Aṃśa 5 · Chapter 28

चारुदेष्णं सुदेष्णं च चारुदेहं च वीर्यवान् सुषेणं चारुगुप्तं च भद्रचारुं तथा परम् ॥

cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca cārudehaṃ ca vīryavān suṣeṇaṃ cāruguptaṃ ca bhadracāruṃ tathā param //

चारुविन्दं सुचारुं च चारुं च बलिनां वरम् रुक्मिण्य् अजनयत् पुत्रान् कन्यां चारुमतीं तथा ॥

cāruvindaṃ sucāruṃ ca cāruṃ ca balināṃ varam rukmiṇy ajanayat putrān kanyāṃ cārumatīṃ tathā //

अन्याश् च भार्याः कृष्णस्य बभूवुः सप्त शोभनाः कालिन्दी मित्रविन्दा च सत्या नाग्नजिती तथा ॥

anyāś ca bhāryāḥ kṛṣṇasya babhūvuḥ sapta śobhanāḥ kālindī mitravindā ca satyā nāgnajitī tathā //

देवी जाम्बवती चापि रोहिणी कामरूपिणी मद्रराजसुता चान्या सुशीला शीलमण्डना ॥

devī jāmbavatī cāpi rohiṇī kāmarūpiṇī madrarājasutā cānyā suśīlā śīlamaṇḍanā //

सात्राजिती सत्यभामा लक्ष्मणा चारुहासिनी षोडशासन् सहस्राणि स्त्रीणाम् अन्यानि चक्रिणः ॥

sātrājitī satyabhāmā lakṣmaṇā cāruhāsinī ṣoḍaśāsan sahasrāṇi strīṇām anyāni cakriṇaḥ //

प्रद्युम्नो ऽपि महावीर्यो रुक्मिणस् तनयां शुभाम् स्वयंवरस्थां जग्राह सा च तं तनयं हरेः ॥

pradyumno 'pi mahāvīryo rukmiṇas tanayāṃ śubhām svayaṃvarasthāṃ jagrāha sā ca taṃ tanayaṃ hareḥ //

तस्याम् अस्याभवत् पुत्रो महाबलपराक्रमः अनिरुद्धो रणे रुद्धो वीर्योदधिर् अरिंदमः ॥

tasyām asyābhavat putro mahābalaparākramaḥ aniruddho raṇe ruddho vīryodadhir ariṃdamaḥ //

तस्यापि रुक्मिणः पौत्रीं वरयाम् आस केशवः दौहित्राय ददौ रुक्मी तां स्पर्धन्न् अपि शौरिणा ॥

tasyāpi rukmiṇaḥ pautrīṃ varayām āsa keśavaḥ dauhitrāya dadau rukmī tāṃ spardhann api śauriṇā //

तस्या विवाहे रामाद्या यादवा हरिणा सह ॥

tasyā vivāhe rāmādyā yādavā hariṇā saha //

रुक्मिणो नगरं जग्मुर् नाम्ना भोजकटं द्विज ॥

rukmiṇo nagaraṃ jagmur nāmnā bhojakaṭaṃ dvija //

विवाहे तत्र निर्वृत्ते प्राद्युम्नेः सुमहात्मनः कलिङ्गराजप्रमुखा रुक्मिणं वाक्यम् अब्रुवन् ॥

vivāhe tatra nirvṛtte prādyumneḥ sumahātmanaḥ kaliṅgarājapramukhā rukmiṇaṃ vākyam abruvan //

अनक्षज्ञो हली द्यूते तथास्य व्यसनं महत् न जयामो बलं कस्माद् द्यूते नैनं महाद्युते ॥

anakṣajño halī dyūte tathāsya vyasanaṃ mahat na jayāmo balaṃ kasmād dyūte nainaṃ mahādyute //

तथेति तान् आह नृपान् रुक्मी बलसमन्वितः सभायां सह रामेण चक्रे द्यूतं च वै तदा ॥

tatheti tān āha nṛpān rukmī balasamanvitaḥ sabhāyāṃ saha rāmeṇa cakre dyūtaṃ ca vai tadā //

सहस्रम् एकं निष्काणां रुक्मिणा विजितो बलः द्वितीये ऽपि पणे चान्यत् सहस्रं रुक्मिणा जितः ॥

sahasram ekaṃ niṣkāṇāṃ rukmiṇā vijito balaḥ dvitīye 'pi paṇe cānyat sahasraṃ rukmiṇā jitaḥ //

ततो दशसहस्राणि निष्काणां पणम् आददे बलभद्रो ऽजयत् तानि रुक्मी द्यूतविदां वरः ॥

tato daśasahasrāṇi niṣkāṇāṃ paṇam ādade balabhadro 'jayat tāni rukmī dyūtavidāṃ varaḥ //

