एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते ॥
evaṃ daityavadhaṃ kṛṣṇo baladevasahāyavān cakre duṣṭakṣitīśānāṃ tathaiva jagataḥ kṛte //
क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात् ॥
kṣiteś ca bhāraṃ bhagavān phālgunena samaṃ vibhuḥ avatārayām āsa hariḥ samastākṣauhiṇīvadhāt //
कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाखिलान् नृपान् ॥
kṛtvā bhārāvataraṇaṃ bhuvo hatvākhilān nṛpān //
शापव्याजेन विप्राणाम् उपसंहृतवान् कुलम् ॥
śāpavyājena viprāṇām upasaṃhṛtavān kulam //
उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः सांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम् ॥
utsṛjya dvārakāṃ kṛṣṇas tyaktvā mānuṣyam ātmabhūḥ sāṃśo viṣṇumayaṃ sthānaṃ praviveśa punar nijam //
स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः ॥
sa vipraśāpavyājena saṃjahre svakulaṃ katham kathaṃ ca mānuṣaṃ deham utsasarja janārdanaḥ //
विश्वामित्रस् तथा कण्वो नारदश् च महामुनिः ॥
viśvāmitras tathā kaṇvo nāradaś ca mahāmuniḥ //
पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः ॥
piṇḍārake mahātīrthe dṛṣṭā yadukumārakaiḥ //
ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा ॥
tatas te yauvanonmattā bhāvikāryapracoditāḥ sāmbaṃ jāmbavatīputraṃ bhūṣayitvā striyaṃ yathā //
प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोः किं जनयिष्यति ॥
prasṛtās tān munīn ūcuḥ praṇipātapuraḥsaram iyaṃ strī putrakāmasya babhroḥ kiṃ janayiṣyati //
दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते विप्रलब्धाः कुमारकैः ॥
divyajñānopapannās te vipralabdhāḥ kumārakaiḥ //
मुनयः कुपिताः प्रोचुर् मुसलं जनयिष्यति ॥
munayaḥ kupitāḥ procur musalaṃ janayiṣyati //
येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति ॥
yenākhilakulotsādo yādavānāṃ bhaviṣyati //
इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् ते आचचक्षुर् यथातथम् उग्रसेनाय मुसलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात् ॥
ity uktās taiḥ kumārās te ācacakṣur yathātatham ugrasenāya musalaṃ jajñe sāmbasya codarāt //
तद् उग्रसेनो मुसलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् जज्ञे स चैरकाश् चूर्णः प्रक्षिप्तस् तैर् महोदधौ ॥
tad ugraseno musalam ayaścūrṇam akārayat jajñe sa cairakāś cūrṇaḥ prakṣiptas tair mahodadhau //
मुसलस्याथ लोहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विज खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैकं ते तोमराकृति ॥
musalasyātha lohasya cūrṇitasyāndhakair dvija khaṇḍaṃ cūrṇayituṃ śekur naikaṃ te tomarākṛti //
तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तं जराः ॥
tad apy ambunidhau kṣiptaṃ matsyo jagrāha jālibhiḥ ghātitasyodarāt tasya lubdho jagrāha taṃ jarāḥ //
विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः नैच्छत् तद् अन्यथाकर्तुं विधिना यत् समाहितम् ॥
vijñātaparamārtho 'pi bhagavān madhusūdanaḥ naicchat tad anyathākartuṃ vidhinā yat samāhitam //
देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः ॥
devaiś ca prahito dūtaḥ praṇipatyāha keśavam rahasy evam ahaṃ dūtaḥ prahito bhagavan suraiḥ //
वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो ॥
vasvaśvimarudādityarudrasādhyādibhiḥ saha vijñāpayati vaḥ śakras tad idaṃ śrūyatāṃ prabho //
भारावतारणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः ॥
bhārāvatāraṇārthāya varṣāṇām adhikaṃ śatam bhagavān avatīrṇo 'tra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ //
दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः त्वया सनाथास् त्रिदशा भवन्तु त्रिदिवे सदा ॥
durvṛttā nihatā daityā bhuvo bhāro 'vatāritaḥ tvayā sanāthās tridaśā bhavantu tridive sadā //
तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते ॥
tad atītaṃ jagannātha varṣāṇām adhikaṃ śatam idānīṃ gamyatāṃ svargo bhavatā yadi rocate //
देवैर् विज्ञाप्यते चेदं अथात्रैव रतिस् तव तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः ॥
devair vijñāpyate cedaṃ athātraiva ratis tava tat sthīyatāṃ yathākālam ākhyeyam anujīvibhiḥ //
यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्म्य् एतद् अहम् अप्य् उत प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः ॥
yat tvam ātthākhilaṃ dūta vedmy etad aham apy uta prārabdha eva hi mayā yādavānām api kṣayaḥ //
भुवो नाद्यापि भारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः अवतार्य करोम्य् एतत् सप्तरात्रेण सत्वरः ॥
bhuvo nādyāpi bhāro 'yaṃ yādavair anibarhitaiḥ avatārya karomy etat saptarātreṇa satvaraḥ //
यथा गृहीतम् अम्भोधेर् दत्त्वाहं द्वारकाभुवम् यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम् ॥
yathā gṛhītam ambhodher dattvāhaṃ dvārakābhuvam yādavān upasaṃhṛtya yāsyāmi tridaśālayam //
मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः ॥
manuṣyadeham utsṛjya saṃkarṣaṇasahāyavān prāpta evāsmi mantavyo devendreṇa tathā suraiḥ //
जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः क्षितेस् तेभ्यः कुमारो ऽपि यदूनां नापचीयते ॥
jarāsaṃdhādayo ye 'nye nihatā bhārahetavaḥ kṣites tebhyaḥ kumāro 'pi yadūnāṃ nāpacīyate //
तद् एनं सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान् ॥
tad enaṃ sumahābhāram avatārya kṣiter aham yāsyāmy amaralokasya pālanāya bravīhi tān //
इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् मैत्रेय दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ ॥
ity ukto vāsudevena devadūtaḥ praṇamya tam maitreya divyayā gatyā devarājāntikaṃ yayau //
भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यभौमान्तरिक्षगान् ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम् ॥
bhagavān apy athotpātān divyabhaumāntarikṣagān dadarśa dvārakāpuryāṃ vināśāya divāniśam //
तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् महोत्पाताञ् छमायैषां प्रभासं याम मा चिरम् ॥
tān dṛṣṭvā yādavān āha paśyadhvam atidāruṇān mahotpātāñ chamāyaiṣāṃ prabhāsaṃ yāma mā ciram //
महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय साम्प्रतम् मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति ॥
mahābhāgavataḥ prāha praṇipatyoddhavo harim bhagavan yan mayā kāryaṃ tad ājñāpaya sāmpratam manye kulam idaṃ sarvaṃ bhagavān saṃhariṣyati //
नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये ॥
nāśāyāsya nimittāni kulasyācyuta lakṣaye //
गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया बदरीकाश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते नरनारायणस्थाने तत्पावितमहीतले ॥
gaccha tvaṃ divyayā gatyā matprasādasamutthayā badarīkāśramaṃ puṇyaṃ gandhamādanaparvate naranārāyaṇasthāne tatpāvitamahītale //
मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम् ॥
manmanā matprasādena tatra siddhim avāpsyasi ahaṃ svargaṃ gamiṣyāmi upasaṃhṛtya vai kulam //
द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति ॥
dvārakāṃ ca mayā tyaktāṃ samudraḥ plāvayiṣyati //
इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः ॥
ity uktaḥ praṇipatyainaṃ jagāma sa tadoddhavaḥ naranārāyaṇasthānaṃ keśavenānumoditaḥ //
ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विज ॥
tatas te yādavāḥ sarve rathān āruhya śīghragān prabhāsaṃ prayayuḥ sārdhaṃ kṛṣṇarāmādibhir dvija //
प्राप्य प्रभासं प्रयताः स्नातास् ते कुकुरान्धकाः चक्रुस् तत्र मुदा पानं वासुदेवानुमोदिताः ॥
prāpya prabhāsaṃ prayatāḥ snātās te kukurāndhakāḥ cakrus tatra mudā pānaṃ vāsudevānumoditāḥ //
पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् अतिवादेन्धनो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः ॥
pibatāṃ tatra vai teṣāṃ saṃgharṣeṇa parasparam ativādendhano jajñe kalahāgniḥ kṣayāvahaḥ //
जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात्कृताः क्षीणशस्त्राश् च जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम् ॥
jaghnuḥ parasparaṃ te tu śastrair daivabalātkṛtāḥ kṣīṇaśastrāś ca jagṛhuḥ pratyāsannām athairakām //
एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारे सुदारुणे ॥
erakā tu gṛhītā tair vajrabhūteva lakṣyate tayā parasparaṃ jaghnuḥ saṃprahāre sudāruṇe //
प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च ॥
pradyumnasāmbapramukhāḥ kṛtavarmātha sātyakiḥ aniruddhādayaś cānye pṛthur vipṛthur eva ca //
चारुवर्मा चारुकश् च तथाक्रूरादयो द्विज एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम् ॥
cāruvarmā cārukaś ca tathākrūrādayo dvija erakārūpibhir vajrais te nijaghnuḥ parasparam //
निवारयाम् आस हरिर् यादवांस् ते च केशवम् सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम् ॥
nivārayām āsa harir yādavāṃs te ca keśavam sahāyaṃ menire prāptaṃ te nijaghnuḥ parasparam //
कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे वधाय सो ऽपि मुसलं मुष्टिर् लोहम् अभूत् तदा ॥
kṛṣṇo 'pi kupitas teṣām erakāmuṣṭim ādade vadhāya so 'pi musalaṃ muṣṭir loham abhūt tadā //
जघान तेन निःशेषान् यादवान् आततायिनः जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये वै परस्परम् ॥
jaghāna tena niḥśeṣān yādavān ātatāyinaḥ jaghnuś ca sahasābhyetya tathānye vai parasparam //
ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तम ॥
tataś cārṇavamadhyena jaitro 'sau cakriṇo rathaḥ paśyato dārukasyāśu hṛto 'śvair dvijasattama //
चक्रं तथा गदा शार्ङ्गतूणी शङ्खो ऽसिर् एव च प्रदक्षिणं हरिं कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना ॥
cakraṃ tathā gadā śārṅgatūṇī śaṅkho 'sir eva ca pradakṣiṇaṃ hariṃ kṛtvā jagmur ādityavartmanā //
क्षणेन नाभवत् कश्चिद् यादवानाम् अघातितः ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च महामुने ॥
kṣaṇena nābhavat kaścid yādavānām aghātitaḥ ṛte kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ dārukaṃ ca mahāmune //
चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूले कृतासनम् ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम् ॥
caṅkramyamāṇau tau rāmaṃ vṛkṣamūle kṛtāsanam dadṛśāte mukhāc cāsya niṣkrāmantaṃ mahoragam //
निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः प्रययाव् अर्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः ॥
niṣkramya sa mukhāt tasya mahābhogo bhujaṃgamaḥ prayayāv arṇavaṃ siddhaiḥ pūjyamānas tathoragaiḥ //
ततो ऽर्घम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः ॥
tato 'rgham ādāya tadā jaladhiḥ saṃmukhaṃ yayau praviveśa ca tattoyaṃ pūjitaḥ pannagottamaiḥ //
दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः ॥
dṛṣṭvā balasya niryāṇaṃ dārukaṃ prāha keśavaḥ idaṃ sarvaṃ tvam ācakṣva vasudevograsenayoḥ //
निर्याणं बलभद्रस्य यादवानां तथा क्षयम् योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यक्ष्ये कलेवरम् ॥
niryāṇaṃ balabhadrasya yādavānāṃ tathā kṣayam yoge sthitvāham apy etat parityakṣye kalevaram //
वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति ॥
vācyaś ca dvārakāvāsī janaḥ sarvas tathāhukaḥ yathemāṃ nagarīṃ sarvāṃ samudraḥ plāvayiṣyati //
तस्माद् भवद्भिः सज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे ॥
tasmād bhavadbhiḥ sajjais tu pratīkṣyo hy arjunāgamaḥ na stheyaṃ dvārakāmadhye niṣkrānte tatra pāṇḍave //
तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः ॥
tenaiva saha gantavyaṃ yatra yāti sa kauravaḥ //
गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनान् मम पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः ॥
gatvā ca brūhi kaunteyam arjunaṃ vacanān mama pālanīyas tvayā śaktyā jano 'yaṃ matparigrahaḥ //
इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्या भवाञ् जनम् गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति ॥
ity arjunena sahito dvāravatyā bhavāñ janam gṛhītvā yātu vajraś ca yadurājo bhaviṣyati //
इत्य् उक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनः पुनः प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद् यथोदितम् ॥
ity ukto dārukaḥ kṛṣṇaṃ praṇipatya punaḥ punaḥ pradakṣiṇaṃ ca bahuśaḥ kṛtvā prāyād yathoditam //
स गत्वा च तथा चक्रे द्वारकायां तथार्जुनम् आनिनाय महाबुद्धिर् वज्रं चक्रे तथा नृपम् ॥
sa gatvā ca tathā cakre dvārakāyāṃ tathārjunam ānināya mahābuddhir vajraṃ cakre tathā nṛpam //
भगवान् अपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम् ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्व् अधारयत् ॥
bhagavān api govindo vāsudevātmakaṃ param brahmātmani samāropya sarvabhūteṣv adhārayat //
संमानयन् द्विजवचो दुर्वासा यद् उवाच ह योगयुक्तो ऽभवत् पादं कृत्वा जानुनि सत्तम ॥
saṃmānayan dvijavaco durvāsā yad uvāca ha yogayukto 'bhavat pādaṃ kṛtvā jānuni sattama //
आययौ च जरा नाम स तदा तत्र लुब्धकः मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमरः ॥
āyayau ca jarā nāma sa tadā tatra lubdhakaḥ musalāvaśeṣalohaikasāyakanyastatomaraḥ //
स तत्पादं मृगाकारम् अवेक्ष्याराद् अवस्थितः तले विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तम ॥
sa tatpādaṃ mṛgākāram avekṣyārād avasthitaḥ tale vivyādha tenaiva tomareṇa dvijottama //
गतश् च ददृशे तत्र चतुर्बाहुधरं नरम् प्रणिपत्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥
gataś ca dadṛśe tatra caturbāhudharaṃ naram praṇipatyāha caivainaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ //
अजानता कृतम् इदं मया हरिणशङ्कया क्षम्यतां नात्मपापेन दग्धं मां दग्धुम् अर्हसि ॥
ajānatā kṛtam idaṃ mayā hariṇaśaṅkayā kṣamyatāṃ nātmapāpena dagdhaṃ māṃ dagdhum arhasi //
ततस् तं भगवान् आह न ते ऽस्ति भयम् अण्व् अपि गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गं सुरास्पदम् ॥
tatas taṃ bhagavān āha na te 'sti bhayam aṇv api gaccha tvaṃ matprasādena lubdha svargaṃ surāspadam //
विमानम् आगतं सद्यस् तद्वाक्यसमनन्तरम् आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस् तत्प्रसादतः ॥
vimānam āgataṃ sadyas tadvākyasamanantaram āruhya prayayau svargaṃ lubdhakas tatprasādataḥ //
गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मानम् आत्मनि ब्रह्मभूते ऽव्यये ऽचिन्त्ये वासुदेवमये ऽमले ॥
gate tasmin sa bhagavān saṃyojyātmānam ātmani brahmabhūte 'vyaye 'cintye vāsudevamaye 'male //
अजन्मन्य् अजरे ऽनाशिन्य् अप्रमेये ऽखिलात्मनि तत्याज मानुषं देहम् अतीत्य त्रिविधां गतिम् ॥
ajanmany ajare 'nāśiny aprameye 'khilātmani tatyāja mānuṣaṃ deham atītya trividhāṃ gatim //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ]]