97 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्
97 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge caturdaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā / sasarja devān gandharvān ṛṣīṃścaivāsuroragān
1 ॥ यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः
1 // yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ / tadā sasarja bhūtāni maithunenaiva dharmataḥ
2 ॥ असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः । सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्
2 // asiknyāṃ janayāmāsa vīraṇasya prajāpateḥ / sutāyāṃ dharmayuktāyāṃ putrāṇāṃ tu sahastrakam
3 ॥ तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः । षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः
3 // teṣu putreṣu naṣṭeṣu māyayā nāradasya saḥ / ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairaṇyāṃ vai prajāpatiḥ
4 ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । विंशत् सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने
4 // dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa / viṃśat sapta ca somāya catastro 'riṣṭanemine
5 ॥ द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते । द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम्
5 // dve caiva bahuputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate / dve caivāṅgirase tadvat tāsāṃ vakṣye 'tha nistaram
6 ॥ अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी
6 // arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī / saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī
7 ॥ धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत । विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्
7 // dharmapatnyo daśa tvetāstāsāṃ putrān nibodhata / viśvāyā viśvadevāstu sādhyā sādhyānajījanat
8 ॥ मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः । भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः
8 // marutvanto marutvatyāṃ vasavo 'ṣṭau vasoḥ sutāḥ / bhānostu bhānavaścaiva muhūrtā vai muhūrtajāḥ
9 ॥ लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा । पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत । संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः
9 // lambāyāścātha ghoṣo vai nāgavīthī tu jāmijā / pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundatyāmajāyata / saṃkalpāyāstu saṃkalpo dharmaputrā daśa smṛtāḥ
10 ॥ आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः
10 // āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo 'nalaḥ / pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ
11 ॥ आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः
11 // āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto dhunistathā / dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ
12 ॥ सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः । पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा
12 // somasya bhagavān varcā dharasya draviṇaḥ sutaḥ / purojavo 'nilasya syādavijñātagatistathā
13 ॥ कुमारो ह्यनलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः । देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः । विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः
13 // kumāro hyanalasyāsīt senāpatiriti smṛtaḥ / devalo bhagavān yogī pratyūṣasyābhavat sutaḥ / viśvakarmā prabhāsasya śilpakartā prajāpatiḥ
14 ॥ अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा । सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत
14 // aditirditirdanustadvadariṣṭā surasā tathā / surabhirvinatā caiva tāmra krodhavaśā irā / kadrurmuniśca dharmajñā tatputrān vai nibodhata
15 ॥ अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा । विवस्वान् सविता पूषा ह्यंशुमान् विष्णुरेव च
15 // aṃśo dhātā bhagastvaṣṭā mitro 'tha varuṇor'yamā / vivasvān savitā pūṣā hyaṃśumān viṣṇureva ca
16 ॥ तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः
16 // tuṣitā nāma te pūrvaṃ cākṣuṣasyāntare manoḥ / vaivasvate 'ntare proktā ādityāścāditeḥ sutāḥ
17 ॥ दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् बलसंयुतम् । हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम्
17 // ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapād balasaṃyutam / hiraṇyakaśipuṃ jyeṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ tathāparam
18 ॥ हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः । आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । दृष्ट्वालेभेवरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै
18 // hiraṇyakaśipurdaityo mahābalaparākramaḥ / ārādhya tapasā devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / dṛṣṭvālebhevarān divyān stutvāsau vividhaiḥ stavai
19 ॥ अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः । बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम्
19 // atha tasya balād devāḥ sarva eva surarṣayaḥ / bādhitāstāḍitā jagmurdevadevaṃ pitāmaham
20 ॥ शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम् । ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम् । कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम्
20 // śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ śaṃbhuṃ sarvajaganmayam / brahmāṇaṃ lokakartāraṃ trātāraṃ puruṣaṃ param / kūṭasthaṃ jagatāmekaṃ purāṇaṃ puruṣottamam
21 ॥ स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः । सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः
21 // sa yācito devavarairmunibhiśca munīśvarāḥ / sarvadevahitārthāya jagāma kamalāsanaḥ
22 ॥ संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः
22 // saṃstūyamānaḥ praṇatairmunīndrairamarairapi / kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ yatrāste harirīśvaraḥ
23 ॥ दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम् । ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत
23 // dṛṣṭvā devaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśvaguruṃ śivam / vavande caraṇau mūrdhnā kṛtāñjalirabhāṣata
24 ॥ ब्रह्मोवाच त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः । व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः
24 // brahmovāca tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmananto 'syakhilātmakaḥ / vyāpī sarvāmaravapurmahāyogī sanātanaḥ
25 ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा । वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः
25 // tvamātmā sarvabhūtānāṃ pradhānaṃ prakṛtiḥ parā / vairāgyaiśvaryanirato rāgātīto nirañjanaḥ
26 ॥ त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम् । त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः
26 // tvaṃ kartā caiva bhartā ca nihantā suravidviṣām / trātumarhasyananteśa trātā hi parameśvaraḥ
27 ॥ इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा संप्रबोधितः । प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः
27 // itthaṃ sa viṣṇurbhagavān brahmaṇā saṃprabodhitaḥ / provāconnidrapadmākṣaḥ pītavāsāsuradviṣaḥ
28 ॥ किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः । इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः
28 // kimarthaṃ sumahāvīryāḥ saprajāpatikāḥ surāḥ / imaṃ deśamanuprāptāḥ kiṃ vā kāryaṃ karomi vaḥ
29 ॥ देवा ऊचुः हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः । बाधते भगवन् दैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः
29 // devā ūcuḥ hiraṇyakaśipurnāma brahmaṇo varadarpitaḥ / bādhate bhagavan daityo devān sarvān saharṣibhiḥ
30 ॥ अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम । हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय
30 // avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tvāmṛte puruṣottama / hantumarhasi sarveṣāṃ tvaṃ trātāsi jaganmaya
31 ॥ श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः । वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्
31 // śrutvā taddaivatairuktaṃ sa viṣṇurlokabhāvanaḥ / vadhāya daityamukhyasya so 'sṛjat puruṣaṃ svayam
32 ॥ मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम् । शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः
32 // meruparvatavarṣmāṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam / śaṅkhacakragadāpāṇiṃ taṃ prāha garuḍadhvajaḥ
33 ॥ हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः । इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात्
33 // hatvā taṃ daityarājaṃ tvaṃ hiraṇyakaśipuṃ punaḥ / imaṃ deśaṃ samāgantuṃ kṣipramarhasi pauruṣāt
34 ॥ निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् । महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम्
34 // niśamya vaiṣṇavaṃ vākyaṃ praṇamya puruṣottamam / mahāpuruṣamavyaktaṃ yayau daityamahāpuram
35 ॥ विमुञ्चन् भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः । आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः
35 // vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ śaṅkhacakragadādharaḥ / āruhya garuḍaṃ devo mahāmerurivāparaḥ
36 ॥ आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम् । समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात्
36 // ākarṇya daityapravarā mahāmegharavopamam / samācacakṣire nādaṃ tadā daityapaterbhayāt
37 ॥ असुरा ऊचुः कश्चिदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः । विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन
37 // asurā ūcuḥ kaścidāgacchati mahān puruṣo devacoditaḥ / vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ taṃ jānīmo 'marārdana
38 ॥ ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् । संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ
38 // tataḥ sahāsuravarairhiraṇyakaśipuḥ svayam / saṃnaddhaiḥ sāyudhaiḥ putraiḥ prahrādādyaistadā yayau
39 ॥ दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् । पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्
39 // dṛṣṭvā taṃ garuḍāsīnaṃ sūryakoṭisamaprabham / puruṣaṃ parvatākāraṃ nārāyaṇamivāparam
40 ॥ दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः । अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः
40 // dudruvuḥ kecidanyonmamūcuḥ saṃbhrāntalocanāḥ / ayaṃ sa devo devānāṃ goptā nārāyaṇo ripuḥ
41 ॥ अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः । इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते । तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया
41 // asmākamavyayo nūnaṃ tatsuto vā samāgataḥ / ityuktvā śastravarṣāṇi sasṛjuḥ puruṣāya te / tāni cāśeṣato devo nāśayāmāsa līlayā
42 ॥ तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः । पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः । प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च
42 // tadā hiraṇyakaśipoścatvāraḥ prathitaujasaḥ / putrā nārāyaṇodbhūtaṃ yuyudhurmeghaniḥ svanāḥ / prahrādaścāpyanuhrādaḥ saṃhrādo hrāda eva ca
43 ॥ प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम् । संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च
43 // prahrādaḥ prāhiṇod brāhmamanuhrādo 'tha vaiṣṇavam / saṃhrādaścāpi kaumāramāgneyaṃ hrāda eva ca
44 ॥ तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् । न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा
44 // tāni taṃ puruṣaṃ prāpya catvāryastrāṇi vaiṣṇavam / na śekurbādhituṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ yathā tathā
45 ॥ अथासौ चतुरः पुत्रान् महाबाहुर्महाबलः । प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च
45 // athāsau caturaḥ putrān mahābāhurmahābalaḥ / pragṛhya pādeṣu karaiḥ saṃcikṣepa nanāda ca
46 ॥ विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम् । पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली
46 // vimukteṣvatha putreṣu hiraṇyakaśipuḥ svayam / pādena tāḍayāmāsa vegenorasi taṃ balī
47 ॥ स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः । अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः । गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा
47 // sa tena pīḍito 'tyarthaṃ garuḍena tathā'śugaḥ / adṛśyaḥ prayayau tūrṇaṃ yatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ / gatvā vijñāpayāmāsa pravṛttamakhilaṃ tathā
48 ॥ संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः । नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा
48 // saṃcintya manasā devaḥ sarvajñānamayo 'malaḥ / narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā
49 ॥ नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे । आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्यपुङ्गवान्
49 // nṛsiṃhavapuravyakto hiraṇyakaśipoḥ pure / āvirbabhūva sahasā mohayan daityapuṅgavān
50 ॥ दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः । समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम् । भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः
50 // daṃṣṭrākarālo yogātmā yugāntadahanopamaḥ / samāruhyātmanaḥ śaktiṃ sarvasaṃhārakārikām / bhāti nārāyaṇo 'nanto yathā madhyandine raviḥ
51 ॥ दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम् । वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः
51 // dṛṣṭvā nṛsiṃhavapuṣaṃ prahrādaṃ jyeṣṭhaputrakam / vadhāya prerayāmāsa narasihasya so 'suraḥ
52 ॥ इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद् बहुशक्तिकम् । सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः
52 // imaṃ nṛsiṃhavapuṣaṃ pūrvasmād bahuśaktikam / sahaiva tvanujaiḥ sarvairnāśayāśu mayeritaḥ
53 ॥ तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम् । युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः
53 // tatsaṃniyogādasuraḥ prahrādo viṣṇumavyayam / yuyudhe sarvayatnena narasiṃhena nirjitaḥ
54 ॥ ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः । ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च
54 // tataḥ saṃcodito daityo hiraṇyākṣastadānujaḥ / dhyātvā paśupaterastraṃ sasarja ca nanāda ca
55 ॥ तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः
55 // tasya devādidevasya viṣṇoramitatejasaḥ / na hānimakarodastraṃ yathā devasya śūlinaḥ
56 ॥ दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात् । मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम्
56 // dṛṣṭvā parāhataṃ tvastraṃ prahrādo bhāgyagauravāt / mene sarvātmakaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam
57 ॥ संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा । ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्
57 // saṃtyajya sarvaśastrāṇi sattvayuktena cetasā / nanāma śirasā devaṃ yogināṃ hṛdayeśayam
58 ॥ स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः । निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत्
58 // stutvā nārāyaṇaiḥ stotraiḥ ṛgyajuḥ sāmasaṃbhavaiḥ / nivārya pitaraṃ bhrātṛn hiraṇyākṣaṃ tadābravīt
59 ॥ अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः । पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः
59 // ayaṃ nārāyaṇo 'nantaḥ śāśvato bhagavānajaḥ / purāṇapuruṣo devo mahāyogī jaganmayaḥ
60 ॥ अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः । प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः
60 // ayaṃ dhātā vidhātā ca svayañjyotirnirañjanaḥ / pradhānapuruṣastattvaṃ mūlaprakṛtiravyayaḥ
61 ॥ ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः । गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम्
61 // īśvaraḥ sarvabhūtānāmantaryāmī guṇātigaḥ / gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ viṣṇumavyaktamavyayam
62 ॥ एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् । प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया
62 // evamukte sudurbuddhirhiraṇyakaśipuḥ svayam / provāca putramatyarthaṃ mohito viṣṇumāyayā
63 ॥ अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः । समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः
63 // ayaṃ sarvātmanā vadhyo nṛsiṃho 'lpaparākramaḥ / samāgato 'smadbhavanamidānīṃ kālacoditaḥ
64 ॥ विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः । मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम्
64 // vihasya pitaraṃ putro vacaḥ prāha mahāmatiḥ / mā nindasvainamīśānaṃ bhūtānāmekamavyayam
65 ॥ कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः । कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्
65 // kathaṃ devo mahādevaḥ śāśvataḥ kālavarjitaḥ / kālena hanyate viṣṇuḥ kālātmā kālarūpadhṛk
66 ॥ ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः । निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम्
66 // tataḥ suvarṇakaśipurdurātmā vidhicoditaḥ / nivārito 'pi putreṇa yuyodha harimavyayam
67 ॥ संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम् । नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः
67 // saṃraktanayano 'nto hiraṇyanayanāgrajam / nakhairvidārayāmāsa prahrādasyaiva paśyataḥ
68 ॥ हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः । विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः
68 // hate hiraṇyakaśipau hiraṇyākṣo mahābalaḥ / visṛjya putraṃ prahrādaṃ dudruve bhayavihvalaḥ
69 ॥ अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः । नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम्
69 // anuhrādādayaḥ putrā anye ca śataśo 'surāḥ / nṛsiṃhadehasaṃbhūtaiḥ siṃhairnotā yamālayam
70 ॥ ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः । स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम्
70 // tataḥ saṃhṛtya tadrūpaṃ harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ / svameva paramaṃ rūpaṃ yayau nārāyaṇāhvayam
71 ॥ गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः । अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्
71 // gate nārāyaṇe daityaḥ prahrādo 'surasattamaḥ / abhiṣekeṇa yuktena hiraṇyākṣamayojayat
72 ॥ स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीनपि । लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम्
72 // sa bādhayāmāsa surān raṇe jitvā munīnapi / labdhvāndhakaṃ mahāputraṃ tapasārādhya śaṅkaram
73 ॥ देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वाच धरणीमिमाम् । नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्
73 // devāñjitvā sadevendrān badhvāca dharaṇīmimām / nītvā rasātalaṃ cakre vandīmindīvaraprabhām
74 ॥ ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः । गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम्
74 // tataḥ sabrahmakā devāḥ parimlānamukhaśriyaḥ / gatvā vijñāpayāmāsurviṣṇave harimandiram
75 ॥ स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः । सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे
75 // sa cintayitvā viśvātmā tadvadhopāyamavyayaḥ / sarvedevamayaṃ śubhraṃ vārāhaṃ vapurādadhe
76 ॥ गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः । दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम्
76 // gatvā hiraṇyanayanaṃ hatvā taṃ puruṣottamaḥ / daṃṣṭrayoddhārayāmāsa kalpādau dharaṇīmimām
77 ॥ त्यक्त्वा वराहसंस्थानं संस्थाप्य च सुरद्विजान् स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्
77 // tyaktvā varāhasaṃsthānaṃ saṃsthāpya ca suradvijān svāmeva prakṛtiṃ divyāṃ yayau viṣṇuḥ paraṃ padam
78 ॥ तस्मिन् हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः । अपालयत् स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम्
78 // tasmin hate 'mararipau prahrādau viṣṇutatparaḥ / apālayat svakaṃrājyaṃ bhāvaṃ tyaktvā tadā'suram
79 ॥ इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रतः । निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात्
