तपस्य् अभिरतान् सो ऽथ मायामोहो महासुरान् मैत्रेय ददृशे गत्वा नर्मदातीरसंश्रयान् ॥
tapasy abhiratān so 'tha māyāmoho mahāsurān maitreya dadṛśe gatvā narmadātīrasaṃśrayān //
ततो दिगम्बरो मुण्डो बर्हिपत्रधरो द्विज मायामोहो ऽसुरान् श्लक्ष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
tato digambaro muṇḍo barhipatradharo dvija māyāmoho 'surān ślakṣṇam idaṃ vacanam abravīt //
भो दैत्यपतयो ब्रूत यदर्थं तप्यते तपः ऐहिकं वाथ पारत्र्यं तपसः फलम् इच्छथ ॥
bho daityapatayo brūta yadarthaṃ tapyate tapaḥ aihikaṃ vātha pāratryaṃ tapasaḥ phalam icchatha //
पारत्र्यफललाभाय तपश्चर्या महामते अस्माभिर् इयम् आरब्धा किं वा ते ऽत्र विवक्षितम् ॥
pāratryaphalalābhāya tapaścaryā mahāmate asmābhir iyam ārabdhā kiṃ vā te 'tra vivakṣitam //
कुरुध्वं मम वाक्यानि यदि मुक्तिम् अभीप्सथ अर्हध्वं धर्मम् एतं च मुक्तिद्वारम् असंवृतम् ॥
kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktim abhīpsatha arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca muktidvāram asaṃvṛtam //
धर्मो विमुक्तेर् अर्हो ऽयं नैतस्माद् अपरः परः अत्रैवावस्थिताः स्वर्गं विमुक्तिं वा गमिष्यथ ॥
dharmo vimukter arho 'yaṃ naitasmād aparaḥ paraḥ atraivāvasthitāḥ svargaṃ vimuktiṃ vā gamiṣyatha //
अर्हध्वं धर्मम् एतं च सर्वे यूयं महाबलाः ॥
arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca sarve yūyaṃ mahābalāḥ //
एवंप्रकारैर् बहुभिर् युक्तिदर्शनवर्धितैः मायामोहेन दैत्यास् ते वेदमार्गाद् अपाकृताः ॥
evaṃprakārair bahubhir yuktidarśanavardhitaiḥ māyāmohena daityās te vedamārgād apākṛtāḥ //
धर्मायैतद् अधर्माय सद् एतन् न सद् इत्य् अपि विमुक्तये त्व् इदं नैतद् विमुक्तिं संप्रयच्छति ॥
dharmāyaitad adharmāya sad etan na sad ity api vimuktaye tv idaṃ naitad vimuktiṃ saṃprayacchati //
परमार्थो ऽयम् अत्यर्थं परमार्थो न चाप्य् अयम् ॥
paramārtho 'yam atyarthaṃ paramārtho na cāpy ayam //
कार्यम् एतद् अकार्यं च नैतद् एवं स्फुटं त्व् इदम् दिग्वाससाम् अयं धर्मो धर्मो ऽयं बहुवाससाम् ॥
kāryam etad akāryaṃ ca naitad evaṃ sphuṭaṃ tv idam digvāsasām ayaṃ dharmo dharmo 'yaṃ bahuvāsasām //
इत्य् अनेकान्तवादं च मायामोहेन नैकधा तेन दर्शयता दैत्याः स्वधर्मांस् त्याजिता द्विज ॥
ity anekāntavādaṃ ca māyāmohena naikadhā tena darśayatā daityāḥ svadharmāṃs tyājitā dvija //
अर्हथेमं महाधर्मं मायामोहेन ते यतः प्रोक्तास् तम् आश्रिता धर्मम् अर्हतास् तेन ते ऽभवन् ॥
arhathemaṃ mahādharmaṃ māyāmohena te yataḥ proktās tam āśritā dharmam arhatās tena te 'bhavan //
त्रयीधर्मसमुत्सर्गं मायामोहेन ते ऽसुराः कारितास् तन्मया ह्य् आसंस् तथान्ये तत्प्रबोधिताः ॥
trayīdharmasamutsargaṃ māyāmohena te 'surāḥ kāritās tanmayā hy āsaṃs tathānye tatprabodhitāḥ //
तैर् अप्य् अन्ये परे तैश् च तैर् अप्य् अन्ये परे च तैः अल्पैर् अहोभिः संत्यक्ता तैर् दैत्यैः प्रायशस् त्रयी ॥
tair apy anye pare taiś ca tair apy anye pare ca taiḥ alpair ahobhiḥ saṃtyaktā tair daityaiḥ prāyaśas trayī //
पुनश् च रक्ताम्बरधृङ् मायामोहो ऽजितेक्षणः अन्यान् आहासुरान् गत्वा मृद्वल्पमधुराक्षरम् ॥
punaś ca raktāmbaradhṛṅ māyāmoho 'jitekṣaṇaḥ anyān āhāsurān gatvā mṛdvalpamadhurākṣaram //
स्वर्गार्थं यदि वो वाञ्छा निर्वाणार्थम् अथासुराः तद् अलं पशुघातादिदुष्टधर्मं निबोधत ॥
svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārtham athāsurāḥ tad alaṃ paśughātādiduṣṭadharmaṃ nibodhata //
विज्ञानमयम् एवैतद् अशेषम् अवगच्छत बुध्यध्वं मे वचः सम्यग् बुधैर् एवम् उदीरितम् ॥
vijñānamayam evaitad aśeṣam avagacchata budhyadhvaṃ me vacaḥ samyag budhair evam udīritam //
जगद् एतद् अनाधारं भ्रान्तिज्ञानार्थतत्परम् रागादिदुष्टम् अत्यर्थं भ्राम्यते भवसंकटे ॥
jagad etad anādhāraṃ bhrāntijñānārthatatparam rāgādiduṣṭam atyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṃkaṭe //
एवं बुध्यत बुध्यध्वं बुध्यतैवम् इतीरयन् मायामोहः स दैत्येयान् धर्मम् अत्याजयन् निजम् ॥
evaṃ budhyata budhyadhvaṃ budhyataivam itīrayan māyāmohaḥ sa daityeyān dharmam atyājayan nijam //
नानाप्रकारवचनं स तेषां युक्तियोजितम् तथा तथावदद् धर्मं तत्यजुस् ते यथा यथा ॥
nānāprakāravacanaṃ sa teṣāṃ yuktiyojitam tathā tathāvadad dharmaṃ tatyajus te yathā yathā //
ते ऽप्य् अन्येषां तथैवोचुर् अन्यैर् अन्ये तथोदिताः मैत्रेय तत्यजुर् धर्मं वेदस्मृत्युदितं परम् ॥
te 'py anyeṣāṃ tathaivocur anyair anye tathoditāḥ maitreya tatyajur dharmaṃ vedasmṛtyuditaṃ param //
अन्यान् अप्य् अन्यपाषण्डप्रकारैर् बहुभिर् द्विज दैतेयान् मोहयाम् आस मायामोहो ऽतिमोहकृत् ॥
anyān apy anyapāṣaṇḍaprakārair bahubhir dvija daiteyān mohayām āsa māyāmoho 'timohakṛt //
स्वल्पेनैव हि कालेन मायामोहेन ते ऽसुराः मोहितास् तत्यजुः सर्वां त्रयीमार्गाश्रितां कथाम् ॥
svalpenaiva hi kālena māyāmohena te 'surāḥ mohitās tatyajuḥ sarvāṃ trayīmārgāśritāṃ kathām //
केचिद् विनिन्दां वेदानां देवानाम् अपरे द्विज यज्ञकर्मकलापस्य तथान्ये च द्विजन्मनाम् ॥
kecid vinindāṃ vedānāṃ devānām apare dvija yajñakarmakalāpasya tathānye ca dvijanmanām //
नैतद् युक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय नेष्यते हवींष्य् अनलदग्धानि फलायेत्य् अर्भकोदितम् ॥
naitad yuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya neṣyate havīṃṣy analadagdhāni phalāyety arbhakoditam //
यज्ञैर् अनेकैर् देवत्वम् अवाप्येन्द्रेण भुज्यते शम्यादि यदि चेत् काष्ठं तद्वरं पत्रभुक् पशुः ॥
yajñair anekair devatvam avāpyendreṇa bhujyate śamyādi yadi cet kāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhuk paśuḥ //
निहतस्य पशोर् यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर् यदीष्यते स्वपिता यजमानेन किं नु तस्मान् न हन्यते ॥
nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate svapitā yajamānena kiṃ nu tasmān na hanyate //
तृप्तये जायते पुंसो भुक्तम् अन्येन चेत् ततः दद्याच् छ्राद्धं श्रद्धयान्नं न वहेयुः प्रवासिनः ॥
tṛptaye jāyate puṃso bhuktam anyena cet tataḥ dadyāc chrāddhaṃ śraddhayānnaṃ na vaheyuḥ pravāsinaḥ //
जनश्रद्धेयम् इत्य् एतद् अवगम्य ततो ऽत्र वः उपेक्षा श्रेयसी वाक्यं रोचतां यन् मयेरितम् ॥
janaśraddheyam ity etad avagamya tato 'tra vaḥ upekṣā śreyasī vākyaṃ rocatāṃ yan mayeritam //
न ह्य् आप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः युक्तिमद् वचनं ग्राह्यं मयान्यैश् च भवद्विधैः ॥
na hy āptavādā nabhaso nipatanti mahāsurāḥ yuktimad vacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiś ca bhavadvidhaiḥ //
मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर् बहुभिस् तथा व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्चिद् अरोचयत् ॥
māyāmohena te daityāḥ prakārair bahubhis tathā vyutthāpitā yathā naiṣāṃ trayīṃ kaścid arocayat //
इत्थम् उन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु ते ऽमराः उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः ॥
ittham unmārgayāteṣu teṣu daityeṣu te 'marāḥ udyogaṃ paramaṃ kṛtvā yuddhāya samupasthitāḥ //
ततो देवासुरं युद्धं पुनर् एवाभवद् द्विज हताश् च ते ऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः ॥
tato devāsuraṃ yuddhaṃ punar evābhavad dvija hatāś ca te 'surā devaiḥ sanmārgaparipanthinaḥ //
सद्धर्मकवचस् तेषाम् अभूद् यः प्रथमं द्विज तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर् नष्टे च तत्र ते ॥
saddharmakavacas teṣām abhūd yaḥ prathamaṃ dvija tena rakṣābhavat pūrvaṃ neśur naṣṭe ca tatra te //
ततो मैत्रेय तन्मार्गवर्तिनो ये ऽभवञ् जनाः नग्नास् ते तैर् यतस् त्यक्तं त्रयीसंवरणं वृथा ॥
tato maitreya tanmārgavartino ye 'bhavañ janāḥ nagnās te tair yatas tyaktaṃ trayīsaṃvaraṇaṃ vṛthā //
ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थस् तथाश्रमाः परिव्राड् वा चतुर्थो ऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते ॥
brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprasthas tathāśramāḥ parivrāḍ vā caturtho 'tra pañcamo nopapadyate //
यस् तु संत्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते परिव्राड् वापि मैत्रेय स नग्नः पापकृन् नरः ॥
yas tu saṃtyajya gārhasthyaṃ vānaprastho na jāyate parivrāḍ vāpi maitreya sa nagnaḥ pāpakṛn naraḥ //
