64 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे
64 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭmāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge trayodaśo 'dhyāyaḥ naimiṣīyā ūcuḥ devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām / utpattiṃ vistarāt sūta brūhi vaivasvate 'ntare
1 ॥ स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्
1 // sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ / kimakārṣonmahābuddhe śrotumicchāma sāṃpratam
2 ॥ सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् । त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्
2 // sūta uvāca vakṣye nārāyaṇenoktaṃ pūrvakalpānuṣaṅgikam / trikālabaddhaṃ pāpaghnaṃ prajāsargasya vistaram
3 ॥ स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्
3 // sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ / vinindya pūrvavaireṇa gaṅgādvare 'yajad bhavam
4 ॥ देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः
4 // devāśca sarve bhāgārthamāhūtā viṣṇunā saha / sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṅgavāḥ
5 ॥ दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्
5 // dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṅkareṇa vināgatam / dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt
6 ॥ दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः । स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते
6 // dadhīca uvāca brahmādayaḥ piśācāntā yasyājñānuvidhāyinaḥ / sa devaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate
7 ॥ दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते
7 // dakṣa uvāca sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ / na mantrā bhāryayā sārdhaṃ śaṅkarasyeti nejyate
8 ॥ विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्
8 // vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ / śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam
9 ॥ दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः । संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः
9 // dadhīca uvāca yataḥ pravṛttirviśveṣāṃ yaścāsya parameśvaraḥ / saṃpūjyate sarvayajñairviditvā kila śaṅkaraḥ
10 ॥ न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः । नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते
10 // na hyaṃ śaṅkaro rudraḥ saṃhartā tāmaso haraḥ / nagnaḥ kapālī vikṛto viśvātmā nopapadyate
11 ॥ ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् । सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु
11 // īśvaro hi jagatstraṣṭā prabhurnārāyaṇaḥ svarāṭ / sattvātmako 'sau bhagavānijyate sarvakarmasu
12 ॥ दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः
12 // dadhīca uvāca kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahastrāṃśurna dṛśyate / sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ
13 ॥ यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः । सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः
13 // yaṃ gṛṇantīha vidvāṃso dhārmikā brahmavādinaḥ / so 'yaṃ sākṣī tīvrarociḥ kālātmā śāṅkarītanuḥ
14 ॥ एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः । आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः
14 // eṣa rudro mahādevaḥ kaparde ca ghṛṇī haraḥ / ādityo bhagavān sūryo nīlagrīvo vilohitaḥ
15 ॥ संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः । पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्
15 // saṃstūyate sahastrāṃśuḥ sāmagādhvaryuhotṛbhiḥ / paśyainaṃ viśvakarmāṇaṃ rudramūrti trayīmayam
16 ॥ दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः । सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः
16 // dakṣa uvāca ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ / sarve sūryā iti jñeyā na hyānyo vidyate raviḥ
17 ॥ एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः
17 // evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ / bāḍhamityabruvan vākyaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ
18 ॥ तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् । सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते
18 // tamasāviṣṭamanaso na paśyanti vṛṣadhvajam / sahastraśo 'tha śataśo bhūya eva vinindyate
19 ॥ निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् । अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया
19 // nindanto vaidikān mantrān sarvabhūtapatiṃ haram / apūjayan dakṣavākyaṃ mohitā viṣṇumāyayā
20 ॥ देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्
20 // devāśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ / nāpaśyan devamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim
21 ॥ हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत
21 // hiraṇyagarbho bhagavān brahmā brahmavidāṃ varaḥ / paśyatāmeva sarveṣāṃ kṣaṇādantaradhīyata
22 ॥ अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् । रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्
22 // antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim / rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam
23 ॥ प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः । रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः
23 // pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo 'tha nirbhayaḥ / rakṣate bhagavān viṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ
24 ॥ पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः । संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः
24 // punaḥ prāha ca taṃ dakṣaṃ dadhīco bhagavānṛṣiḥ / saṃprekṣyarṣigaṇān devān sarvān vai brahmavidviṣaḥ
25 ॥ अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने । नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः
25 // apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpyapūjane / naraḥ pāpamavāpnoti mahad vai nātra saṃśayaḥ
26 ॥ असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना । दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
26 // asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānanā / daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ
27 ॥ एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः । समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः
27 // evamuktvā tu viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ / samāgatān brāhmaṇāṃstān dakṣasāhāyyakāriṇaḥ
28 ॥ यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः । विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः
28 // yasmād bahiṣkṛtā vedā bhavadbhiḥ parameśvaraḥ / vinindito mahādevaḥ śaṅkaro lokavanditaḥ
29 ॥ भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः । निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः
29 // bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve 'pīśvaravidviṣaḥ / nindanto hyaiśvaraṃ mārgaṃ kuśāstrāsaktamānasāḥ
30 ॥ मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः । प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः
30 // mithyādhītasamācārā mithyājñānapralāpinaḥ / prāpya ghoraṃ kaliyugaṃ kalijaiḥ kila pīḍitāḥ
31 ॥ त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः
31 // tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ gacchadhvaṃ narakān punaḥ / bhaviṣyati hṛṣīkeśaḥ svāśrito 'pi parāṅmukhaḥ
32 ॥ एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्
32 // evamuktvā tu viprarṣirvirarāma taponidhiḥ / jagāma manasā rudramaśeṣāghavināśanam
33 ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् । पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्
33 // etasminnantare devī mahādevaṃ maheśvaram / patiṃ paśupatiṃ devaṃ jñātvaitat prāha sarvadṛk
34 ॥ देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर
34 // devyuvāca dakṣo yajñena yajate pitā me pūrvajanmani / vinindya bhavato bhāvamātmānaṃ cāpi śaṅkara
35 ॥ देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः । विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्
35 // devāḥ saharṣibhiścāsaṃstatra sāhāyyakāriṇaḥ / vināśayāśu taṃ yajñaṃ varamekaṃ vṛṇomyaham
36 ॥ एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया
36 // evaṃ vijñāpito devyā devo devavaraḥ prabhuḥ / sasarja sahasā rudraṃ dakṣayajñajighāṃsayā
37 ॥ सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् । सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्
37 // sahastraśīrṣapādaṃ ca sahastrākṣaṃ mahābhujam / sahastrapāṇiṃ durdharṣaṃ yugāntānalasannibham
38 ॥ दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्
38 // daṃṣṭrākarālaṃ duṣprekṣyaṃ śaṅkhacakragadādharam / daṇḍahastaṃ mahānādaṃ śārṅgiṇaṃ bhūtibhūṣaṇam
39 ॥ वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः
39 // vīrabhadra iti khyātaṃ devadevasamanvitam / sa jātamātro deveśamupatasthe kṛtāñjaliḥ
40 ॥ तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति । विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर
40 // tamāha dakṣasya makhaṃ vināśaya śivostviti / vinindya māṃ sa yajate gaṅgādvāre gaṇeśvara
41 ॥ ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः
41 // tato bandhuprayuktena siṃhenaikena līlayā / vīrabhadreṇa dakṣasya vināśamagamat kratuḥ
42 ॥ मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी । तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः
42 // manyunā comayā sṛṣṭā bhadrakālī maheśvarī / tayā ca sārdhaṃ vṛṣabhaṃ samāruhya yayau gaṇaḥ
43 ॥ अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः
43 // anye sahastraśo rudrā nisṛṣṭāstena dhīmatā / romajā iti vikhyātāstasya sāhāyyakāriṇaḥ
44 ॥ शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश
44 // śūlaśaktigadāhastāṣṭaṅkopalakarāstathā / kālāgnirudrasaṃkāśā nādayanto diśo daśa
45 ॥ सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः । समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति
45 // sarve vṛṣāsanārūḍhāḥ sabhāryāścātibhīṣaṇāḥ / samāvṛtya gaṇaśreṣṭhaṃ yayurdakṣamakhaṃ prati
46 ॥ सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् । ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः
46 // sarve śaṃprāpya taṃ deśaṃ gaṅgādvāramiti śrutam / dadṛśuryajñadeśaṃ taṃ dakṣasyāmitatejasaḥ
47 ॥ देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् । वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्
47 // devāṅganāsahastrāḍhyamapsarogītanāditam / vīṇāveṇuninādāḍhyaṃ vedavādābhināditam
48 ॥ दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् । उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव
48 // dṛṣṭvā saharṣibhirdevaiḥ samāsīnaṃ prajāpatim / uvāca bhadrayā rudrairvorabhadraḥ smayanniva
