Aṃśa 5 · Chapter 33

बाणो ऽपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेयाह त्रिलोचनम् देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णो ऽहं विनाहवम् ॥

bāṇo 'pi praṇipatyāgre maitreyāha trilocanam deva bāhusahasreṇa nirviṇṇo 'haṃ vināhavam //

कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणः भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः ॥

kaccin mamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyajanako raṇaḥ bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ //

मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसे त्वं तदा रणम् ॥

mayūradhvajabhaṅgas te yadā bāṇa bhaviṣyati piśitāśijanānandaṃ prāpsyase tvaṃ tadā raṇam //

ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुम् अभ्यागतो गृहम् भग्नं च ध्वजम् आलोक्य हृष्टो हर्षान्तरं ययौ ॥

tataḥ praṇamya muditaḥ śambhum abhyāgato gṛham bhagnaṃ ca dhvajam ālokya hṛṣṭo harṣāntaraṃ yayau //

एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वराप्सराः ॥

etasminn eva kāle tu yogavidyābalena tam aniruddham athāninye citralekhā varāpsarāḥ //

कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः ॥

kanyāntaḥpuramadhye taṃ ramamāṇaṃ sahoṣayā vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsur daityabhūpateḥ //

व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना जघान परिघं लोहम् आदाय परवीरहा ॥

vyādiṣṭaṃ kiṃkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā jaghāna parighaṃ loham ādāya paravīrahā //

हतेषु तेषु बाणो ऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीर्येण निर्जितः ॥

hateṣu teṣu bāṇo 'pi rathasthas tadvadhodyataḥ yudhyamāno yathāśakti yadā vīryeṇa nirjitaḥ //

मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रिचोदितः ततस् तं पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम् ॥

māyayā yuyudhe tena sa tadā mantricoditaḥ tatas taṃ pannagāstreṇa babandha yadunandanam //

द्वारवत्यां क्व यातो ऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः ॥

dvāravatyāṃ kva yāto 'sāv aniruddheti jalpatām yadūnām ācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ //

तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नामरैर् इति ॥

taṃ śoṇitapure śrutvā nītaṃ vidyāvidagdhayā yoṣitā pratyayaṃ jagmur yādavā nāmarair iti //

ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम् ॥

tato garuḍam āruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram //

पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महात्मनः ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः ॥

purīpraveśe pramathair yuddham āsīn mahātmanaḥ yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tān saṃkṣayaṃ hariḥ //

ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना ॥

tatas tripādas triśirā jvaro māheśvaro mahān bāṇarakṣārtham atyarthaṃ yuyudhe śārṅgadhanvanā //

तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णाङ्गसंगमात् अवाप बलदेवो ऽपि श्रमम् आमीलितेक्षणः ॥

tadbhasmasparśasaṃbhūtatāpaḥ kṛṣṇāṅgasaṃgamāt avāpa baladevo 'pi śramam āmīlitekṣaṇaḥ //

ततः स युद्ध्यमानस् तु सहदेवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः ॥

tataḥ sa yuddhyamānas tu sahadevena śārṅgiṇā vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehān nirākṛtaḥ //

नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः ॥

nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam taṃ vīkṣya kṣamyatām asyety āha devaḥ pitāmahaḥ //

ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरम् आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः ॥

tataś ca kṣāntam eveti proktvā taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram ātmany eva layaṃ ninye bhagavān madhusūdanaḥ //

मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ ज्वरः ॥

mama tvayā samaṃ yuddhaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ vijvarās te bhaviṣyantīty uktvā cainaṃ yayau jvaraḥ //

ततो ऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा तथा क्षयम् दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया ॥

tato 'gnīn bhagavān pañca jitvā nītvā tathā kṣayam dānavānāṃ balaṃ viṣṇuś cūrṇayām āsa līlayā //

ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे शंकरश् चैव कार्तिकेयश् च शौरिणा ॥

tataḥ samastasainyena daiteyānāṃ baleḥ sutaḥ yuyudhe śaṃkaraś caiva kārtikeyaś ca śauriṇā //

हरिशंकरयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् चुक्षुभुः सकला लोकाः यत्रास्त्रांशुप्रतापिताः ॥

hariśaṃkarayor yuddham atīvāsīt sudāruṇam cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ yatrāstrāṃśupratāpitāḥ //

प्रलयो ऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे ॥

pralayo 'yam aśeṣasya jagato nūnam āgataḥ menire tridaśā yatra vartamāne mahāhave //

जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शंकरम् ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः ॥

jṛmbhaṇāstreṇa govindo jṛmbhayām āsa śaṃkaram tataḥ praṇeśur daiteyāḥ pramathāś ca samantataḥ //