नित्यानां कर्मणां विप्र तस्य हानिर् अहर्निशम् अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने ॥
nityānāṃ karmaṇāṃ vipra tasya hānir aharniśam akurvan vihitaṃ karma śaktaḥ patati taddine //
प्रायश्चित्तेन महता शुद्धिं प्राप्नोत्य् अनापदि पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्ता मैत्रेय मानवः ॥
prāyaścittena mahatā śuddhiṃ prāpnoty anāpadi pakṣaṃ nityakriyāhāneḥ kartā maitreya mānavaḥ //
संवत्सरं क्रियाहानिर् यस्य पुंसो ऽभिजायते तस्यावलोकनात् सूर्यो निरीक्ष्यः साधुभिः सदा ॥
saṃvatsaraṃ kriyāhānir yasya puṃso 'bhijāyate tasyāvalokanāt sūryo nirīkṣyaḥ sādhubhiḥ sadā //
स्पृष्टे स्नानं सचैलस्य शुद्धिहेतुर् महामुने पुंसो भवति तस्योक्ता न शुद्धिः पापकर्मणः ॥
spṛṣṭe snānaṃ sacailasya śuddhihetur mahāmune puṃso bhavati tasyoktā na śuddhiḥ pāpakarmaṇaḥ //
देवर्षिपितृभूतानि यस्य निःश्वस्य वेश्मनि प्रयान्त्य् अनर्चितान्य् अत्र न तस्मात् पापकृन् नरः ॥
devarṣipitṛbhūtāni yasya niḥśvasya veśmani prayānty anarcitāny atra na tasmāt pāpakṛn naraḥ //
देवादिनिःश्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च न तेन संकरं कुर्याद् गृहासनपरिच्छदैः ॥
devādiniḥśvāsahataṃ śarīraṃ yasya veśma ca na tena saṃkaraṃ kuryād gṛhāsanaparicchadaiḥ //
संभाषणानुप्रश्नादि सहास्यं चैव कुर्वतः जायते तुल्यता पुंसस् तेनैव द्विज वत्सरम् ॥
saṃbhāṣaṇānupraśnādi sahāsyaṃ caiva kurvataḥ jāyate tulyatā puṃsas tenaiva dvija vatsaram //
अथ भुङ्क्ते गृहे तस्य करोत्य् आस्यां तथासने शेते चाप्य् एकशयने स सद्यस् तत्समो भवेत् ॥
atha bhuṅkte gṛhe tasya karoty āsyāṃ tathāsane śete cāpy ekaśayane sa sadyas tatsamo bhavet //
देवतापितृभूतानि तथानभ्यर्च्य यो ऽतिथीन् भुङ्क्ते स पातकं भुङ्क्ते निष्कृतिस् तस्य कीदृशी ॥
devatāpitṛbhūtāni tathānabhyarcya yo 'tithīn bhuṅkte sa pātakaṃ bhuṅkte niṣkṛtis tasya kīdṛśī //
ब्राह्मणाद्याश् च ये वर्णाः स्वधर्माद् अन्यतोमुखम् यान्ति ते नग्नसंज्ञां तु हीनकर्मस्व् अवस्थिताः ॥
brāhmaṇādyāś ca ye varṇāḥ svadharmād anyatomukham yānti te nagnasaṃjñāṃ tu hīnakarmasv avasthitāḥ //
चतुर्णां यत्र वर्णानां मैत्रेयात्यन्तसंकरः तत्रास्या साधुवृत्तीनाम् उपघाताय जायते ॥
caturṇāṃ yatra varṇānāṃ maitreyātyantasaṃkaraḥ tatrāsyā sādhuvṛttīnām upaghātāya jāyate //
अनभ्यर्च्य ऋषीन् देवान् पितृभूतातिथींस् तथा यो भुङ्क्ते तस्य संभाषात् पतन्ति नरके नराः ॥
anabhyarcya ṛṣīn devān pitṛbhūtātithīṃs tathā yo bhuṅkte tasya saṃbhāṣāt patanti narake narāḥ //
तस्माद् एतान् नरो नग्नांस् त्रयीसंत्यागदूषितान् सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञ आलापस्पर्शनादिषु ॥
tasmād etān naro nagnāṃs trayīsaṃtyāgadūṣitān sarvadā varjayet prājña ālāpasparśanādiṣu //
श्रद्धावद्भिः कृतं यत्नाद् देवान् पितृपितामहान् न प्रीणयति तच् छ्राद्धं यद्य् एभिर् अवलोकितम् ॥
śraddhāvadbhiḥ kṛtaṃ yatnād devān pitṛpitāmahān na prīṇayati tac chrāddhaṃ yady ebhir avalokitam //
श्रूयते च पुरा ख्यातो राजा शतधनुर् भुवि पत्नी च शैब्या तस्याभूद् अतिधर्मपरायणा ॥
śrūyate ca purā khyāto rājā śatadhanur bhuvi patnī ca śaibyā tasyābhūd atidharmaparāyaṇā //
पतिव्रता महाभागा सत्यशौचदयान्विता सर्वलक्षणसंपन्ना संपन्ना विनयेन च ॥
pativratā mahābhāgā satyaśaucadayānvitā sarvalakṣaṇasaṃpannā saṃpannā vinayena ca //
स तु राजा तया सार्धं देवदेवं जनार्दनम् आराधयाम् आस विभुं परमेण समाधिना ॥
sa tu rājā tayā sārdhaṃ devadevaṃ janārdanam ārādhayām āsa vibhuṃ parameṇa samādhinā //
होमैर् जपैस् तथा दानैर् उपवासैश् च भक्तितः पूजाभिश् चानुदिवसं तन्मना नान्यमानसः ॥
homair japais tathā dānair upavāsaiś ca bhaktitaḥ pūjābhiś cānudivasaṃ tanmanā nānyamānasaḥ //
एकदा तु समं स्नातौ तौ तु भार्यापती जले भागीरथ्याः समुत्तीर्णौ कार्त्तिक्यां समुपोषितौ पाषण्डिनम् अपश्येताम् आयान्तं संमुखं द्विज ॥
ekadā tu samaṃ snātau tau tu bhāryāpatī jale bhāgīrathyāḥ samuttīrṇau kārttikyāṃ samupoṣitau pāṣaṇḍinam apaśyetām āyāntaṃ saṃmukhaṃ dvija //
चापाचार्यस्य तस्यासौ सखा राज्ञो महात्मनः अतस् तद्गौरवात् तेन सहालापम् अथाकरोत् ॥
cāpācāryasya tasyāsau sakhā rājño mahātmanaḥ atas tadgauravāt tena sahālāpam athākarot //
न तु सा वाग्यता देवी तस्य पत्नी यतव्रता उपोषितास्मीति रविं तस्मिन् दृष्टे ददर्श च ॥
na tu sā vāgyatā devī tasya patnī yatavratā upoṣitāsmīti raviṃ tasmin dṛṣṭe dadarśa ca //
समागम्य यथान्यायं दम्पती तौ यथाविधि विष्णोः पूजादिकं सर्वं कृतवन्तौ द्विजोत्तम ॥
samāgamya yathānyāyaṃ dampatī tau yathāvidhi viṣṇoḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kṛtavantau dvijottama //
कालेन गच्छता राजा ममारासौ सपत्नजित् अन्वारुरोह तं देवी चितास्थं भूपतिं पतिम् ॥
kālena gacchatā rājā mamārāsau sapatnajit anvāruroha taṃ devī citāsthaṃ bhūpatiṃ patim //
स तु तेनापचारेण श्वा जज्ञे वसुधाधिपः उपोषितेन पाषण्डसंभाषो यः कृतो ऽभवत् ॥
sa tu tenāpacāreṇa śvā jajñe vasudhādhipaḥ upoṣitena pāṣaṇḍasaṃbhāṣo yaḥ kṛto 'bhavat //
सापि जातिस्मरा जज्ञे काशिराजसुता शुभा सर्वविज्ञानसंपन्ना सर्वलक्षणभूषिता ॥
sāpi jātismarā jajñe kāśirājasutā śubhā sarvavijñānasaṃpannā sarvalakṣaṇabhūṣitā //
तां पिता दातुकामो ऽभूद् वराय विनिवारितः तयैव तन्व्या विरतो विवाहारम्भतो नृपः ॥
tāṃ pitā dātukāmo 'bhūd varāya vinivāritaḥ tayaiva tanvyā virato vivāhārambhato nṛpaḥ //
ततः सा दिव्यया दृष्ट्या दृष्ट्वा श्वानं निजं पतिम् वैदिशाख्यं पुरं गत्वा तदवस्थं ददर्श तम् ॥
tataḥ sā divyayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā śvānaṃ nijaṃ patim vaidiśākhyaṃ puraṃ gatvā tadavasthaṃ dadarśa tam //
तं दृष्ट्वैव महाभागा श्वानभूतं पतिं तथा ददौ तस्मै वराहारं सत्कारप्रवणं शुभम् ॥
taṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgā śvānabhūtaṃ patiṃ tathā dadau tasmai varāhāraṃ satkārapravaṇaṃ śubham //
भुञ्जन् दत्तं तया सो ऽन्नम् अतिमिष्टम् अभीप्सितम् श्वजातिललितं कुर्वन् बहु चाटु चकार वै ॥
bhuñjan dattaṃ tayā so 'nnam atimiṣṭam abhīpsitam śvajātilalitaṃ kurvan bahu cāṭu cakāra vai //
अतीव व्रीडिता बाला कुर्वता चाटु तेन सा प्रणामपूर्वम् आहेदं दयितं तं कुयोनिजम् ॥
atīva vrīḍitā bālā kurvatā cāṭu tena sā praṇāmapūrvam āhedaṃ dayitaṃ taṃ kuyonijam //
स्मर्यतां तन् महाराज दाक्षिण्यललितं त्वया येन श्वयोनिम् आपन्नो मम चाटुकरो भवान् ॥
smaryatāṃ tan mahārāja dākṣiṇyalalitaṃ tvayā yena śvayonim āpanno mama cāṭukaro bhavān //
पाषण्डिनं समाभाष्य तीर्थस्नानाद् अनन्तरम् प्राप्तो ऽसि कुत्सितां योनिं किं न स्मरसि तत् प्रभो ॥
pāṣaṇḍinaṃ samābhāṣya tīrthasnānād anantaram prāpto 'si kutsitāṃ yoniṃ kiṃ na smarasi tat prabho //
तयैवं स्मारिते तत्र पूर्वजातिकृते तदा दध्यौ चिरम् अथावाप निर्वेदम् अतिदुर्लभम् ॥
tayaivaṃ smārite tatra pūrvajātikṛte tadā dadhyau ciram athāvāpa nirvedam atidurlabham //
निर्विण्णचित्तः स ततो निर्गम्य नगराद् बहिः मरुप्रपतनं कृत्वा शार्गालीं योनिम् आगतः ॥
nirviṇṇacittaḥ sa tato nirgamya nagarād bahiḥ maruprapatanaṃ kṛtvā śārgālīṃ yonim āgataḥ //
सापि द्वितीये संप्राप्ते वर्षे दिव्येन चक्षुषा ज्ञात्वा सृगालं तं द्रष्टुं ययौ कोलाहलं गिरिम् ॥
sāpi dvitīye saṃprāpte varṣe divyena cakṣuṣā jñātvā sṛgālaṃ taṃ draṣṭuṃ yayau kolāhalaṃ girim //
तत्रापि दृष्ट्वा तं प्राह शार्गालीं योनिम् आगतम् भर्तारम् अपि चार्वङ्गी तनया पृथिवीक्षितः ॥
tatrāpi dṛṣṭvā taṃ prāha śārgālīṃ yonim āgatam bhartāram api cārvaṅgī tanayā pṛthivīkṣitaḥ //
अपि स्मरसि राजेन्द्र श्वयोनिस्थस्य यन् मया प्रोक्तं ते पूर्वचरितं पाषण्डालापसंश्रयम् ॥
api smarasi rājendra śvayonisthasya yan mayā proktaṃ te pūrvacaritaṃ pāṣaṇḍālāpasaṃśrayam //
पुनस् तयोक्तं तज् ज्ञात्वा सत्यं सत्यवतां वरः कानने स निराहारस् तत्याज स्वं कलेवरम् ॥
punas tayoktaṃ taj jñātvā satyaṃ satyavatāṃ varaḥ kānane sa nirāhāras tatyāja svaṃ kalevaram //
भूयस् ततो वृकं जातं गत्वा तं निर्जने वने स्मारयाम् आस भर्तारं पूर्ववृत्तम् अनिन्दिता ॥
bhūyas tato vṛkaṃ jātaṃ gatvā taṃ nirjane vane smārayām āsa bhartāraṃ pūrvavṛttam aninditā //
न त्वं वृको महाभाग राजा शतधनुर् भवान् श्वा भूत्वा त्वं शृगालो ऽभूर् वृकत्वं साम्प्रतं गतः ॥
na tvaṃ vṛko mahābhāga rājā śatadhanur bhavān śvā bhūtvā tvaṃ śṛgālo 'bhūr vṛkatvaṃ sāmprataṃ gataḥ //
स्मारितेन यथा व्यक्तस् तेनात्मा गृध्रतां गतः अपापा सा पुनश् चैनं बोधयाम् आस भामिनी ॥
smāritena yathā vyaktas tenātmā gṛdhratāṃ gataḥ apāpā sā punaś cainaṃ bodhayām āsa bhāminī //
नरेन्द्र स्मर्यताम् आत्मा ह्य् अलं ते गृध्रचेष्टया पाषण्डालापजातो ऽयं दोषो यद् गृध्रतां गतः ॥
narendra smaryatām ātmā hy alaṃ te gṛdhraceṣṭayā pāṣaṇḍālāpajāto 'yaṃ doṣo yad gṛdhratāṃ gataḥ //
ततः काकत्वम् आपन्नं समनन्तरजन्मनि उवाच तन्वी भर्तारम् उपलभ्यात्मयोगतः ॥
tataḥ kākatvam āpannaṃ samanantarajanmani uvāca tanvī bhartāram upalabhyātmayogataḥ //
अशेषा भूभृतः पूर्वं वश्या यस्मै बलिं ददुः स त्वं काकत्वम् आपन्नो जातो ऽद्य बलिभुक् प्रभो ॥
aśeṣā bhūbhṛtaḥ pūrvaṃ vaśyā yasmai baliṃ daduḥ sa tvaṃ kākatvam āpanno jāto 'dya balibhuk prabho //
एवम् एव च काकत्वे स्मारितः स पुरातनम् तत्याज भूपतिः प्राणान् मयूरत्वम् अवाप च ॥
evam eva ca kākatve smāritaḥ sa purātanam tatyāja bhūpatiḥ prāṇān mayūratvam avāpa ca //
मयूरत्वे ततः सा वै चकारानुगतं शुभा दत्तैः प्रतिक्षणं भोज्यैर् बाला तज्जातिभोजनैः ॥
mayūratve tataḥ sā vai cakārānugataṃ śubhā dattaiḥ pratikṣaṇaṃ bhojyair bālā tajjātibhojanaiḥ //
ततस् तु जनको राजा वाजिमेधं महाक्रतुम् चकार तस्यावभृथे स्नापयाम् आस तं तदा ॥
tatas tu janako rājā vājimedhaṃ mahākratum cakāra tasyāvabhṛthe snāpayām āsa taṃ tadā //
सस्नौ स्वयं च तन्वङ्गी स्मारयाम् आस चापि तम् यथासौ श्वशृगालाद्या योनीर् जग्राह पार्थिवः ॥
sasnau svayaṃ ca tanvaṅgī smārayām āsa cāpi tam yathāsau śvaśṛgālādyā yonīr jagrāha pārthivaḥ //
स्मृतजन्मक्रमः सो ऽथ तत्याज स्वं कलेवरम् जज्ञे च जनकस्यैव पुत्रो ऽसौ सुमहात्मनः ॥
smṛtajanmakramaḥ so 'tha tatyāja svaṃ kalevaram jajñe ca janakasyaiva putro 'sau sumahātmanaḥ //
ततः सा पितरं तन्वी विवाहार्थम् अचोदयत् स चापि कारयाम् आस पिता तस्याः स्वयंवरम् ॥
tataḥ sā pitaraṃ tanvī vivāhārtham acodayat sa cāpi kārayām āsa pitā tasyāḥ svayaṃvaram //
स्वयंवरे कृते सा तं संप्राप्तं पतिम् आत्मनः वरयाम् आस भूयो ऽपि भर्तृभावेन भामिनी ॥
svayaṃvare kṛte sā taṃ saṃprāptaṃ patim ātmanaḥ varayām āsa bhūyo 'pi bhartṛbhāvena bhāminī //
बुभुजे च तया सार्धं संभोगान् नृपनन्दनः पितर्य् उपरते राज्यं विदेहेषु चकार सः ॥
bubhuje ca tayā sārdhaṃ saṃbhogān nṛpanandanaḥ pitary uparate rājyaṃ videheṣu cakāra saḥ //
इयाज यज्ञान् सुबहून् ददौ दानानि चार्थिनाम् पुत्रान् उत्पादयाम् आस युयुधे च सहारिभिः ॥
iyāja yajñān subahūn dadau dānāni cārthinām putrān utpādayām āsa yuyudhe ca sahāribhiḥ //
राज्यं कृत्वा यथान्यायं पालयित्वा वसुंधराम् तत्याज स प्रियान् प्राणान् संग्रामे धर्मतो नृपः ॥
rājyaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pālayitvā vasuṃdharām tatyāja sa priyān prāṇān saṃgrāme dharmato nṛpaḥ //