49 ॥ वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्
49 // vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ / bhāgābhilapsayā prāptā bhāgān yacchadhvamīpsitān
50 ॥ अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः । भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः
50 // atha cet kasyacidiyamājñā munisurottamāḥ / bhāgo bhavadbhyo deyastu nāsmabhyamiti kathyatām / taṃ brūtājñāpayati yo vetsyāmo hi vayaṃ tataḥ
51 ॥ एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः । देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्
51 // evamuktā gaṇeśena prajāpatipuraḥ sarāḥ / devā ūcuryajñabhāge na ca mantrā iti prabhum
52 ॥ मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः । ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्
52 // mantrā ūcuḥ surān yūyaṃ tamopahatacetasaḥ / ye nādhvarasya rājānaṃ pūjayadhvaṃ maheśvaram
53 ॥ ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः । पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः
53 // īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtatanurharaḥ / pūjyate sarvayajñeṣu sarvābhyudasiddhidaḥ
54 ॥ एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः । न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्
54 // evamuktā apīśānaṃ māyayā naṣṭacetasaḥ / na menire yayurmantrā devān muktvā svamālayam
55 ॥ ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः । स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः
55 // tataḥ sa rudro bhagavān sabhāryaḥ sagaṇeśvaraḥ / spṛśan karābhyāṃ brahmarṣi dadhīcaṃ prāha devatāḥ
56 ॥ मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्
56 // mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ / yasmāt prasahya tasmād vo nāśayāmyadya garvitam
57 ॥ इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः । गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः
57 // ityuktvā yajñaśālāṃ tāṃ dadāha gaṇapuṅgavaḥ / gaṇeśvarāśca saṃkruddhā yūpānutpāṭya cikṣipuḥ
58 ॥ प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः । गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः
58 // prastotrā saha hotrā ca aśvaṃ caiva gaṇeśvarāḥ / gṛhītvā bhīṣaṇāḥ sarve gaṅgāstrotasi cikṣipuḥ
59 ॥ वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् । व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्
59 // vīrabhadro 'pi dīptātmā śakrasyodyacchataḥ karam / vyaṣṭambhayadadīnātmā tathānyeṣāṃ divaukasām
60 ॥ भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया । निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्
60 // bhagasya netre cotpāṭya karajāgreṇa līlayā / nihatya muṣṭinā dantān pūṣṇaścaivamapātayat
61 ॥ तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः
61 // tathā candramasaṃ devaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā / dharṣayāmāsa balavān smayamāno gaṇeśvaraḥ
62 ॥ वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः
62 // vahnerhastadvayaṃ chittvā jihvāmutpāṭya līlayā / jaghāna mūrdhni pādena munīnapi munīśvarāḥ
63 ॥ तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः । विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्
63 // tathā viṣṇuṃ saharuḍaṃ samāyāntaṃ mahābalaḥ / vivyādha niśetairbāṇaiḥ stambhayitvā sudarśanam
64 ॥ समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् । जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा
64 // samālokya mahābāhurāgatya garuḍo gaṇam / jaghāna pakṣaiḥ sahasā nanādāmbunidhiryathā
65 ॥ ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् । वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः
65 // tataḥ sahastraśo bhadraḥ sasarja garuḍān svayam / vainateyādabhyadhikān garuḍaṃ te pradudruvuḥ
66 ॥ तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः । विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्
66 // tān dṛṣṭvā garuḍo dhīmān palāyata mahājavaḥ / visṛjya mādhavaṃ vegāt tadadbhutamivābhavat
67 ॥ अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्
67 // antarhite vainateye bhagavān padmasaṃbhavaḥ / āgatya vārayāmāsa vīrabhadraṃ ca keśavam
68 ॥ प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः । संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्
68 // prasādayāmāsa ca taṃ gauravāt parameṣṭhinaḥ / saṃstūya bhagavānīśaḥ sāmbastatrāgamat svayam
69 ॥ वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् । तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः
69 // vīkṣya devādhidevaṃ taṃ sāmbaṃ sarvagaṇairvṛtam / tuṣṭāva bhagavān brahmā dakṣaḥ sarve divaukasaḥ
70 ॥ विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः
70 // viśeṣāt pārvatīṃ devīmīśvarārdhaśarīriṇīm / stotrairnānāvidhairdakṣaḥ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ
71 ॥ ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् । प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः
71 // tato bhagavatī devī prahasantī maheśvaram / prasannamānasā rudraṃ vacaḥ prāha ghṛṇānidhiḥ
72 ॥ त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः । अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः
72 // tvameva jagataḥ straṣṭā śāsitā caiva rakṣakaḥ / anugrāhyo bhagavatā dakṣaścāpi divaukasaḥ
73 ॥ ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः । उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः
73 // tataḥ prahasya bhagavān kaparde nīlalohitaḥ / uvāca praṇatān devān prācetasamatho haraḥ
74 ॥ गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः
74 // gacchadhvaṃ devatāḥ sarvāḥ prasanno bhavatāmaham / saṃpūjyaḥ sarvayajñeṣu na nindyo 'haṃ viśeṣataḥ
75 ॥ त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः
75 // tvaṃ cāpi śṛṇu me dakṣa vacanaṃ sarvarakṣaṇam / tyaktvā lokaiṣaṇāmetāṃ madbhakto bhava yatnataḥ
76 ॥ भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम । तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः
76 // bhaviṣyasi gaṇeśānaḥ kalpānte 'nugrahānmama / tāvat tiṣṭha mamādeśāt svādhikāreṣu nirvṛtaḥ
77 ॥ एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः
77 // evamuktvā sa bhagavān sapatnīkaḥ sahānugaḥ / adarśanamanuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ
78 ॥ अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः । व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्
78 // antarhite mahādeve śaṅkare padmasaṃbhavaḥ / vyājahāra svayaṃ dakṣamaśeṣajagato hitam
79 ॥ ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे । यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः
79 // brahmovāca kiṃ tavāpagato mohaḥ prasanne vṛṣabhadhvaje / yadācaṣṭa svayaṃ devaḥ pālayaitadatandritaḥ
80 ॥ सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः । पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः
80 // sarveṣāmeva bhūtānāṃ hṛdyeṣa vasatīśvaraḥ / paśyantyenaṃ brahmabhūtā vidvāṃso vedavādinaḥ
81 ॥ स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः । स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः
81 // sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bījaṃ paramā gatiḥ / stūyate vaidikairmantrairdevadevo maheśvaraḥ
82 ॥ तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् । चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्
82 // tamarcayati yo rudraṃ svātmanyekaṃ sanātanam / cetasā bhāvayuktena sa yāti paramaṃ padam
83 ॥ तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् । कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः
83 // tasmādanādimadhyāntaṃ vijñāya parameśvaram / karmaṇā manasā vācā samārādhaya yatnataḥ
84 ॥ यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् । भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः
84 // yatnāt parihareśasya nindāmātmavināśanīm / bhavanti sarvadoṣāya nindakasya kriyā yataḥ
85 ॥ यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः
85 // yastavaiṣa mahāyogī rakṣako viṣṇuravyayaḥ / sa devadevo bhagavān mahādevo na saṃśayaḥ
86 ॥ मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् । मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः
86 // manyante ye jagadyoniṃ vibhinnaṃ viṣṇumīśvarāt / mohādavedaniṣṭhatvāt te yānti narakaṃ narāḥ
87 ॥ वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते
87 // vedānuvartino rudraṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tathā / ekībhāvena paśyanti muktibhājo bhavanti te
88 ॥ यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः । इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्
88 // yo viṣṇuḥ sa svayaṃ rudro yo rudraḥ sa janārdanaḥ / iti matvā yajed devaṃ sa yāti paramāṃ gatim
89 ॥ सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः । इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्
89 // sṛjatyetajjagat sarvaṃ viṣṇustat paśyatīśvaraḥ / itthaṃ jagat sarvamidaṃ rudranārāyaṇodbhavam
90 ॥ तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः । समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्
90 // tasmāt tyaktvā harernindāṃ viṣṇāvapi samāhitaḥ / samāśrayenmahādevaṃ śaraṇyaṃ brahmavādinām
91 ॥ उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः । जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्
91 // upaśrutyātha vacanaṃ viriñcasya prajāpatiḥ / jagāma śaraṇaṃ devaṃ gopatiṃ kṛttivāsasam
92 ॥ ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः । द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ
92 // ye 'nye śāpāgninirdagdhā dadhīcasya maharṣayaḥ / dviṣanto mohitā devaṃ saṃbabhūvuḥ kaliṣvatha
93 ॥ त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः । पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह
93 // tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ viprāṇāṃ kulasaṃbhavāḥ / pūrvasaṃskāramahātmyād brahmaṇo vacanādiha
94 ॥ मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु । निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् । ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा
94 // muktaśāpāstataḥ sarve kalpānte rauravādiṣu / nipātyamānāḥ kālena saṃprāpyādityavarcasam / brahmāṇaṃ jagatāmīśamanujñātāḥ svayaṃbhuvā
95 ॥ समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् । भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः
95 // samārādhya tapoyogādīśānaṃ tridaśādhipam / bhaviṣyanti yathā pūrvaṃ śaṅkarasya prasādataḥ
96 ॥ एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् । शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्
96 // etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ dakṣayajñaniṣūdanam / śṛṇudhvaṃ dakṣaputrīṇāṃ sarvāsāṃ caiva saṃtatim