23 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु । धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत्
23 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca priyavratottānapādau manoḥ svāyaṃbhuvasya tu / dharmajñau sumahāvīryau śatarūpā vyajījanat
1 ॥ ततस्तूत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत् । भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम्
1 // tatastūttānapādasya dhruvo nāma suto 'bhavat / bhakto nārāyaṇe deve prāptavān sthānamuttamam
2 ॥ ध्रुवात् श्लिष्टिञ्च भव्यं च भार्या शम्भुर्व्यजायत । श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्पषान्
2 // dhruvāt śliṣṭiñca bhavyaṃ ca bhāryā śambhurvyajāyata / śliṣṭerādhatta succhāyā pañca putrānakalpaṣān
3 ॥ वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम्
3 // vasiṣṭhavacanād devī tapastaptvā suduścaram / ārādhya puruṣaṃ viṣṇuṃ śālagrāme janārdanam
4 ॥ रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्
4 // ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛṣatejasam / nārāyaṇaparān śuddhān svadharmaparipālakān
5 ॥ रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् । सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम् । प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः
5 // riporādhatta bṛhatī cakṣuṣaṃ sarvatejasam / so 'jījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣaṃ manum / prajāpaterātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ
6 ॥ मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । कन्यायां सुमहावीर्या वैराजस्य प्रजापतेः
6 // manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ / kanyāyāṃ sumahāvīryā vairājasya prajāpateḥ
7 ॥ ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः
7 // ūruḥ pūruḥ śatadyumnastapasvī satyavāk śuciḥ / agniṣṭudatirātraśca sudyumnaścābhimanyukaḥ
8 ॥ ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाबलान् । अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्
8 // ūrorajanayat putrān ṣaḍāgneyī mahābalān / aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratumaṅgirasaṃ śivam
9 ॥ अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् बैन्यो वेनादजायत । यो ऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः
9 // aṅgād veno 'bhavat paścād bainyo venādajāyata / yo 'sau pṛthuriti khyātaḥ prajāpālo mahābalaḥ
10 ॥ येन दुग्धा मही पूर्वं प्राजानां हितकारणात् । नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा
10 // yena dugdhā mahī pūrvaṃ prājānāṃ hitakāraṇāt / niyogād brahmaṇaḥ sārdhaṃ devendreṇa mahaujasā
11 ॥ वेनपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे । सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरिः
11 // venaputrasya vitate purā paitāmahe makhe / sūtaḥ paurāṇiko jajñe māyārūpaḥ svayaṃ hariḥ
12 ॥ प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सलः । तं मां नित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोद्भूतं सनातनम्
12 // pravaktā sarvaśāstrāṇāṃ dharmajño guṇavatsalaḥ / taṃ māṃ nitta muniśreṣṭhāḥ pūrvodbhūtaṃ sanātanam
13 ॥ अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः
13 // asmin manvantare vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam / śrāvayāmāsa māṃ prītyā purāṇaṃ puruṣo hariḥ
14 ॥ मदन्वये तु ये सूताः संभूता वेदवर्जिताः । तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया
14 // madanvaye tu ye sūtāḥ saṃbhūtā vedavarjitāḥ / teṣāṃ purāṇavaktṛtvaṃ vṛttirāsīdajājñayā
15 ॥ स तु वैन्यः पृथुर्धोमान् सत्यसंधो जितेन्द्रियः । सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः
15 // sa tu vainyaḥ pṛthurdhomān satyasaṃdho jitendriyaḥ / sārvabhaumo mahātejāḥ svadharmaparipālakaḥ
16 ॥ तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणे ऽभवत् । गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः
16 // tasya bālyāt prabhṛtyeva bhaktirnārāyaṇe 'bhavat / govardhanagiriṃ prāpya tapastepe jitendriyaḥ
17 ॥ तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः । आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्
17 // tapasā bhagavān prītaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / āgatya devo rājānaṃ prāha dāmodaraḥ svayam
18 ॥ ध्रमिकौ रूपसंपन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ । मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः । एकमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः
18 // dhramikau rūpasaṃpannau sarvaśastrabhṛtāṃ varau / matprasādādasaṃdigdhaṃ putrau tava bhaviṣyataḥ / ekamuktvā hṛṣīkeśaḥ svakīyāṃ prakṛtiṃ gataḥ
19 ॥ वैन्यो ऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन् । अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने
19 // vainyo 'pi vedavidhinā niścalāṃ bhaktimudvahan / apālayat svakaṃ rājyaṃ nyāyena madhusūdane
20 ॥ अचिरादेव तन्वङ्गो भार्या तस्य सुचिस्मिता । खिखण्डनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत
20 // acirādeva tanvaṅgo bhāryā tasya sucismitā / khikhaṇḍanaṃ havirdhānamantardhānā vyajāyata
21 ॥ शिखण्डनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः । धार्मिको रूपसंपन्नो वेदवेदाङ्गपारगः
21 // śikhaṇḍano 'bhavat putraḥ suśīla iti viśrutaḥ / dhārmiko rūpasaṃpanno vedavedāṅgapāragaḥ
22 ॥ सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः । मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यां प्रति धर्मवित्
22 // so 'dhītya vidhivad vedān dharmeṇa tapasi sthitaḥ / matiṃ cakre bhāgyayogāt saṃnyāṃ prati dharmavit
23 ॥ स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः । जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम्
23 // sa kṛtvā tīrthasaṃsevāṃ svādhyāye tapasi sthitaḥ / jagāma himavatpṛṣṭhaṃ kadācit siddhasevitam
24 ॥ तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् । अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्
24 // tatra dharmapadaṃ nāma dharmasiddhipradaṃ vanam / apaśyad yogināṃ gamyamagamyaṃ brahmavidviṣām
25 ॥ तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी । पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता
25 // tatra mandākinī nāma supuṇyā vimalā nadī / padmotpalavanopetā siddhāśramavibhūṣitā
26 ॥ स तस्या दक्षिणे तीरे मुनीन्द्रैर्योगिभिर्वृतम् । सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यत् प्रीतिसंयुतः
26 // sa tasyā dakṣiṇe tīre munīndrairyogibhirvṛtam / supuṇyamāśramaṃ ramyamapaśyat prītisaṃyutaḥ
27 ॥ मन्दाकिनीजले स्त्रात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः
27 // mandākinījale strātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / arcayitvā mahādevaṃ puṣpaiḥ padmotpalādibhiḥ
28 ॥ ध्यात्वार्कंसंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् । संप्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्
28 // dhyātvārkaṃsaṃsthamīśānaṃ śirasyādhāya cāñjalim / saṃprekṣamāṇo bhāsvantaṃ tuṣṭāva parameśvaram
29 ॥ रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च । अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर्वेदसंभवैः
29 // rudrādhyāyena giriśaṃ rudrasya caritena ca / anyaiśca vividhaiḥ stotraiḥ śāṃbhavairvedasaṃbhavaiḥ
30 ॥ अथास्मिन्नन्तरे ऽपश्यत् तमायान्तं महामुनिम् । श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्
30 // athāsminnantare 'paśyat tamāyāntaṃ mahāmunim / śvetāśvataranāmānaṃ mahāpāśupatottamam
31 ॥ भस्मसंदिग्धसवाङ्गं कौपीनाच्छादनान्वितम् । तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्
31 // bhasmasaṃdigdhasavāṅgaṃ kaupīnācchādanānvitam / tapasā karṣitātmānaṃ śuklayajñopavītinam
32 ॥ समाप्य संस्तवं शंभोरानन्दास्त्राविलेक्षणः । ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
32 // samāpya saṃstavaṃ śaṃbhorānandāstrāvilekṣaṇaḥ / vavande śirasā pādau prāñjalirvākyamabravīt
33 ॥ धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः । योगीश्वरो ऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः
33 // dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi yanme sākṣānmunīśvaraḥ / yogīśvaro 'dya bhagavān dṛṣṭo yogavidāṃ varaḥ
34 ॥ अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे । किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालयानघ
34 // aho me sumahadbhāgyaṃ tapāṃsi saphalāni me / kiṃ kariṣyāmi śiṣyo 'haṃ tava māṃ pālayānagha
35 ॥ सो ऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् । शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्पषम्
35 // so 'nugṛhyātha rājānaṃ suśīlaṃ śīlasaṃyutam / śiṣyatve parijagrāha tapasā kṣīṇakalpaṣam
36 ॥ सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः । ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम्
36 // sāṃnyāsikaṃ vidhiṃ kṛtsnaṃ kārayitvā vicakṣaṇaḥ / dadau tadaiśvaraṃ jñānaṃ svaśākhāvihitaṃ vratam
37 ॥ अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम् । अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्
37 // aśeṣavedasāraṃ tat paśupāśavimocanam / antyāśramamiti khyātaṃ brahmādibhiranuṣṭhitam
38 ॥ उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्
38 // uvāca śiṣyān saṃprekṣya ye tadāśramavāsinaḥ / brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān brahmacaryaparāyaṇān
39 ॥ मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः । समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्
39 // mayā pravartitāṃ śākhāmadhītyaiveha yoginaḥ / samāsate mahādevaṃ dhyāyanto niṣkalaṃ śivam
40 ॥ इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया । अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया
40 // iha devo mahādevo ramamāṇaḥ sahomayā / adhyāste bhagavānīśo bhaktānāmanukampayā
41 ॥ इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम् । आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया
41 // ihāśeṣajagaddhātā purā nārāyaṇaḥ svayam / ārādhayanmahādevaṃ lokānāṃ hitakāmyayā
42 ॥ इहैव देवमीशानं देवानामपि दैवतम् । आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देवदानवाः