जृम्भाभिभूतस् तु हरो रथोपस्थ उपाविशत् न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ॥

jṛmbhābhibhūtas tu haro rathopastha upāviśat na śaśāka tadā yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā //

गरुडक्षतवाहश् च प्रद्युम्नास्त्रनिपीडितः कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः ॥

garuḍakṣatavāhaś ca pradyumnāstranipīḍitaḥ kṛṣṇahuṃkāranirdhūtaśaktiś cāpayayau guhaḥ //

जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना ॥

jṛmbhite śaṃkare naṣṭe daityasainye guhe jite nīte pramathasainye ca saṃkṣayaṃ śārṅgadhanvanā //

नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह ॥

nandīśasaṃgṛhītāśvam adhirūḍho mahāratham bāṇas tatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaiḥ saha //

बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा विव्याध बाणैः प्रभ्रश्य धर्मतश् चापलायत ॥

balabhadro mahāvīryo bāṇasainyam anekadhā vivyādha bāṇaiḥ prabhraśya dharmataś cāpalāyata //

आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेनावपोथितम् बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणा ॥

ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalenāvapothitam balaṃ balena dadṛśe bāṇo bāṇaiś ca cakriṇā //

ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समन्ततः ॥

tataḥ kṛṣṇasya bāṇena yuddham āsīt samantataḥ //

परस्परम् इषून् दीप्तान् कायत्राणविभेदकान् कृष्णश् चिच्छेद बाणैस् तान् बाणेन प्रहितान् शरान् बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रभृत् ॥

parasparam iṣūn dīptān kāyatrāṇavibhedakān kṛṣṇaś ciccheda bāṇais tān bāṇena prahitān śarān bibheda keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakrabhṛt //

मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया परस्परं क्षतिपरौ परमामर्षिणौ द्विज ॥

mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā parasparaṃ kṣatiparau paramāmarṣiṇau dvija //

छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शरेष्व् अस्त्रे च सीदति प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः ॥

chidyamāneṣv aśeṣeṣu śareṣv astre ca sīdati prācuryeṇa harir bāṇaṃ hantuṃ cakre tato manaḥ //

ततो ऽर्कशतसंघाततेजसः सदृशद्युतिः जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम् ॥

tato 'rkaśatasaṃghātatejasaḥ sadṛśadyutiḥ jagrāha daityacakrārir hariś cakraṃ sudarśanam //

मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटवी पुरतो हरेः ॥

muñcato bāṇanāśāya tac cakraṃ madhuvidviṣaḥ nagnā daiteyavidyābhūt koṭavī purato hareḥ //

ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः ॥

tām agrato harir dṛṣṭvā mīlitākṣaḥ sudarśanam mumoca bāṇam uddiśya chettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ //

क्रमेण तत् तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् छेदं चक्रे ऽसुरापास्तशस्त्रौघक्षपणादृतम् ॥

krameṇa tat tu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam chedaṃ cakre 'surāpāstaśastraughakṣapaṇādṛtam //

छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा ॥

chinne bāhuvane tat tu karasthaṃ madhusūdanaḥ mumukṣur bāṇanāśāya vijñātas tripuradviṣā //

स उपेत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम् ॥

sa upetyāha govindaṃ sāmapūrvam umāpatiḥ vilokya bāṇaṃ dordaṇḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam //

कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम् ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam pareśaṃ paramātmānam anādinidhanaṃ param //

देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा ॥

devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā līleyaṃ sarvabhūtasya tava ceṣṭopalakṣaṇā //

तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः ॥

tat prasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ //

अस्मत्संश्रयवृद्धो ऽयं नापराध्यस् तवाव्यय मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम् ॥

asmatsaṃśrayavṛddho 'yaṃ nāparādhyas tavāvyaya mayā dattavaro daityas tatas tvāṃ kṣamayāmy aham //

इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षो ऽसुरं प्रति ॥

ity uktaḥ prāha govindaḥ śūlapāṇim umāpatim prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo 'suraṃ prati //

युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताम् एष शंकर त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम् ॥

yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatām eṣa śaṃkara tvadvākyagauravād etan mayā cakraṃ nivartitam //

त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अखिलं मया मत्तो ऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शंकर ॥

tvayā yad abhayaṃ dattaṃ tad dattam akhilaṃ mayā matto 'vibhinnam ātmānaṃ draṣṭum arhasi śaṃkara //

यो ऽहं स त्वं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् ॥

yo 'haṃ sa tvaṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam //

अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः ॥

avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ //

इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः ॥

ity uktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumnir yatra tiṣṭhati tadbandhaphaṇino neśur garuḍānilaśoṣitāḥ //

ततो ऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम् ॥

tato 'niruddham āropya sapatnīkaṃ garutmati ājagmur dvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm //