वञ्जरासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ऋषिभिः सेवितं नित्यं सिद्धै राजर्षिभिस् तथा ॥
vañjarāsaṃgamaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam ṛṣibhiḥ sevitaṃ nityaṃ siddhai rājarṣibhis tathā //
दासत्वम् अगमत् पूर्वं नागानां गरुडः खगः मातृदास्यात् तदा दुःखपरिसंतप्तमानसः कदाचिच् चिन्तयाम् आस रहः स्थित्वा विनिश्वसन् ॥
dāsatvam agamat pūrvaṃ nāgānāṃ garuḍaḥ khagaḥ mātṛdāsyāt tadā duḥkhaparisaṃtaptamānasaḥ kadācic cintayām āsa rahaḥ sthitvā viniśvasan //
त एव धन्या लोके ऽस्मिन् कृतपुण्यास् त एव हि नान्यसेवा कृता यैस् तु न येषां व्यसनागमः ॥
ta eva dhanyā loke 'smin kṛtapuṇyās ta eva hi nānyasevā kṛtā yais tu na yeṣāṃ vyasanāgamaḥ //
सुखं तिष्ठन्ति गायन्ति स्वपन्ति च हसन्ति च स्वदेहप्रभवो धन्या धिग् धिग् अन्यवशे स्थितान् ॥
sukhaṃ tiṣṭhanti gāyanti svapanti ca hasanti ca svadehaprabhavo dhanyā dhig dhig anyavaśe sthitān //
इति चिन्तासमाविष्टो जननीम् एत्य दुःखितः पर्यपृच्छद् अमेयात्मा वैनतेयो ऽथ मातरम् ॥
iti cintāsamāviṣṭo jananīm etya duḥkhitaḥ paryapṛcchad ameyātmā vainateyo 'tha mātaram //
कस्यापराधान् मातस् त्वं पितुर् वा मम वान्यतः दासीत्वम् आप्ता वद तत्कारणं मम पृच्छतः ॥
kasyāparādhān mātas tvaṃ pitur vā mama vānyataḥ dāsītvam āptā vada tatkāraṇaṃ mama pṛcchataḥ //
साब्रवीत् पुत्रम् आत्मीयम् अरुणस्यानुजं प्रियम् ॥
sābravīt putram ātmīyam aruṇasyānujaṃ priyam //
नैव कस्यापराधो ऽस्ति स्वापराधो मयोदितः यस्या वाक्यं विपर्येति सा दासी स्यान् मयोदितम् ॥
naiva kasyāparādho 'sti svāparādho mayoditaḥ yasyā vākyaṃ viparyeti sā dāsī syān mayoditam //
कद्रूश् चापि तथैवाहं सा मया संयुता ययौ कद्र्वा ममाभवद् वादश् छद्मनाहं तया जिता ॥
kadrūś cāpi tathaivāhaṃ sā mayā saṃyutā yayau kadrvā mamābhavad vādaś chadmanāhaṃ tayā jitā //
विधिर् हि बलवांस् तात कां कां चेष्टां न चेष्टते एवं दासीत्वम् अगमं कद्र्वाः कश्यपनन्दन यदा दासी तु जाताहं दासो ऽभूस् त्वं द्विजन्मज ॥
vidhir hi balavāṃs tāta kāṃ kāṃ ceṣṭāṃ na ceṣṭate evaṃ dāsītvam agamaṃ kadrvāḥ kaśyapanandana yadā dāsī tu jātāhaṃ dāso 'bhūs tvaṃ dvijanmaja //
तूष्णीं तदा बभूवासौ गरुडो ऽतीव दुःखितः न किंचिद् ऊचे जननीं चिन्तयन् भवितव्यताम् ॥
tūṣṇīṃ tadā babhūvāsau garuḍo 'tīva duḥkhitaḥ na kiṃcid ūce jananīṃ cintayan bhavitavyatām //
कद्रूः कदाचित् सा प्राह पुत्राणां हितम् इच्छती आत्मनो भूतिम् इच्छन्ती विनतां खगमातरम् ॥