42 // ihaiva devamīśānaṃ devānāmapi daivatam / ārādhya mahatīṃ siddhiṃ lebhire devadānavāḥ
43 ॥ इहैव मुनयः पूर्वं मरीच्याद्या महेश्वरम् । दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम्
43 // ihaiva munayaḥ pūrvaṃ marīcyādyā maheśvaram / dṛṣṭvā tapobalājjñānaṃ lebhire sārvakālikam
44 ॥ तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः । तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
44 // tasmāt tvamapi rājendra tapoyogasamanvitaḥ / tiṣṭha nityaṃ mayā sārdhaṃ tataḥ siddhimavāpsyasi
45 ॥ एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम् । आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये
45 // evamābhāṣya viprendro devaṃ dhyātvā pinākinam / ācacakṣe mahāmantraṃ yathāvat svārthasiddhaye
46 ॥ सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् । अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः संप्रवर्तितम्
46 // sarvapāpopaśamanaṃ vedasāraṃ vimuktidam / agnirityādikaṃ puṇyamṛṣibhiḥ saṃpravartitam
47 ॥ सो ऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः । साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतो ऽभवत्
47 // so 'pi tadvacanād rājā suśīlaḥ śraddhayānvitaḥ / sākṣāt pāśupato bhūtvā vedābhyāsarato 'bhavat
48 ॥ भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः । शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः
48 // bhasmoddhūlitasarvāṅgaḥ kandamūlaphalāśanaḥ / śānto dānto jitakrodhaḥ saṃnyāsavidhimāśritaḥ
49 ॥ हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम् । प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्
49 // havirdhānastathāgneyyāṃ janayāmāsa satsutam / prācīnabarhiṣaṃ nāmnā dhanurvedasya pāragam
50 ॥ प्राचीनबर्हिर्भागवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः । समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत्
50 // prācīnabarhirbhāgavān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ / samudratanayāyāṃ vai daśa putrānajījanat
51 ॥ प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितैजसः । अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः
51 // pracetasaste vikhyātā rājānaḥ prathitaijasaḥ / adhītavantaḥ svaṃ vedaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ
52 ॥ दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः
52 // daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ / dakṣo jajñe mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇaḥ sutaḥ
53 ॥ स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता । कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत्
53 // sa tu dakṣo maheśena rudreṇa saha dhīmatā / kṛtvā vivādaṃ rudreṇa śaptaḥ prācetaso 'bhavat
54 ॥ समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः । दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्
54 // samāyāntaṃ mahādevo dakṣaṃ devyā gṛhaṃ haraḥ / dṛṣṭvā yathocitāṃ pūjāṃ dakṣāya pradadau svayam
55 ॥ तदा वै तमसाविष्टः सो ऽदिकां ब्रह्मणः सुतः । पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्
55 // tadā vai tamasāviṣṭaḥ so 'dikāṃ brahmaṇaḥ sutaḥ / pūjāmanarhāmanvicchan jagāma kupito gṛham
56 ॥ कदाचित् स्वगृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । भर्त्रा सह विनिन्द्यैनां भर्त्सयामसा वै रुषा
56 // kadācit svagṛhaṃ prāptāṃ satīṃ dakṣaḥ sudurmanāḥ / bhartrā saha vinindyaināṃ bhartsayāmasā vai ruṣā
57 ॥ अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुस्तव पिनाकिनः । त्वमप्यसत्सुतास्माकं गृहाद् गच्छ यथागतम्
57 // anye jāmātaraḥ śreṣṭhā bhartustava pinākinaḥ / tvamapyasatsutāsmākaṃ gṛhād gaccha yathāgatam
58 ॥ तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया । विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना
58 // tasya tadvākyamākarṇya sā devī śaṅkarapriyā / vinindya pitaraṃ dakṣaṃ dadāhātmānamātmanā
59 ॥ प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम् । हिमवद्दुहिता साभूत् तपसा तस्य तोषिता
59 // praṇamya paśubhartāraṃ bhartāraṃ kṛttivāsasam / himavadduhitā sābhūt tapasā tasya toṣitā
60 ॥ ज्ञात्वा तद्भागवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः । शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्
60 // jñātvā tadbhāgavān rudraḥ prapannārtiharo haraḥ / śaśāpa dakṣaṃ kupitaḥ samāgatyātha tadgṛham
61 ॥ त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः । स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि
61 // tyaktvā dehamimaṃ brahman kṣatriyāṇāṃ kulodbhavaḥ / svasyāṃ sutāyāṃ mūḍhātmā putramutpādayiṣyasi
62 ॥ एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कालासपर्वतम् । स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत्
62 // evamuktvā mahādevo yayau kālāsaparvatam / svāyaṃbhuvo 'pi kālena dakṣaḥ prācetaso 'bhavat
63 ॥ एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु । विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्
63 // etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya tu / visargaṃ dakṣaparyantaṃ śṛṇvatāṃ pāpanāśanam