Aṃśa 3 · Chapter 4

आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसंमितः ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो ऽयं सर्वकामधुक् ॥

ādyo vedaś catuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ tato daśaguṇaḥ kṛtsno yajño 'yaṃ sarvakāmadhuk //

ततो ऽत्र मत्सुतो व्यासो ऽष्टाविंशतितमे ऽन्तरे वेदम् एकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रभुः ॥

tato 'tra matsuto vyāso 'ṣṭāviṃśatitame 'ntare vedam ekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajat prabhuḥ //

यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता वेदास् तथा समस्तैस् तैर् व्यस्ता व्यासैस् तथा मया ॥

yathā tu tena vai vyastā vedavyāsena dhīmatā vedās tathā samastais tair vyastā vyāsais tathā mayā //

तद् अनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्विजोत्तम चतुर्युगेषु रचितान् समस्तेष्व् अवधारय ॥

tad anenaiva vedānāṃ śākhābhedān dvijottama caturyugeṣu racitān samasteṣv avadhāraya //

कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् को ऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महाभारतकृद् भवेत् ॥

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum ko 'nyo hi bhuvi maitreya mahābhāratakṛd bhavet //

तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना द्वापरे ह्य् अत्र मैत्रेय तन् मे शृणु यथार्थतः ॥

tena vyastā yathā vedā matputreṇa mahātmanā dvāpare hy atra maitreya tan me śṛṇu yathārthataḥ //

ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान् ॥

brahmaṇā codito vyāso vedān vyastuṃ pracakrame atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedapāragān //

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः वैशम्पायननामानं यजुर्वेदस्य चाग्रहीत् ॥

ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ vaiśampāyananāmānaṃ yajurvedasya cāgrahīt //

जैमिनिं सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् सुमन्तुस् तस्य शिष्यो ऽभूद् वेदव्यासस्य धीमतः ॥

jaiminiṃ sāmavedasya tathaivātharvavedavit sumantus tasya śiṣyo 'bhūd vedavyāsasya dhīmataḥ //

रोमहर्षणनामानं महाबुद्धिं महामुनिः सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहासपुराणयोः ॥

romaharṣaṇanāmānaṃ mahābuddhiṃ mahāmuniḥ sūtaṃ jagrāha śiṣyaṃ sa itihāsapurāṇayoḥ //

एक आसीद् यजुर्वेदस् तं चतुर्धा व्यकल्पयत् चातुर्होत्रम् अभूद् यस्मिंस् तेन यज्ञम् अथाकरोत् ॥

eka āsīd yajurvedas taṃ caturdhā vyakalpayat cāturhotram abhūd yasmiṃs tena yajñam athākarot //

आध्वर्यवं यजुर्भिस् तु ऋग्भिर् होत्रं तथा मुनिः औद्गात्रं सामभिश् चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्य् अथर्वभिः ॥

ādhvaryavaṃ yajurbhis tu ṛgbhir hotraṃ tathā muniḥ audgātraṃ sāmabhiś cakre brahmatvaṃ cāpy atharvabhiḥ //

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् मुनिः यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः ॥

tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān muniḥ yajūṃṣi ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca sāmabhiḥ //

राज्ञस् त्व् अथर्ववेदेन सर्वकर्माणि स प्रभुः कारयाम् आस मैत्रेय ब्रह्मत्वं च यथास्थितिः ॥

rājñas tv atharvavedena sarvakarmāṇi sa prabhuḥ kārayām āsa maitreya brahmatvaṃ ca yathāsthitiḥ //

सो ऽयम् एको महावेदतरुस् तेन पृथक्कृतः चतुर्धा तु ततो जातं वेदपादपकाननम् ॥

so 'yam eko mahāvedatarus tena pṛthakkṛtaḥ caturdhā tu tato jātaṃ vedapādapakānanam //

बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋग्वेदपादपम् इन्द्रप्रमतये प्रादाद् बाष्कलाय च संहिते ॥

bibheda prathamaṃ vipra paila ṛgvedapādapam indrapramataye prādād bāṣkalāya ca saṃhite //

चतुर्धा स बिभेदाथ बाष्कलो निजसंहिताम् बौध्यादिभ्यो ददौ तास् तु शिष्येभ्यः स महामतिः ॥

caturdhā sa bibhedātha bāṣkalo nijasaṃhitām baudhyādibhyo dadau tās tu śiṣyebhyaḥ sa mahāmatiḥ //

बौध्याग्निमाठरौ तद्वद् याज्ञवल्क्यपराशरौ प्रतिशाखास् तु शाखायास् तस्यास् ते जगृहुर् मुने ॥

baudhyāgnimāṭharau tadvad yājñavalkyaparāśarau pratiśākhās tu śākhāyās tasyās te jagṛhur mune //

इन्द्रप्रमतिर् एकां तु संहितां स्वसुतं ततः माण्डुकेयं महात्मानं मैत्रेयाध्यापयत् तदा ॥

indrapramatir ekāṃ tu saṃhitāṃ svasutaṃ tataḥ māṇḍukeyaṃ mahātmānaṃ maitreyādhyāpayat tadā //

तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुत्रशिष्यान् क्रमाद् ययौ ॥

tasya śiṣyapraśiṣyebhyaḥ putraśiṣyān kramād yayau //

वेदमित्रस् तु शाकल्यः संहितां ताम् अधीतवान् चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ॥

vedamitras tu śākalyaḥ saṃhitāṃ tām adhītavān cakāra saṃhitāḥ pañca śiṣyebhyaḥ pradadau ca tāḥ //

तस्य शिष्यास् तु ये पञ्च तेषां नामानि मे शृणु मुद्गलो गालवश् चैव वात्स्यः शालीय एव च शिशिरः पञ्चमश् चासीत् मैत्रेय सुमहामुनिः ॥

tasya śiṣyās tu ye pañca teṣāṃ nāmāni me śṛṇu mudgalo gālavaś caiva vātsyaḥ śālīya eva ca śiśiraḥ pañcamaś cāsīt maitreya sumahāmuniḥ //

संहितात्रितयं चक्रे शाकपूणिर् अथेतरः निरुक्तम् अकरोत् तद्वच् चतुर्थं मुनिसत्तम ॥

saṃhitātritayaṃ cakre śākapūṇir athetaraḥ niruktam akarot tadvac caturthaṃ munisattama //

क्रौञ्चो वैतालकिस् तद्वद् बलाकश् च महामुनिः निरुक्तश् च चतुर्थो ऽभूद् वेदवेदाङ्गपारगः ॥

krauñco vaitālakis tadvad balākaś ca mahāmuniḥ niruktaś ca caturtho 'bhūd vedavedāṅgapāragaḥ //

इत्य् एताः प्रतिशाखाभ्यो ऽप्य् अनुशाखा द्विजोत्तम बाष्कलश् चापरास् तिस्रः संहिताः कृतवान् द्विज शिष्यः कालायनिर् गार्ग्यस् तृतीयश् च तथा जवः ॥

ity etāḥ pratiśākhābhyo 'py anuśākhā dvijottama bāṣkalaś cāparās tisraḥ saṃhitāḥ kṛtavān dvija śiṣyaḥ kālāyanir gārgyas tṛtīyaś ca tathā javaḥ //

इत्य् एते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः ॥

ity ete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ //