परीक्षितो जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश् चत्वारः पुत्राः ॥
parīkṣito janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāś catvāraḥ putrāḥ ||
जह्नोस् तु सुरथो नामात्मजो बभूव ॥
jahnos tu suratho nāmātmajo babhūva ||
तस्य च विदूरथः । विदूरथस्य सार्वभौमः सार्वभौमाज् जयत्सेनस् तस्माद् आराधितस् ततश् चायुतायुर् अयुतायोर् अक्रोधनः । तस्माद् देवातिथिः । ततो ऋक्षः ॥
tasya ca vidūrathaḥ | vidūrathasya sārvabhaumaḥ sārvabhaumāj jayatsenas tasmād ārādhitas tataś cāyutāyur ayutāyor akrodhanaḥ | tasmād devātithiḥ | tato ṛkṣaḥ ||
ऋक्षाद् भीमसेनस् ततश् च दिलीपः । दिलीपात् प्रतीपः । तस्यापि देवापिशांतनुबाह्लीकसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः । देवापिर् बाल एवारण्यं विवेश ॥
ṛkṣād bhīmasenas tataś ca dilīpaḥ | dilīpāt pratīpaḥ | tasyāpi devāpiśāṃtanubāhlīkasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ | devāpir bāla evāraṇyaṃ viveśa ||
शांतनुस् तु महीपालो ऽभवत् । अयं च तस्य श्लोकः पृथिव्यां गीयते ।
śāṃtanus tu mahīpālo 'bhavat | ayaṃ ca tasya ślokaḥ pṛthivyāṃ gīyate |
यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनम् एति सः शान्तिं चाप्नोति येनाग्र्यां कर्मणा तेन शांतनुः ॥
yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ yauvanam eti saḥ śāntiṃ cāpnoti yenāgryāṃ karmaṇā tena śāṃtanuḥ //
तस्य शांतनो राष्ट्रे द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष ॥
tasya śāṃtano rāṣṭre dvādaśavarṣāṇi devo na vavarṣa ||
ततश् चाशेषराष्ट्रविनाशम् अवेक्ष्यासौ राजा ब्राह्मणान् अपृच्छत् । कस्माद् अस्मद्राष्ट्रे देवो न वर्षति को ममापराध इति । ते तम् ऊचुः । अग्रजस्य ते ऽर्हेयम् अवनिस् त्वया भुज्यते परिवेत्ता त्वम् इत्य् उक्तः स पुनस् तान् अपृच्छत् । किं मया विधेयम् इति । ते पुनर् अप्य् ऊचुः । यावद् देवापिर् न पतनादिभिर् दोषैर् अभिभूयते तावत् तस्यार्हं राज्यम् । तद् अलम् एतेन तस्मै दीयताम् इत्य् उक्ते तस्य मन्त्रिप्रवरेणाश्मसारिणातत्रारण्ये तपस्विनो वेदवादविरोधवक्तारः प्रयुक्ताः ॥
tataś cāśeṣarāṣṭravināśam avekṣyāsau rājā brāhmaṇān apṛcchat | kasmād asmadrāṣṭre devo na varṣati ko mamāparādha iti | te tam ūcuḥ | agrajasya te 'rheyam avanis tvayā bhujyate parivettā tvam ity uktaḥ sa punas tān apṛcchat | kiṃ mayā vidheyam iti | te punar apy ūcuḥ | yāvad devāpir na patanādibhir doṣair abhibhūyate tāvat tasyārhaṃ rājyam | tad alam etena tasmai dīyatām ity ukte tasya mantripravareṇāśmasāriṇātatrāraṇye tapasvino vedavādavirodhavaktāraḥ prayuktāḥ ||
तैर् अस्यातिऋजुमतेर् महीपतिपुत्रस्य बुद्धिर् वेदविरोधमार्गानुसारिण्य् अक्रियत ॥
tair asyātiṛjumater mahīpatiputrasya buddhir vedavirodhamārgānusāriṇy akriyata ||
राजा च शांतनुर् द्विजवचनोत्पन्नपरिवेदनशोकस् तान् ब्राह्मणान् अग्रणीकृत्याग्रजराज्यप्रदानायारण्यं जगाम । तदाश्रमम् उपगताश् च तम् अवनीपतिपुत्रं देवापिम् उपतस्थुः । ते ब्राह्मणा वेदवादानुबद्धानि वचांसि राज्यम् अग्रजेन कर्तव्यम् इत्य् अर्थवन्ति तम् ऊचुः । असाव् अपि देवापिर् वेदवादविरोधियुक्तिदूषितम् अनेकप्रकारं तान् आह । ततस् ते ब्राह्मणाः शांतनुम् ऊचुः । आगच्छ भो राजन्न् अलम् अत्रातिनिर्बन्धेन प्रशान्त एवासाव् अनावृष्टिदोषः पतितो ऽयम् अनादिकालम् अहितवेदवचनदूषणोच्चारणात् । पतिते चाग्रजे नैव पारिवेद्यं भवतीत्य् उक्तः शांतनुः स्वपुरम् आगत्य राज्यम् अकरोत् । वेदवादविरोधिवचनोच्चारणदूषिते च तस्मिन् देवापाव् अखिलस्य निष्पत्तये ववर्ष भगवान् पर्जन्यः । बाह्लीकस्य सोमदत्तः पुत्रो ऽभूत् ॥
rājā ca śāṃtanur dvijavacanotpannaparivedanaśokas tān brāhmaṇān agraṇīkṛtyāgrajarājyapradānāyāraṇyaṃ jagāma | tadāśramam upagatāś ca tam avanīpatiputraṃ devāpim upatasthuḥ | te brāhmaṇā vedavādānubaddhāni vacāṃsi rājyam agrajena kartavyam ity arthavanti tam ūcuḥ | asāv api devāpir vedavādavirodhiyuktidūṣitam anekaprakāraṃ tān āha | tatas te brāhmaṇāḥ śāṃtanum ūcuḥ | āgaccha bho rājann alam atrātinirbandhena praśānta evāsāv anāvṛṣṭidoṣaḥ patito 'yam anādikālam ahitavedavacanadūṣaṇoccāraṇāt | patite cāgraje naiva pārivedyaṃ bhavatīty uktaḥ śāṃtanuḥ svapuram āgatya rājyam akarot | vedavādavirodhivacanoccāraṇadūṣite ca tasmin devāpāv akhilasya niṣpattaye vavarṣa bhagavān parjanyaḥ | bāhlīkasya somadattaḥ putro 'bhūt ||
सोमदत्तस्यापि भूरिभूरिश्रवःशल्यसंज्ञास् त्रयः पुत्राः । शांतनोर् अप्य् अमरनद्यां गङ्गायाम् उदारकीर्तिर् अशेषशास्त्रार्थविद् भीष्मः पुत्रो ऽभूत् । सत्यवत्यां च चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ पुत्राव् उत्पादयाम् आस शांतनुः । चित्राङ्गदस् तु बाल एव चित्राङ्गदेन गन्धर्वेणाहवे विनिहतः । विचित्रवीर्यो ऽपि काशीराजतनये अम्बिकाम्बालिके उपयेमे । तदुपभोगातिखेदाच् च यक्ष्मणा गृहीतः पञ्चत्वम् अगमत् । सत्यवतीनियोगाच् च तत्पुत्रः कृष्णद्वैपायनो मातुर् वचनम् अनतिक्रमणीयम् इति विचित्रवीर्यक्षेत्रे धृतराष्ट्रपाण्डू तत्प्रहितभुजिष्यायां च विदुरं उत्पादयाम् आस ॥
somadattasyāpi bhūribhūriśravaḥśalyasaṃjñās trayaḥ putrāḥ | śāṃtanor apy amaranadyāṃ gaṅgāyām udārakīrtir aśeṣaśāstrārthavid bhīṣmaḥ putro 'bhūt | satyavatyāṃ ca citrāṅgadavicitravīryau putrāv utpādayām āsa śāṃtanuḥ | citrāṅgadas tu bāla eva citrāṅgadena gandharveṇāhave vinihataḥ | vicitravīryo 'pi kāśīrājatanaye ambikāmbālike upayeme | tadupabhogātikhedāc ca yakṣmaṇā gṛhītaḥ pañcatvam agamat | satyavatīniyogāc ca tatputraḥ kṛṣṇadvaipāyano mātur vacanam anatikramaṇīyam iti vicitravīryakṣetre dhṛtarāṣṭrapāṇḍū tatprahitabhujiṣyāyāṃ ca viduraṃ utpādayām āsa ||
धृतराष्ट्रो ऽपि दुर्योधनदुःशासनादिप्रधानं पुत्रशतम् उत्पादयाम् आस । पाण्डोर् अप्य् अरण्ये मृगशापोपहतप्रजननसामर्थ्यस्य धर्मवायुशक्रैर् युधिष्ठिरभीमार्जुनाः कुन्त्यां नकुलसहदेवौ चाश्विभ्यां माद्र्यां पञ्च पुत्राः समुत्पादिताः । तेषां च द्रौपद्यां पञ्च पुत्रा बभूवुः । युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच् छ्रुतसोमः श्रुतकीर्तिर् अर्जुनाच् छतानीको नकुलाच् छ्रुतकर्मा सहदेवात् । अपरे च पाण्डवानाम् आत्मजास् तद् यथा । यौधेयी युधिष्ठिराद् देवकं पुत्रम् अवाप । हिडिम्बा घटोत्कचं भीमसेनात् पुत्रं लेभे । काशी च भीमसेनाद् एव सर्वत्रगं पुत्रम् अवाप । सहदेवाच् च विजया सुहोत्रं नाम पुत्रं प्राप्तवती । करेणुमत्यां च नकुलो ऽपि निरमित्रम् अजीजनत् ॥
dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhanaduḥśāsanādipradhānaṃ putraśatam utpādayām āsa | pāṇḍor apy araṇye mṛgaśāpopahataprajananasāmarthyasya dharmavāyuśakrair yudhiṣṭhirabhīmārjunāḥ kuntyāṃ nakulasahadevau cāśvibhyāṃ mādryāṃ pañca putrāḥ samutpāditāḥ | teṣāṃ ca draupadyāṃ pañca putrā babhūvuḥ | yudhiṣṭhirāt prativindhyo bhīmasenāc chrutasomaḥ śrutakīrtir arjunāc chatānīko nakulāc chrutakarmā sahadevāt | apare ca pāṇḍavānām ātmajās tad yathā | yaudheyī yudhiṣṭhirād devakaṃ putram avāpa | hiḍimbā ghaṭotkacaṃ bhīmasenāt putraṃ lebhe | kāśī ca bhīmasenād eva sarvatragaṃ putram avāpa | sahadevāc ca vijayā suhotraṃ nāma putraṃ prāptavatī | kareṇumatyāṃ ca nakulo 'pi niramitram ajījanat ||
अर्जुनस्याप्य् उलूप्यां नागकन्यायाम् इरावान् नाम पुत्रो ऽभूत् । मणिपुरपतिपुत्र्यां च पुत्रिकाधर्मेण बभ्रुवाहनं नाम पुत्रम् अर्जुनो ऽजनयत् ॥
arjunasyāpy ulūpyāṃ nāgakanyāyām irāvān nāma putro 'bhūt | maṇipurapatiputryāṃ ca putrikādharmeṇa babhruvāhanaṃ nāma putram arjuno 'janayat ||
सुभद्रायां चार्भकत्वे ऽपि यो ऽसाव् अतिबलपराक्रमसमस्तारातिरथविजेता सो ऽभिमन्युर् अजायत । अभिमन्योर् उत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुष्व् अश्वत्थामप्रयुक्तब्रह्मास्त्रेण गर्भ एव भस्मीकृतो भगवतः सकलसुरासुरवन्दितचरणयुगलस्यात्मेच्छाकारणमानुषरूपधारिणो ऽनुभावात् पुनर् जीवितम् अवाप्य परीक्षिज् जज्ञे । यो ऽयं साम्प्रतम् एतद् भूमण्डलम् अखण्डितायतिधर्मेण पालयति।420.13 ॥
subhadrāyāṃ cārbhakatve 'pi yo 'sāv atibalaparākramasamastārātirathavijetā so 'bhimanyur ajāyata | abhimanyor uttarāyāṃ parikṣīṇeṣu kuruṣv aśvatthāmaprayuktabrahmāstreṇa garbha eva bhasmīkṛto bhagavataḥ sakalasurāsuravanditacaraṇayugalasyātmecchākāraṇamānuṣarūpadhāriṇo 'nubhāvāt punar jīvitam avāpya parīkṣij jajñe | yo 'yaṃ sāmpratam etad bhūmaṇḍalam akhaṇḍitāyatidharmeṇa pālayati|420.13 ||
[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे विंशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe viṃśo 'dhyāyaḥ ]]