kadrūḥ kadācit sā prāha putrāṇāṃ hitam icchatī ātmano bhūtim icchantī vinatāṃ khagamātaram //
पुत्रः सूर्यं नमस्कर्तुं तव यात्य् अनिवारितः अहो लोकत्रये ऽप्य् अस्मिन् धन्यासि बत दास्य् अपि ॥
putraḥ sūryaṃ namaskartuṃ tava yāty anivāritaḥ aho lokatraye 'py asmin dhanyāsi bata dāsy api //
स्वदुःखं गूहमाना सा कद्रूं प्राह सुविस्मिता ॥
svaduḥkhaṃ gūhamānā sā kadrūṃ prāha suvismitā //
तव पुत्रास् तु किम् इति रविं द्रष्टुं न यान्ति च ॥
tava putrās tu kim iti raviṃ draṣṭuṃ na yānti ca //
पुत्रान् मदीयान् सुभगे नय नागालयं प्रति समुद्रस्य समीपे तु तद् आस्ते शीतलं सरः ॥
putrān madīyān subhage naya nāgālayaṃ prati samudrasya samīpe tu tad āste śītalaṃ saraḥ //
सुपर्णस् त्व् अवहन् नागान् कद्रूं च विनता तथा ततः प्रोवाच मुदिता वैनतेयस्य मातरम् ॥
suparṇas tv avahan nāgān kadrūṃ ca vinatā tathā tataḥ provāca muditā vainateyasya mātaram //
सुराणां नेतु निलयं गरुडो मत्सुतान् इति पुनः प्राह सर्पमाता गरुडं विनयान्वितम् ॥
surāṇāṃ netu nilayaṃ garuḍo matsutān iti punaḥ prāha sarpamātā garuḍaṃ vinayānvitam //
पुत्रा मे द्रष्टुम् इच्छन्ति हंसं त्रिजगतां गुरुम् नमस्कृत्वा ततः सूर्यम् एष्यन्ति निलयं मम हण्डे त्वं नय पुत्रान् मे सूर्यमण्डलम् अन्वहम् ॥
putrā me draṣṭum icchanti haṃsaṃ trijagatāṃ gurum namaskṛtvā tataḥ sūryam eṣyanti nilayaṃ mama haṇḍe tvaṃ naya putrān me sūryamaṇḍalam anvaham //
सा वेपमाना विनता दीना कद्रूम् अभाषत ॥
sā vepamānā vinatā dīnā kadrūm abhāṣata //
नाहं क्षमा सर्पमातः पुत्रो मे नेष्यते सुतान् दृष्ट्वा दिनकरं देवं पुनर् एव प्रयान्तु ते ॥
nāhaṃ kṣamā sarpamātaḥ putro me neṣyate sutān dṛṣṭvā dinakaraṃ devaṃ punar eva prayāntu te //
विनता स्वसुतं प्राह विहगानाम् अधीश्वरम् नमस्कर्तुम् अथेच्छन्ति नागाः स्वामित्वम् आगताः ॥
vinatā svasutaṃ prāha vihagānām adhīśvaram namaskartum athecchanti nāgāḥ svāmitvam āgatāḥ //
भास्वन्तम् इत्य् उवाचेयं मां सर्पजननी हठात् तथेत्य् उक्त्वा स गरुडो माम् आरोहन्तु पन्नगाः ॥
bhāsvantam ity uvāceyaṃ māṃ sarpajananī haṭhāt tathety uktvā sa garuḍo mām ārohantu pannagāḥ //
तदारूढं सर्पसैन्यं गरुडं विहगाधिपम् शनैः शनैर् उपगमद् यत्र देवो दिवाकरः ते दह्यमानास् तीक्ष्णेन भानुतापेन विव्यथुः ॥
tadārūḍhaṃ sarpasainyaṃ garuḍaṃ vihagādhipam śanaiḥ śanair upagamad yatra devo divākaraḥ te dahyamānās tīkṣṇena bhānutāpena vivyathuḥ //
निवर्तस्व महाप्राज्ञ पतंगाय नमो नमः अलं सूर्यस्य सदनं दग्धाः सूर्यस्य तेजसा यामस् त्वया वा गरुड विहाय त्वाम् अथापि वा ॥
nivartasva mahāprājña pataṃgāya namo namaḥ alaṃ sūryasya sadanaṃ dagdhāḥ sūryasya tejasā yāmas tvayā vā garuḍa vihāya tvām athāpi vā //
एवं नागैर् उच्यमान आदित्यं दर्शयामि वः इत्य् उक्त्वा गगनं शीघ्रं जगामादित्यसंमुखः ॥
evaṃ nāgair ucyamāna ādityaṃ darśayāmi vaḥ ity uktvā gaganaṃ śīghraṃ jagāmādityasaṃmukhaḥ //
दग्धभोगा निपेतुस् ते द्वीपं तं वीरणं प्रति बहवः शतसाहस्राः पीडिता दग्धविग्रहाः ॥
dagdhabhogā nipetus te dvīpaṃ taṃ vīraṇaṃ prati bahavaḥ śatasāhasrāḥ pīḍitā dagdhavigrahāḥ //
पुत्राणाम् आर्तसंनादं पतितानां महीतले आश्वासितुं समायाता तान् सा कद्रूः सुविह्वला ॥
putrāṇām ārtasaṃnādaṃ patitānāṃ mahītale āśvāsituṃ samāyātā tān sā kadrūḥ suvihvalā //
उवाच विनतां कद्रूस् तव पुत्रो ऽतिदुष्कृतम् कृतवान् अतिदुर्मेधा येषां शान्तिर् न विद्यते ॥
uvāca vinatāṃ kadrūs tava putro 'tiduṣkṛtam kṛtavān atidurmedhā yeṣāṃ śāntir na vidyate //
नान्यथा कर्तुम् आयाति स्वामिवाक्यं फणीश्वरः स काश्यपो बृहत्तेजा यद्य् अत्र स्याद् अनामयम् ॥
nānyathā kartum āyāti svāmivākyaṃ phaṇīśvaraḥ sa kāśyapo bṛhattejā yady atra syād anāmayam //
भवेच् चैवं कथं शान्तिः पुत्राणां मम भामिनि कद्र्वास् तद् वचनं श्रुत्वा विनता ह्य् अतिभीतवत् ॥
bhavec caivaṃ kathaṃ śāntiḥ putrāṇāṃ mama bhāmini kadrvās tad vacanaṃ śrutvā vinatā hy atibhītavat //
पुत्रम् आह महात्मानं गरुडं विहगाधिपम् ॥
putram āha mahātmānaṃ garuḍaṃ vihagādhipam //
नेदं युक्ततरं पुत्र भूषणं विनयेन हि वर्तितुं युक्तम् इत्य् उक्तं वैपरीत्यं न युज्यते ॥
nedaṃ yuktataraṃ putra bhūṣaṇaṃ vinayena hi vartituṃ yuktam ity uktaṃ vaiparītyaṃ na yujyate //
नामित्रेष्व् अपि कर्तव्यं सद्भिर् जिह्मं कदाचन श्रोत्रिये चान्त्यजे वापि समं चन्द्रः प्रकाशते ॥
nāmitreṣv api kartavyaṃ sadbhir jihmaṃ kadācana śrotriye cāntyaje vāpi samaṃ candraḥ prakāśate //
कुर्वन्त्य् अनिष्टं कपटैस् त एव मम पुत्रक प्रसह्य कर्तुं ये साक्षाद् अशक्ताः पुरुषाधमाः ॥
kurvanty aniṣṭaṃ kapaṭais ta eva mama putraka prasahya kartuṃ ye sākṣād aśaktāḥ puruṣādhamāḥ //
विनता च ततः प्राह कद्रूं तां सर्पमातरम् ॥
vinatā ca tataḥ prāha kadrūṃ tāṃ sarpamātaram //
किं कृत्वा शान्तिर् अभ्येति पुत्राणां ते करोमि तत् जरया तु गृहीतास् ते वद शान्तिं करोमि तत् ॥
kiṃ kṛtvā śāntir abhyeti putrāṇāṃ te karomi tat jarayā tu gṛhītās te vada śāntiṃ karomi tat //
