Aṃśa 3 · Chapter 3

ज्ञातम् एतन् मया त्वत्तो यथा सर्वम् इदं जगत् विष्णुर् विष्णौ विष्णुतश् च न परं विद्यते ततः ॥

jñātam etan mayā tvatto yathā sarvam idaṃ jagat viṣṇur viṣṇau viṣṇutaś ca na paraṃ vidyate tataḥ //

एतत् तु श्रोतुम् इच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगे युगे ॥

etat tu śrotum icchāmi vyastā vedā mahātmanā vedavyāsasvarūpeṇa yathā tena yuge yuge //

यस्मिन् यस्मिन् युगे व्यासो यो य आसीन् महामुने तं तम् आचक्ष्व भगवञ् शाखाभेदांश् च मे वद ॥

yasmin yasmin yuge vyāso yo ya āsīn mahāmune taṃ tam ācakṣva bhagavañ śākhābhedāṃś ca me vada //

वेदद्रुमस्य मैत्रेय शाखाभेदैः सहस्रशः न शक्यो विस्तरो वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम् ॥

vedadrumasya maitreya śākhābhedaiḥ sahasraśaḥ na śakyo vistaro vaktuṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tam //

द्वापरे द्वापरे विष्णुर् व्यासरूपी महामुने वेदम् एकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः ॥

dvāpare dvāpare viṣṇur vyāsarūpī mahāmune vedam ekaṃ sa bahudhā kurute jagato hitaḥ //

वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणाम् अवेक्ष्य च हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान् करोति सः ॥

vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇām avekṣya ca hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedān karoti saḥ //

यया स कुरुते तन्वा वेदम् एकं पृथक् प्रभुः वेदव्यासाभिधाना तु सा मूर्तिर् मधुविद्विषः ॥

yayā sa kurute tanvā vedam ekaṃ pṛthak prabhuḥ vedavyāsābhidhānā tu sā mūrtir madhuvidviṣaḥ //

यस्मिन् मन्वन्तरे ये ये व्यासास् तांस् तान् निबोध मे यथा च भेदः शाखानां व्यासेन क्रियते मुने ॥

yasmin manvantare ye ye vyāsās tāṃs tān nibodha me yathā ca bhedaḥ śākhānāṃ vyāsena kriyate mune //

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् द्वापरेषु पुनः पुनः ॥

aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedo vyasto maharṣibhiḥ vaivasvate 'ntare tasmin dvāpareṣu punaḥ punaḥ //

वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशति सत्तम चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनः पुनः ॥

vedavyāsā vyatītā ye aṣṭāviṃśati sattama caturdhā yaiḥ kṛto vedo dvāpareṣu punaḥ punaḥ //

द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ॥

dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ //

तृतीये चोशना व्यासश् चतुर्थे च बृहस्पतिः सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः ॥

tṛtīye cośanā vyāsaś caturthe ca bṛhaspatiḥ savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ //

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश् चाष्टमे स्मृतः सारस्वतश् च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ॥

saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaś cāṣṭame smṛtaḥ sārasvataś ca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ //

एकादशे तु त्रिवृषा भारद्वाजस् ततः परम् त्रयोदशे चान्तरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशे ॥

ekādaśe tu trivṛṣā bhāradvājas tataḥ param trayodaśe cāntarikṣo varṇī cāpi caturdaśe //

त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनंजयः क्रतुंजयः सप्तदशे ऋणज्यो ऽष्टादशे स्मृतः ॥

trayyāruṇaḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanaṃjayaḥ kratuṃjayaḥ saptadaśe ṛṇajyo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ //

ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजात् तु गौतमः गौतमाद् उत्तमो व्यासो हर्यात्मा यो ऽभिधीयते ॥

tato vyāso bharadvājo bharadvājāt tu gautamaḥ gautamād uttamo vyāso haryātmā yo 'bhidhīyate //

अथ हर्यात्मनो वेनः स्मृतो वाजश्रवास् तु यः सोमः शुष्मायणस् तस्मात् तृणबिन्दुर् इति स्मृतः ॥

atha haryātmano venaḥ smṛto vājaśravās tu yaḥ somaḥ śuṣmāyaṇas tasmāt tṛṇabindur iti smṛtaḥ //

ऋक्षो ऽभूद् भार्गवस् तस्माद् वाल्मीकिर् यो ऽभिधीयते तस्माद् अस्मत्पिता शक्तिर् व्यासस् तस्माद् अहं मुने ॥

ṛkṣo 'bhūd bhārgavas tasmād vālmīkir yo 'bhidhīyate tasmād asmatpitā śaktir vyāsas tasmād ahaṃ mune //

जातुकर्णो ऽभवन् मत्तः कृष्णद्वैपायनस् ततः अष्टाविंशतिर् इत्य् एते वेदव्यासाः पुरातनाः ॥

jātukarṇo 'bhavan mattaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tataḥ aṣṭāviṃśatir ity ete vedavyāsāḥ purātanāḥ //

एको वेदश् चतुर्धा तु यैः कृतो द्वापरादिषु ॥

eko vedaś caturdhā tu yaiḥ kṛto dvāparādiṣu //

भविष्ये द्वापरे चापि द्रौणिर् व्यासो भविष्यति व्यतीते मम पुत्रे ऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुनौ ॥

bhaviṣye dvāpare cāpi drauṇir vyāso bhaviṣyati vyatīte mama putre 'smin kṛṣṇadvaipāyane munau //

ध्रुवम् एकाक्षरं ब्रह्म ओम् इत्य् एवं व्यवस्थितम् बृहत्वाद् बृंहणत्वाच् च तद् ब्रह्मेत्य् अभिधीयते ॥

dhruvam ekākṣaraṃ brahma om ity evaṃ vyavasthitam bṛhatvād bṛṃhaṇatvāc ca tad brahmety abhidhīyate //

प्रणवावस्थितं नित्यं भूर् भुवः स्वर् इतीर्यते ऋग्यजुःसामाथर्वाणं यत् तस्मै ब्रह्मणे नमः ॥

praṇavāvasthitaṃ nityaṃ bhūr bhuvaḥ svar itīryate ṛgyajuḥsāmātharvāṇaṃ yat tasmai brahmaṇe namaḥ //

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत् तत् कारणसंज्ञितम् महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ॥

jagataḥ pralayotpattau yat tat kāraṇasaṃjñitam mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ //

अगाधापारम् अक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ॥

agādhāpāram akṣayyaṃ jagatsaṃmohanālayam saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam //

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् यत् तद् अव्यक्तम् अमृतं प्रवृत्तिर् ब्रह्म शाश्वतम् ॥

sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām yat tad avyaktam amṛtaṃ pravṛttir brahma śāśvatam //

प्रधानम् आत्मयोनिश् च गुहासत्त्वं च शब्द्यते अविभागं तथा शुक्रम् अक्षरं बहुधात्मकम् ॥

pradhānam ātmayoniś ca guhāsattvaṃ ca śabdyate avibhāgaṃ tathā śukram akṣaraṃ bahudhātmakam //

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यम् एव नमो नमः यद् रूपं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः ॥

paramabrahmaṇe tasmai nityam eva namo namaḥ yad rūpaṃ vāsudevasya paramātmasvarūpiṇaḥ //

एतद् ब्रह्म त्रिधाभेदम् अभेदम् अपि स प्रभुः सर्वभूतेष्व् अभेदो ऽसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः ॥

etad brahma tridhābhedam abhedam api sa prabhuḥ sarvabhūteṣv abhedo 'sau bhidyate bhinnabuddhibhiḥ //

स ऋङ्मयः साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः ऋग्यजुःसामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम् ॥

sa ṛṅmayaḥ sāmamayaḥ sarvātmā sa yajurmayaḥ ṛgyajuḥsāmasārātmā sa evātmā śarīriṇām //

स भिद्यते वेदमयः स वेदं करोति भेदैर् बहुभिः सशाखम् शाखाप्रणेता स समस्तशाखा ज्ञानस्वरूपो भगवान् अनन्तः ॥

sa bhidyate vedamayaḥ sa vedaṃ karoti bhedair bahubhiḥ saśākham śākhāpraṇetā sa samastaśākhā jñānasvarūpo bhagavān anantaḥ //