विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः सप्ततिस् तु सहस्राणि तदुच्छ्रायो ऽपि कथ्यते ॥
vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā munisattamāḥ saptatis tu sahasrāṇi taducchrāyo 'pi kathyate //
दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तमाः अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा ॥
daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattamāḥ atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ sutalaṃ tathā //
तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी ॥
talātalaṃ rasātalaṃ pātālaṃ cāpi saptamam kṛṣṇā śuklāruṇā pītā śarkarā śailakāñcanī //
भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः ॥
bhūmayo yatra viprendrā varaprāsādaśobhitāḥ teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śataśaḥ sthitāḥ //
नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश् च द्विजोत्तमाः स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः ॥
nāgānāṃ ca mahāṅgānāṃ jñātayaś ca dvijottamāḥ svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ //
प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः ॥
prāha svargasadomadhye pātālebhyo gato divam āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ //
नागाभरणभूषाश् च पातालं केन तत्समम् दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते ॥
nāgābharaṇabhūṣāś ca pātālaṃ kena tatsamam daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite //
पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास् तन्वन्ति नातपम् ॥
pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate divārkaraśmayo yatra prabhās tanvanti nātapam //
शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् भक्ष्यभोज्यमहापानमदमत्तैश् च भोगिभिः ॥
śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam bhakṣyabhojyamahāpānamadamattaiś ca bhogibhiḥ //
यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः ॥
yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ //
पुंस्कोकिलादिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च भूषणान्य् अतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम् ॥
puṃskokilādilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca bhūṣaṇāny atiramyāṇi gandhādyaṃ cānulepanam //
वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश् च सदा द्विजाः एतान्य् अन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः ॥
vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ niḥsvanāś ca sadā dvijāḥ etāny anyāni ramyāṇi bhāgyabhogyāni dānavaiḥ //
दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः ॥
daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ //
शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः ॥
śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ //
सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः ॥
sahasraśirasā vyaktaḥ svastikāmalabhūṣaṇaḥ phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ //
सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान् मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः ॥
sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ //
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः ॥
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniśveta ivācalaḥ nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ //
साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोत्तमः लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलम् उत्तमम् ॥
sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivottamaḥ lāṅgalāsaktahastāgro bibhran muśalam uttamam //
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः ॥
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ //
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् स बिभ्रच्छिखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम् ॥
saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam sa bibhracchikharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam //
आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च ॥
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca //
नहि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा ॥
nahi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā //
आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः ॥
āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ //
तदा चलति भूर् एषा साद्रितोयाधिकानना गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगवारणाः ॥
tadā calati bhūr eṣā sādritoyādhikānanā gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragavāraṇāḥ //
नान्तं गुणानां गच्छन्ति ततो ऽनन्तो ऽयम् अव्ययः यस्य नागवधूहस्तैर् लापितं हरिचन्दनम् ॥
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tato 'nanto 'yam avyayaḥ yasya nāgavadhūhastair lāpitaṃ haricandanam //
मुहुः श्वासानिलायस्तं याति दिक्पटवासताम् यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः ॥
muhuḥ śvāsānilāyastaṃ yāti dikpaṭavāsatām yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ //
ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही बिभर्ति सकलांल् लोकान् सदेवासुरमानुषान् ॥
jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī bibharti sakalāṃl lokān sadevāsuramānuṣān //