79 // iyāja vidhivad devān viṣṇorārādhane rataḥ / niḥ sapatnaṃ tadā rājyaṃ tasyāsīd viṣṇuvaibhavāt
80 ॥ ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम् । तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया
80 // tataḥ kadācidasuro brāhmaṇaṃ gṛhamāgatam / tāpasaṃ nārcayāmāsa devānāṃ caiva māyayā
81 ॥ स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः । शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः
81 // sa tena tāpaso 'tyarthaṃ mohitenāvamānitaḥ / śaśāpāsurarājānaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ
82 ॥ यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे । सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति
82 // yattadvalaṃ samāśritya brāhmaṇānavamanyase / sā bhaktirvaiṣṇavī divyā vināśaṃ te gamiṣyati
83 ॥ इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद् द्विजः । मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात् ततः
83 // ityuktvā prayayau tūrṇaṃ prahrādasya gṛhād dvijaḥ / mumoha rājyasaṃsaktaḥ so 'pi śāpabalāt tataḥ
84 ॥ बाधयामास विप्रेन्द्रान् न विवेद जनार्दनम् । पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति
84 // bādhayāmāsa viprendrān na viveda janārdanam / piturvadhamanusmṛtya krodhaṃ cakre hariṃ prati
85 ॥ तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः
85 // tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam / nārāyaṇasya devasya prahrādasyāmaradviṣaḥ
86 ॥ कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः । पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ । संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ
86 // kṛtvā tu sumahad yuddhaṃ viṣṇunā tena nirjitaḥ / purvasaṃskāramāhātmyāt parasmin puruṣe harau / saṃjātaṃ tasya vijñānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yayau
87 ॥ ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन् । नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे
87 // tataḥ prabhṛti daityendro hyananyāṃ bhaktimudvahan / nārāyaṇe mahāyogamavāpa puruṣottame
88 ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि । अवाप तन्महद् राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः
88 // hiraṇyakaśipoḥ putre yogasaṃsaktacetasi / avāpa tanmahad rājyamandhako 'surapuṅgavaḥ
89 ॥ हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः । मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम्
89 // hiraṇyanetratanayaḥ śaṃbhordehasamudbhavaḥ / mandarasthāmumāṃ devīṃ cakame parvatātmajām
90 ॥ पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः । ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः
90 // purā dāruvane puṇye munayo gṛhamedhinaḥ / īśvarārādhanārthāya tapaśceruḥ sahastraśaḥ
91 ॥ ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा । अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी
91 // tataḥ kadācinmahati kālayogena dustarā / anāvṛṣṭiratīvogrā hyāsīd bhūtavināśinī
92 ॥ समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् । अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम्
92 // sametya sarve munayo gautamaṃ tapasāṃ nidhim / ayācanta kṣudhāviṣṭā āhāraṃ prāṇadhāraṇam
93 ॥ स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः । सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा
93 // sa tebhyaḥ pradadāvannaṃ mṛṣṭaṃ bahutaraṃ budhaḥ / sarve bubujire viprā nirviśaṅkena cetasā
94 ॥ गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी । बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत्
94 // gate tu dvādaśe varṣe kalpānta iva śaṅkarī / babhūva vṛṣṭirmahatī yathāpūrvamabhūjjagat
95 ॥ ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम् । महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः
95 // tataḥ sarve munivarāḥ samāmantrya parasparam / maharṣi gautamaṃ procurgacchāma iti vegataḥ
96 ॥ निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम् । उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः
96 // nivārayāmāsa ca tān kañcit kālaṃ yathāsukham / uṣitvā madgṛhe 'vaśyaṃ gacchadhvamiti paṇḍitāḥ
97 ॥ ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते । समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः
97 // tato māyāmayīṃ sṛṣṭvā kṛśāṃ gāṃ sarva eva te / samīpaṃ prāpayāmāsugautamasya mahātmanaḥ
98 ॥ सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः । गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा
98 // so 'nuvīkṣya kṛpāviṣṭastasyāḥ saṃrakṣaṇotsukaḥ / goṣṭhe tāṃ bandhayāmāsa spṛṣṭamātrā mamāra sā
99 ॥ स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः । न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन्
99 // sa śokenābhisaṃtaptaḥ kāryākāryaṃ mahāmuniḥ / na paśyati sma sahasā tādṛśaṃ munayo 'bruvan
100 ॥ गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीरगा । तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि
100 // govadhyeyaṃ dvijaśreṣṭha yāvat tava śarīragā / tāvat te 'nnaṃ na bhoktavyaṃ gacchāmo vayameva hi
101 ॥ तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम् । जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा
101 // tena te muditāḥ santo devadāruvanaṃ śubham / jagmuḥ pāpavaśaṃ nītāstapaścartuṃ yathā purā
102 ॥ स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः । केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः
102 // sa teṣāṃ māyayā jātāṃ govadhyāṃ gautamo muniḥ / kenāpi hetunā jñātvā śaśāpātīvakopanaḥ
103 ॥ भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः । बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः
103 // bhaviṣyanti trayībāhyā mahāpātakibhiḥ samāḥ / babhūvuste tathā śāpājjāyamānāḥ punaḥ punaḥ
104 ॥ सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् । अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ
104 // sarve saṃprāpya deveśaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumavyayam / astuvan laukikaiḥ stotrairucchiṣṭā iva sarvagau
105 ॥ देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ । कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः
105 // devadevau mahādevau bhaktānāmārtināśanau / kāmavṛttyā mahāyogau pāpānnastrātumarhathaḥ
106 ॥ तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः । किमेतेषां भवेत् कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति
106 // tadā pārśvasthitaṃ viṣṇuṃ saṃprekṣya vṛṣabhadhvajaḥ / kimeteṣāṃ bhavet kāryaṃ prāha puṇyaiṣiṇāmiti
107 ॥ ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः । गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिः
107 // tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ / gopatiṃ prāha viprendrānālokya praṇatān hariḥ
108 ॥ न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर । संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ
108 // na vedabāhye puruṣe puṇyaleśo 'pi śaṅkara / saṃgacchate mahādeva dharmo vedād vinirbabhau
109 ॥ तथापि भक्तवात्सल्याद् रक्षितव्या महेश्वर । अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि
109 // tathāpi bhaktavātsalyād rakṣitavyā maheśvara / asmābhiḥ sarva eveme gantāro narakānapi
110 ॥ तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् । विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज
110 // tasmād vai vedabāhyānāṃ rakṣaṇārthāya pāpinām / vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāmo vṛṣadhvaja
111 ॥ एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः
111 // evaṃ saṃbodhito rudro mādhavena murāriṇā / cakāra mohaśāstrāṇi keśavo 'pi śiveritaḥ
112 ॥ कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् । पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः
112 // kāpālaṃ nākulaṃ vāmaṃ bhairavaṃ pūrvapaścimam / pañcarātraṃ pāśupataṃ tathānyāni sahastraśaḥ
113 ॥ सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् । पतन्तो निरये घोरे बहून् कल्पान् पुनः पुनः
113 // sṛṣṭvā tānūcaturdevau kurvāṇāḥ śāstracoditam / patanto niraye ghore bahūn kalpān punaḥ punaḥ
114 ॥ जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः । ईश्वराराधनबलाद् गच्छध्वं सुकृतां गतिम् । वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः
114 // jāyanto mānuṣe loke kṣīṇapāpacayāstataḥ / īśvarārādhanabalād gacchadhvaṃ sukṛtāṃ gatim / vartadhvaṃ matprasādena nānyathā niṣkṛtirhi vaḥ
115 ॥ एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः । आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः
115 // evamīśvaraviṣṇubhyāṃ coditāste maharṣayaḥ / ādeśaṃ pratyapadyanta śirasāsuravidviṣoḥ
116 ॥ चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः । शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु
116 // cakruste 'nyāni śāstrāṇi tatra tatra ratāḥ punaḥ / śiṣyānadhyāpayāmāsurdarśayitvā phalāni tu
117 ॥ मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले । चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह
117 // mohayanta imaṃ lokamavatīrya mahītale / cakāra śaṅkaro bhikṣāṃ hitāyaiṣāṃ dvijaiḥ saha
118 ॥ कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः । विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः
118 // kapālamālābharaṇaḥ pretabhasmāvaguṇṭhitaḥ / vimohayaṃllokamimaṃ jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ
119 ॥ निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि । नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे
119 // nikṣipya pārvatīṃ devīṃ viṣṇāvamitatejasi / niyojyāṅgabhavaṃ rudraṃ bhairavaṃ duṣṭanigrahe
120 ॥ दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम् । संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान्
120 // dattvā nārāyaṇe devīṃ nandinaṃ kulanandinam / saṃsthāpya tatra gaṇapān devānindrapurogamān
121 ॥ प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम् । स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्
121 // prasthite 'tha mahādeve viṣṇurviśvatanuḥ svayam / strīrūpadhārī niyataṃ sevate sma maheśvarīm
122 ॥ ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः । सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः
122 // brahmā hutāśanaḥ śakro yamo 'nye surapuṅgavāḥ / siṣevire mahādevīṃ strīveśaṃ śobhanaṃ gatāḥ
123 ॥ नन्दीश्वरश्च भगवान् शंभोरत्यन्तवल्लभः । द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत
123 // nandīśvaraśca bhagavān śaṃbhoratyantavallabhaḥ / dvāradeśe gaṇādhyakṣo yathāpūrvamatiṣṭhata
124 ॥ एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः । आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम्
124 // etasminnantare daityo hyandhako nāma durmatiḥ / āhartukāmo girijāmājagāmātha mandaram
125 ॥ संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः । न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः
125 // saṃprāptamandhakaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraḥ kālabhairavaḥ / nyaṣedhayadameyātmā kālarūpadharo haraḥ
126 ॥ तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः
126 // tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam / śūlenorasi taṃ daityamājaghāna vṛṣadhvajaḥ
127 ॥ ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान् । नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः
127 // tataḥ sahastraśo daityaḥ sasarjāndhakasaṃjñitān / nandiṣeṇādayo daityairandhakairabhinirjitāḥ
128 ॥ घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः । विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः
128 // ghaṇṭākarṇo meghanādaścaṇḍeśaścaṇḍatāpanaḥ / vināyako meghavāhaḥ somanandī ca vaidyutaḥ
129 ॥ सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः । युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः
129 // sarve 'ndhakaṃ daityavaraṃ saṃprāpyātibalānvitāḥ / yuyudhuḥ śūlaśaktyṛṣṭigirikūṭaparaśvadhaiḥ
130 ॥ भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः । दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम्
130 // bhrāmayitvātha hastābhyāṃ gṛhītacaraṇadvayāḥ / daityendreṇātibalinā kṣiptāste śatayojanam
131 ॥ ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः । कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः
131 // tato 'ndhakanisṛṣṭāste śataśo 'tha sahastraśaḥ / kālasūryapratīkāśā bhairavaṃ tvabhidudruvuḥ
132 ॥ हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः । युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम्
132 // hā heti śabdaḥ sumahān babhūvātibhayaṅkaraḥ / yuyodha bhairavo rudraḥ śūlamādāya bhīṣaṇam
133 ॥ दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः । जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्
133 // dṛṣṭvāndhakānāṃ subalaṃ durjayaṃ tarjito haraḥ / jagāma śaraṇaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ vibhum
134 ॥ सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम् । देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम्
134 // so 'sṛjad bhagavān viṣṇurdevīnāṃ śatamuttamam / devīpārśvasthito devo vināśāyāmaradviṣām
135 ॥ तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम् । नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे
135 // tathāndhakasahastraṃ tu devībhiryamasādanam / nītaṃ keśavamāhātmyāllīlayaiva raṇājire
136 ॥ दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः । पराङ्मुखोरणात् तस्मात् पलायत महाजवः
136 // dṛṣṭvā parāhataṃ sainyamandhako 'pi mahāsuraḥ / parāṅmukhoraṇāt tasmāt palāyata mahājavaḥ
137 ॥ ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् । हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्
137 // tataḥ krīḍāṃ mahādevaḥ kṛtvā dvādaśavārṣikīm / hitāya loke bhaktānāmājagāmātha mandaram
138 ॥ संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः । समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः
138 // saṃprāptamīśvaraṃ jñātvā sarva eva gaṇeśvarāḥ / samāgamyopatasthustaṃ bhānumantamiva dvijāḥ
139 ॥ प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् । ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः
139 // praviśya bhavanaṃ puṇyamayuktānāṃ durāsadam / dadarśa nandinaṃ devaṃ bhairavaṃ keśavaṃ śivaḥ
140 ॥ प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम् । आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे
140 // praṇāmapravaṇaṃ devaṃ so 'nugṛhyātha nandinam / āghrāya mūrdhanīśānaḥ keśavaṃ pariṣasvaje
141 ॥ दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा । ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा
141 // dṛṣṭvā devī mahādevaṃ prītivisphāritekṣaṇā / nanāma śirasā tasya pādayorīśvarasya sā
142 ॥ निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी । भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत्
142 // nivedya vijayaṃ tasmai śaṅkarāyātha śaṅkarī / bhairavo viṣṇumāhātmyaṃ praṇataḥ pārśvago 'vadat
143 ॥ श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च । समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने
143 // śrutvā tadvijayaṃ śaṃbhurvikramaṃ keśavasya ca / samāste bhagavānīśo devyā saha varāsane
144 ॥ ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः । आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम्
144 // tato devagaṇāḥ sarve marīcipramukhā dvijāḥ / ājagmurmandaraṃ druṣṭaṃ devadevaṃ trilocanam
145 ॥ येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम् । समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया
145 // yena tad vijitaṃ pūrvaṃ devīnāṃ śatamuttamam / samāgataṃ daityasainyamīśdarśanavāñchayā
146 ॥ दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम् । प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः
146 // dṛṣṭvā varāsanāsīnaṃ devyā candravibhūṣaṇam / praṇemurādarād devyo gāyanti smātilālasāḥ
147 ॥ प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः । देवासनगतं देवं नारायणमनामयम्
147 // praṇemurgirijāṃ devīṃ vāmapārśve pinākinaḥ / devāsanagataṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam
148 ॥ दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च । प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः
148 // dṛṣṭvā siṃhāsanāsīnaṃ devyā nārāyaṇena ca / praṇamya devamīśānaṃ pṛṣṭavatyo varāṅganāḥ
149 ॥ कन्या ऊचुः कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा । को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः
149 // kanyā ūcuḥ kastvaṃ vibhrājase kāntyā keyaṃ bālaraviprabhā / ko 'nvayaṃ bhti vapuṣā paṅkajāyatalocanaḥ
150 ॥ निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः । व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः
150 // niśamya tāsāṃ vacanaṃ vṛṣendravaravāhanaḥ / vyājahāra mahāyogī bhūtādhipatiravyayaḥ
151 ॥ अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी । विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः
151 // ahaṃ nārāyaṇo gaurī jaganmātā sanātanī / vibhajya saṃsthito devaḥ svātmānaṃ bahudheśvaraḥ
152 ॥ न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः । एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च
152 // na me viduḥ paraṃ tattvaṃ devādyā na maharṣayaḥ / eko 'yaṃ veda viśvātmā bhavānī viṣṇureva ca
153 ॥ अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः । मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम्
153 // ahaṃ hi niṣkriyaḥ śāntaḥ kevalo niṣparigrahaḥ / māmeva keśavaṃ devamāhurdevīmathāmbikām
154 ॥ एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च । कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
154 // eṣa dhātā vidhātā ca kāraṇaṃ kāryameva ca / kartā kārayitā viṣṇurbhuktimuktiphalapradaḥ
155 ॥ भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् । स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः
155 // bhoktā pumānaprameyaḥ saṃhartā kālarūpadhṛk / straṣṭā pātā vāsudevo viśvātmā viśvatomukhaḥ
156 ॥ कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम् । तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्
156 // kṛṭastho hyakṣaro vyāpī yogī nārāyaṇaḥ svayam / tārakaḥ puruṣo hyātmā kevalaṃ paramaṃ padam
157 ॥ सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना । सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः
157 // saiṣā māheśvarī gaurī mama śaktirnirañjanā / sāntā satyā sadānandā paraṃ padamiti śrutiḥ
158 ॥ अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति । एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः
158 // asyāḥ sarvamidaṃ jātamatraiva layameṣyati / eṣaiva sarvabhūtānāṃ gatīnāmuttamā gatiḥ
159 ॥ तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः । पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते
159 // tayāhaṃ saṃgato devyā kevalo niṣkalaḥ paraḥ / paśyāmyaśeṣamevedaṃ yastad veda sa mucyate
160 ॥ तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम् । एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्
160 // tasmādanādimadvaitaṃ viṣṇumātmānamīśvaram / ekameva vijānīdhvaṃ tato yāsyatha nirvṛtim
161 ॥ मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः । ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः
161 // manyante viṣṇumavyaktamātmānaṃ śraddhayānvitāḥ / ye bhinnadṛṣṭyāpīśānaṃ pūjayanto na me priyāḥ
162 ॥ द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु । पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि
162 // dviṣanti ye jagatsūtiṃ mohitā rauravādiṣu / pacyamānā na mucyante kalpakoṭiśatairapi
163 ॥ तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः । यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः
163 // tasamādaśeṣabhūtānāṃ rakṣako viṣṇuravyayaḥ / yathāvadiha vijñāya dhyeyaḥ sarvāpadi prabhuḥ
164 ॥ श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः । नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्
164 // śrutvā bhagavato vākyaṃ devyaḥ sarvagaṇeśvarāḥ / nemurnārāyaṇaṃ devaṃ devīṃ ca himaśailajām
165 ॥ प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये । भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे
165 // prārthayāmāsurīśāne bhaktiṃ bhaktajanapriye / bhavānīpādayugale nārāyaṇapadāmbuje
166 ॥ ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च । न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत्
166 // tato nārāyaṇaṃ devaṃ gaṇeśā mātaro 'pi ca / na paśyanti jagatsūtiṃ tadbhutamivābhavat
167 ॥ तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः । मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ
167 // tadantare mahādaityo hyandhako manmathārditaḥ / mohito girijāṃ devīmāhartuṃ girimāyayau
168 ॥ अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः । तत्रैवाविरभूद् दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः
168 // athānantavapuḥ śrīmān yogī nārāyaṇo 'malaḥ / tatraivāvirabhūd daityairyuddhāya puruṣottamaḥ
169 ॥ कृत्वाथ पार्श्वे भगवन्तमीशो युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः । शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः
169 // kṛtvātha pārśve bhagavantamīśo yuddhāya viṣṇuṃ gaṇadevamukhyaiḥ / śilādaputreṇa ca mātṛkābhiḥ sa kālarudro 'bhijagāma devaḥ
170 ॥ त्रिशूलमादाय कृशानुकल्पं स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् । तमन्वयुस्ते गणराजवर्या जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः
170 // triśūlamādāya kṛśānukalpaṃ sa devadevaḥ prayayau purastāt / tamanvayuste gaṇarājavaryā jagāma devo 'pi sahastrabāhuḥ
171 ॥ रराज मध्ये भगवान् सुराणां विवाहनो वारिदवर्णवर्णः । तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ- स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः
171 // rarāja madhye bhagavān surāṇāṃ vivāhano vāridavarṇavarṇaḥ / tadā sumeroḥ śikharādhirūḍha- strilokadṛṣṭirbhagavānivārkaḥ
172 ॥ जगत्यनादिर्भगवानमेयो हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत् । त्रिशूलपाणिर्गगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः
172 // jagatyanādirbhagavānameyo haraḥ sahastrākṛtirāvirāsīt / triśūlapāṇirgagane sughoṣaḥ papāta devopari puṣpavṛṣṭiḥ
173 ॥ समागतं वीक्ष्य गणेशराजं समावृतं देवरिपुर्गणेशैः । युयोध शक्रेण समातृकाभि- र् गणैरशेषैरमपप्रधानैः
173 // samāgataṃ vīkṣya gaṇeśarājaṃ samāvṛtaṃ devaripurgaṇeśaiḥ / yuyodha śakreṇa samātṛkābhi- r gaṇairaśeṣairamapapradhānaiḥ
174 ॥ विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे शंभुमनन्तधाम । समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः
174 // vijitya sarvānapi bāhuvīryāt sa saṃyuge śaṃbhumanantadhāma / samāyayau yatra sa kālarudro vimānamāruhya vihīnasattvaḥ
175 ॥ दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान् गरुडध्वजः । व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्
175 // dṛṣṭvāndhakaṃ samayāntaṃ bhagavān garuḍadhvajaḥ / vyājahāra mahādevaṃ bhairavaṃ bhūtibhūṣaṇam
176 ॥ हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् । त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते
176 // hantumarhasi daityeśamandhakaṃ lokakaṇṭakam / tvāmṛte bhagavān śakto hantā nānyo 'sya vidyate
177 ॥ त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः । स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः
177 // tvaṃ hartā sarvalokānāṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ / stūyate vividhairmantrarvedavidbhirvicakṣaṇaiḥ
178 ॥ स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः । निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ
178 // sa vāsudevasya vaco niśamya bhagavān haraḥ / nirīkṣya viṣṇuṃ hanane daityandrasya matiṃ dadhau
179 ॥ जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम् । स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः
179 // jagāma devatānīkaṃ gaṇānāṃ harṣamuttamam / stuvanti bhairavaṃ devamantarikṣacarā janāḥ
180 ॥ जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन । त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः
180 // jayānanta mahādeva kālamūrte sanātana / tvamagniḥ sarvabhūtānāmantaścarasi nityaśaḥ
181 ॥ त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः । त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्
181 // tvaṃ yatrajñastvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ dhātā hariravyayaḥ / tvaṃ brahmā tvaṃ mahādevastvaṃ dhāma paramaṃ padam
182 ॥ ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः । महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते
182 // oṅkāramūrtiryogātmā trayīnetrastrilocanaḥ / mahāvibhūtirdeveśo jayāśeṣajagatpate
183 ॥ ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः । त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः
183 // tataḥ kālāgnirudro 'sau gṛhītvāndhakamīśvaraḥ / triśūlāgreṣu vinyasya prananarta satāṃ gatiḥ
184 ॥ दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः । प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम्
184 // dṛṣṭvāndhakaṃ devagaṇāḥ śūlaprotaṃ pitāmahaḥ / praṇemurīśvaraṃ devaṃ bhairavaṃ bhavamocakam
185 ॥ अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः । अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः
185 // astuvan munayaḥ siddhā jagurgandharvikiṃnarāḥ / antarikṣe 'psaraḥ saṅghā nṛtyantisma manoramāḥ
186 ॥ संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः । उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम्
186 // saṃsthāpito 'thaśūlāgre so 'ndhako dagdhakilbiṣaḥ / utpannākhilavijñānastuṣṭāva parameśvaram
187 ॥ अन्धक उवाच नमामि मूर्ध्ना भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम् । पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कालं कविं योगवियोगहेतुम्
187 // andhaka uvāca namāmi mūrdhnā bhagavantamekaṃ samāhitā yaṃ vidurīśatattvam / purātanaṃ puṇyamanantarūpaṃ kālaṃ kaviṃ yogaviyogahetum
188 ॥ दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् । सहस्त्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम्
188 // daṃṣṭrākarālaṃ divi nṛtyamānaṃ hutāśavaktraṃ jvalanārkarūpam / sahastrapādākṣiśirobhiyuktaṃ bhavantamekaṃ praṇamāmi rudram
189 ॥ जयादिदेवामरपूजिताङ्घ्रे विभागहीनामलतत्त्वरूप । त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप
189 // jayādidevāmarapūjitāṅghre vibhāgahīnāmalatattvarūpa / tvamagnireko bahudhābhipūjyase vāyvādibhedairakhilātmarūpa