ततश् चितास्थं तं भूयो भर्तारं सा शुभेक्षणा अन्वारुरोह विधिवद् यथापूर्वं मुदावती ॥
tataś citāsthaṃ taṃ bhūyo bhartāraṃ sā śubhekṣaṇā anvāruroha vidhivad yathāpūrvaṃ mudāvatī //
ततो ऽवाप तया सार्धं राजपुत्र्या स पार्थिवः ऐन्द्रान् अतीत्य वै लोकांल् लोकान् कामदुहो ऽक्षयान् ॥
tato 'vāpa tayā sārdhaṃ rājaputryā sa pārthivaḥ aindrān atītya vai lokāṃl lokān kāmaduho 'kṣayān //
स्वर्गाक्षयत्वम् अतुलं दाम्पत्यम् अतिदुर्लभम् प्राप्तं पुण्यफलं प्राप्य संशुद्धिं तां द्विजोत्तम ॥
svargākṣayatvam atulaṃ dāmpatyam atidurlabham prāptaṃ puṇyaphalaṃ prāpya saṃśuddhiṃ tāṃ dvijottama //
एष पाषण्डसंभाषदोषः प्रोक्तो मया द्विज तथाश्वमेधावभृथस्नानमाहात्म्यम् एव च ॥
eṣa pāṣaṇḍasaṃbhāṣadoṣaḥ prokto mayā dvija tathāśvamedhāvabhṛthasnānamāhātmyam eva ca //
तस्मात् पाषण्डिभिः पापैर् आलापस्पर्शनं त्यजेत् विशेषतः क्रियाकाले यज्ञादौ चापि दीक्षितः ॥
tasmāt pāṣaṇḍibhiḥ pāpair ālāpasparśanaṃ tyajet viśeṣataḥ kriyākāle yajñādau cāpi dīkṣitaḥ //
क्रियाहानिर् गृहे यस्य मासम् एकं प्रजायते तस्यावलोकनात् सूर्यं पश्येत मतिमान् नरः ॥
kriyāhānir gṛhe yasya māsam ekaṃ prajāyate tasyāvalokanāt sūryaṃ paśyeta matimān naraḥ //
किं पुनर् यैस् तु संत्यक्ता त्रयी सर्वात्मना द्विज परान्नभोजिभिः पापैर् वेदवादविरोधिभिः ॥
kiṃ punar yais tu saṃtyaktā trayī sarvātmanā dvija parānnabhojibhiḥ pāpair vedavādavirodhibhiḥ //
पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकाञ् छठान् हैतुकान् बकवृत्तींश् च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥
pāṣaṇḍino vikarmasthān baiḍālavratikāñ chaṭhān haitukān bakavṛttīṃś ca vāṅmātreṇāpi nārcayet //
दूराद् अपास्तः संपर्कस् सहास्यापि च पापिभिः पाषण्डिभिर् दुराचारैस् तस्मात् तान् परिवर्जयेत् ॥
dūrād apāstaḥ saṃparkas sahāsyāpi ca pāpibhiḥ pāṣaṇḍibhir durācārais tasmāt tān parivarjayet //
एते नग्नास् तवाख्याता दृष्ट्या श्राद्धोपघातकाः येषां संभाषणात् पुंसां दिनपुण्यं प्रणश्यति ॥
ete nagnās tavākhyātā dṛṣṭyā śrāddhopaghātakāḥ yeṣāṃ saṃbhāṣaṇāt puṃsāṃ dinapuṇyaṃ praṇaśyati //
एते पाषण्डिनः पापा न ह्य् एतान् आलपेद् बुधः पुण्यं नश्यति संभाषाद् एतेषां तद्दिनोद्भवम् ॥
ete pāṣaṇḍinaḥ pāpā na hy etān ālaped budhaḥ puṇyaṃ naśyati saṃbhāṣād eteṣāṃ taddinodbhavam //
पुंसां जटाधरणमौण्ड्यवतां वृथैव मोघाशिनाम् अखिलशौचनिराकृतानाम् तोयप्रदानपितृपिण्डबहिष्कृतानां संभाषणाद् अपि नरा नरकं प्रयान्ति ॥
puṃsāṃ jaṭādharaṇamauṇḍyavatāṃ vṛthaiva moghāśinām akhilaśaucanirākṛtānām toyapradānapitṛpiṇḍabahiṣkṛtānāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ prayānti //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे ऽष्टादशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ]]