कद्रूर् अप्य् आह विनतां रसातलगतं पयः तेनाभिषेचितानां मे पुत्राणां शान्तिर् एष्यति ॥
kadrūr apy āha vinatāṃ rasātalagataṃ payaḥ tenābhiṣecitānāṃ me putrāṇāṃ śāntir eṣyati //
कद्र्वास् तद् वचनं श्रुत्वा रसातलगतं पयः क्षणेनैव समानीय नागांस् तान् अभ्यषेचयत् ततः प्रोवाच गरुडो मघवानं शतक्रतुम् ॥
kadrvās tad vacanaṃ śrutvā rasātalagataṃ payaḥ kṣaṇenaiva samānīya nāgāṃs tān abhyaṣecayat tataḥ provāca garuḍo maghavānaṃ śatakratum //
मेघाश् चाप्य् अत्र वर्षन्तु त्रैलोक्यस्योपकारिणः ॥
meghāś cāpy atra varṣantu trailokyasyopakāriṇaḥ //
तथा ववर्ष पर्जन्यो नागानाम् अभवच् छिवम् रसातलभवं गाङ्गं नागसंजीवनं पयः ॥
tathā vavarṣa parjanyo nāgānām abhavac chivam rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ nāgasaṃjīvanaṃ payaḥ //
जराशोकविनाशार्थम् आनीतं गरुडेन यत् यत्राभिषेचिता नागास् तन् नागालयम् उच्यते ॥
jarāśokavināśārtham ānītaṃ garuḍena yat yatrābhiṣecitā nāgās tan nāgālayam ucyate //
गरुडेन यतो वारि आनीतं तद् रसातलात् तद् गाङ्गं वारि सर्वेषां सर्वपापप्रणाशनम् ॥
garuḍena yato vāri ānītaṃ tad rasātalāt tad gāṅgaṃ vāri sarveṣāṃ sarvapāpapraṇāśanam //
जराया वारणं यस्मान् नागानाम् अभवच् छिवम् रसातलभवं गाङ्गं नागसंजीवनं यतः ॥
jarāyā vāraṇaṃ yasmān nāgānām abhavac chivam rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ nāgasaṃjīvanaṃ yataḥ //
जराशोकविनाशार्थं गङ्गाया दक्षिणे तटे साक्षाद् अमृतसंवाहा वञ्जरा साभवन् नदी ॥
jarāśokavināśārthaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe sākṣād amṛtasaṃvāhā vañjarā sābhavan nadī //
जरादारिद्र्यसंतापहारिणी क्लेशवारिणी रसातलभवा गङ्गा मर्त्यलोकभवा तु या ॥
jarādāridryasaṃtāpahāriṇī kleśavāriṇī rasātalabhavā gaṅgā martyalokabhavā tu yā //
तयोश् च संगमो यः स्यात् किं पुनस् तत्र वर्ण्यते यस्यानुस्मरणाद् एव नाशं यान्त्य् अघसंचयाः ॥
tayoś ca saṃgamo yaḥ syāt kiṃ punas tatra varṇyate yasyānusmaraṇād eva nāśaṃ yānty aghasaṃcayāḥ //
तत्र च स्नानदानानां फलं को वक्तुम् ईश्वरः सपादं तत्र तीर्थानां लक्षम् आहुर् मनीषिणः ॥
tatra ca snānadānānāṃ phalaṃ ko vaktum īśvaraḥ sapādaṃ tatra tīrthānāṃ lakṣam āhur manīṣiṇaḥ //
सर्वसंपत्तिदातॄणां सर्वपापौघहारिणाम् वञ्जरासंगमसमं तीर्थं क्वापि न विद्यते यदनुस्मरणेनापि विपद्यन्ते विपत्तयः ॥
sarvasaṃpattidātṝṇāṃ sarvapāpaughahāriṇām vañjarāsaṃgamasamaṃ tīrthaṃ kvāpi na vidyate yadanusmaraṇenāpi vipadyante vipattayaḥ //