ततो जहास स्वनवत् कलिङ्गाधिपतिर् द्विज दन्तान् विदर्शयन् मूढो रुक्मी चाह मदोद्धतः ॥

tato jahāsa svanavat kaliṅgādhipatir dvija dantān vidarśayan mūḍho rukmī cāha madoddhataḥ //

अविद्यो ऽयं मया द्यूते बलदेवः पराजितः मुधैवाक्षावलेपान्धो यो ऽवमेने ऽक्षकोविदान् ॥

avidyo 'yaṃ mayā dyūte baladevaḥ parājitaḥ mudhaivākṣāvalepāndho yo 'vamene 'kṣakovidān //

दृष्ट्वा कलिङ्गराजानं प्रकाशदशनाननम् रुक्मिणं चापि दुर्वाक्यं कोपं चक्रे हलायुधः ॥

dṛṣṭvā kaliṅgarājānaṃ prakāśadaśanānanam rukmiṇaṃ cāpi durvākyaṃ kopaṃ cakre halāyudhaḥ //

ततः कोपपरीतात्मा निष्ककोटिं हलायुधः ग्लहं जग्राह रुक्मी च तदर्थे ऽक्षान् अपातयत् ॥

tataḥ kopaparītātmā niṣkakoṭiṃ halāyudhaḥ glahaṃ jagrāha rukmī ca tadarthe 'kṣān apātayat //

अजयद् बलदेवस् तं प्राहोच्चैस् तं जितं मया मयेति रुक्मी प्राहोच्चैर् अलीकोक्तैर् अलं बल ॥

ajayad baladevas taṃ prāhoccais taṃ jitaṃ mayā mayeti rukmī prāhoccair alīkoktair alaṃ bala //

त्वयोक्तो ऽयं ग्लहः सत्यं न मयैषो ऽनुमोदितः एवं त्वया चेद् विजितं मया न विजितं कथम् ॥

tvayokto 'yaṃ glahaḥ satyaṃ na mayaiṣo 'numoditaḥ evaṃ tvayā ced vijitaṃ mayā na vijitaṃ katham //

अथान्तरिक्षे वाग् उच्चैः प्राह गम्भीरनादिनी बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः ॥

athāntarikṣe vāg uccaiḥ prāha gambhīranādinī baladevasya taṃ kopaṃ vardhayantī mahātmanaḥ //

जितं बलेन धर्मेण रुक्मिणा भाषितं मृषा अनुक्त्वापि वचः किंचित् कृतं भवति कर्मणा ॥

jitaṃ balena dharmeṇa rukmiṇā bhāṣitaṃ mṛṣā anuktvāpi vacaḥ kiṃcit kṛtaṃ bhavati karmaṇā //

ततो बलः समुत्थाय कोपसंरक्तलोचनः जघानाष्टापदेनैव रुक्मिणं स महाबलः ॥

tato balaḥ samutthāya kopasaṃraktalocanaḥ jaghānāṣṭāpadenaiva rukmiṇaṃ sa mahābalaḥ //

कलिङ्गराजं चादाय विस्फुरन्तं बलाद् बलः बभञ्ज दन्तान् कुपितो यैः प्रकाशं जहास सः ॥

kaliṅgarājaṃ cādāya visphurantaṃ balād balaḥ babhañja dantān kupito yaiḥ prakāśaṃ jahāsa saḥ //

आकृष्य च महास्तम्भं जातरूपमयं बलः जघान ये ऽन्ये तत्पक्षाः भूभृतः कुपितो बलः ॥

ākṛṣya ca mahāstambhaṃ jātarūpamayaṃ balaḥ jaghāna ye 'nye tatpakṣāḥ bhūbhṛtaḥ kupito balaḥ //

ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरं द्विज तद् राजमण्डलं सर्वं बभूव कुपिते बले ॥

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ palāyanaparaṃ dvija tad rājamaṇḍalaṃ sarvaṃ babhūva kupite bale //

बलेन निहतं श्रुत्वा रुक्मिणं मधुसूदनः नोवाच किंचिन् मैत्रेय रुक्मिणीबलयोर् भयात् ॥

balena nihataṃ śrutvā rukmiṇaṃ madhusūdanaḥ novāca kiṃcin maitreya rukmiṇībalayor bhayāt //

ततो ऽनिरुद्धम् आदाय कृतोद्वाहं द्विजोत्तम द्वारकाम् आजगामाथ यदुचक्रं स केशवः ॥

tato 'niruddham ādāya kṛtodvāhaṃ dvijottama dvārakām ājagāmātha yaducakraṃ sa keśavaḥ //