190 ॥ त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराणम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । त्वं पश्यसीदं परिपास्यजस्त्रं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः
190 // tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ purāṇam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / tvaṃ paśyasīdaṃ paripāsyajastraṃ tvamantako yogigaṇābhijuṣṭaḥ
191 ॥ एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः । त्वमात्मशब्दं परमात्मतत्त्वं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित्
191 // eko 'ntarātmā bahudhā niviṣṭo deheṣu dehādiviśeṣahīnaḥ / tvamātmaśabdaṃ paramātmatattvaṃ bhavantamāhuḥ śivameva kecit
192 ॥ त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र- मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् । त्वमीश्वरो वेदपदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः
192 // tvamakṣaraṃ brahma paraṃ pavitra- mānandarūpaṃ praṇavābhidhānam / tvamīśvaro vedapadeṣu siddhaḥ svayaṃ prabho 'śeṣaviśeṣahīnaḥ
193 ॥ त्वमिन्द्ररूपो वरुणाग्निरूपो हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः । प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः
193 // tvamindrarūpo varuṇāgnirūpo haṃsaḥ prāṇo mṛtyurantāsi yajñaḥ / prajāpatirbhagavānekarudro nīlagrīvaḥ stūyase vedavidbhiḥ
194 ॥ नारायणस्त्वं जगतामथादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च । वेदान्तगुह्योपनिषत्सु गीतः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि
194 // nārāyaṇastvaṃ jagatāmathādiḥ pitāmahastvaṃ prapitāmahaśca / vedāntaguhyopaniṣatsu gītaḥ sadāśivastvaṃ parameśvaro 'si
195 ॥ नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपदान्तराय । त्रिशक्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय
195 // namaḥ parastāt tamasaḥ parasmai parātmane pañcapadāntarāya / triśaktyatītāya nirañjanāya sahastraśaktyāsanasaṃsthitāya
196 ॥ त्रिमूर्तये ऽनन्दपदात्ममूर्ते जगन्निवासाय जगन्मयाय । नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय
196 // trimūrtaye 'nandapadātmamūrte jagannivāsāya jaganmayāya / namo lalāṭārpitalocanāya namo janānāṃ hṛdi saṃsthitāya
197 ॥ फणीन्द्रहाराय नमो ऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म । ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय
197 // phaṇīndrahārāya namo 'stu tubhyaṃ munīndrasiddhārcitapādayugma / aiśvaryadharmāsanasaṃsthitāya namaḥ parāntāya bhavodbhavāya
198 ॥ सहस्त्रचन्द्रार्कविलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय । नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय
198 // sahastracandrārkavilocanāya namo 'stu te soma sumadhyamāya / namo 'stu te deva hiraṇyabāho namo 'mbikāyāḥ pataye mṛḍāya
199 ॥ नमो ऽतिगुह्याय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय । त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय
199 // namo 'tiguhyāya guhāntarāya vedāntavijñānasuniścitāya / trikālahīnāmaladhāmadhāmne namo maheśāya namaḥ śivāya
200 ॥ एवं स्तुवन्तं भगवान् शूलाग्रादवरोप्य तम् । तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वाथ परमेश्वरः
200 // evaṃ stuvantaṃ bhagavān śūlāgrādavaropya tam / tuṣṭaḥ provāca hastābhyāṃ spṛṣṭvātha parameśvaraḥ
201 ॥ प्रीतो ऽहं सर्वथा दैत्य स्तवेनानेन सांप्रतम् । संप्राप्य गाणपत्यं मे सन्निधाने वसामरः
201 // prīto 'haṃ sarvathā daitya stavenānena sāṃpratam / saṃprāpya gāṇapatyaṃ me sannidhāne vasāmaraḥ
202 ॥ अरोगश्छिन्नसंदेहो देवैरपि सुपूजितः । नन्दीश्वरस्यानुचरः सर्वदुः खविवर्जितः
202 // arogaśchinnasaṃdeho devairapi supūjitaḥ / nandīśvarasyānucaraḥ sarvaduḥ khavivarjitaḥ
203 ॥ एवं व्याहृतमात्रे तु देवदेवेन देवताः । गणेश्वरा महादेवमन्धकं देवसन्निधौ
203 // evaṃ vyāhṛtamātre tu devadevena devatāḥ / gaṇeśvarā mahādevamandhakaṃ devasannidhau
204 ॥ सहस्त्रसूर्यसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रचिह्नितम् । नीलकण्ठं जटामौलिं शूलासक्तमहाकरम्
204 // sahastrasūryasaṃkāśaṃ trinetraṃ candracihnitam / nīlakaṇṭhaṃ jaṭāmauliṃ śūlāsaktamahākaram
205 ॥ दृष्ट्वा तं तुष्टुवुर्दैत्यमाश्चर्यं परमं गताः । उवाच भगवान् विष्णुर्देवदेवं स्मयन्निव
205 // dṛṣṭvā taṃ tuṣṭuvurdaityamāścaryaṃ paramaṃ gatāḥ / uvāca bhagavān viṣṇurdevadevaṃ smayanniva
206 ॥ स्थाने तव महादेव प्रभावः पुरुषो महान् । नेक्षते ऽज्ञानजान् दोषान् गृह्णाति च गुणानपि
206 // sthāne tava mahādeva prabhāvaḥ puruṣo mahān / nekṣate 'jñānajān doṣān gṛhṇāti ca guṇānapi
207 ॥ इतीरितो ऽथ भैरवो गणेशदेवपुङ्गवैः । सकेशवः सहान्धको जगाम शङ्करान्तिकम्
207 // itīrito 'tha bhairavo gaṇeśadevapuṅgavaiḥ / sakeśavaḥ sahāndhako jagāma śaṅkarāntikam
208 ॥ निरीक्ष्य देवमागतं सशङ्करः सहान्धकम् । समाधवं समातृकं जगाम निर्वृतिं हरः
208 // nirīkṣya devamāgataṃ saśaṅkaraḥ sahāndhakam / samādhavaṃ samātṛkaṃ jagāma nirvṛtiṃ haraḥ
209 ॥ प्रगृह्य पाणिनेश्वरो हिरण्यलोचनात्मजम् । जगाम यत्र शैलजा विमानमीशवल्लभा
209 // pragṛhya pāṇineśvaro hiraṇyalocanātmajam / jagāma yatra śailajā vimānamīśavallabhā
210 ॥ विलोक्य सा समागतं भवं भवार्तिहारिणम् । अवाप सान्धकं सुखं प्रसादमन्धकं प्रति
210 // vilokya sā samāgataṃ bhavaṃ bhavārtihāriṇam / avāpa sāndhakaṃ sukhaṃ prasādamandhakaṃ prati
211 ॥ अथान्धको महेश्वरीं ददर्श देवपार्श्वगाम् । पपात दण्डवत्क्षितौ ननाम पादपद्मयोः
211 // athāndhako maheśvarīṃ dadarśa devapārśvagām / papāta daṇḍavatkṣitau nanāma pādapadmayoḥ
212 ॥ नमामि देववल्लभामनादिमद्रिजामिमाम् । यतः प्रधानपूरुषौ निहन्ति याखिलं जगत्
212 // namāmi devavallabhāmanādimadrijāmimām / yataḥ pradhānapūruṣau nihanti yākhilaṃ jagat
213 ॥ विभाति या शिवासने शिवेन साकमव्यया । हिरण्मये ऽतिनिर्मले नमामि तामिमामजाम्
213 // vibhāti yā śivāsane śivena sākamavyayā / hiraṇmaye 'tinirmale namāmi tāmimāmajām
214 ॥ यदन्तराखिलं जगज्जगन्ति यान्ति संक्षयम् । नमामि यत्र तामुमामशेषबेदवर्जिताम्
214 // yadantarākhilaṃ jagajjaganti yānti saṃkṣayam / namāmi yatra tāmumāmaśeṣabedavarjitām
215 ॥ न जायते नहीयते न वर्धते च तामुमाम् । नमामि या गुणातिगा गिरीशपुत्रिकामिमाम्
215 // na jāyate nahīyate na vardhate ca tāmumām / namāmi yā guṇātigā girīśaputrikāmimām
216 ॥ क्षमस्व देवि शैलजे कृतं मया विमाहतः । सुरासुरैर्यदर्चितं नमामि ते पदाम्बुजम्
216 // kṣamasva devi śailaje kṛtaṃ mayā vimāhataḥ / surāsurairyadarcitaṃ namāmi te padāmbujam
217 ॥ इत्थं भगवती गौरी भक्तिनम्रेण पार्वती । संस्तुता दैत्यपतिना पुत्रत्वे जगृहे ऽन्धकम्
217 // itthaṃ bhagavatī gaurī bhaktinamreṇa pārvatī / saṃstutā daityapatinā putratve jagṛhe 'ndhakam
218 ॥ ततः स मातृभिः सार्धं भैरवो रुद्रसंभवः । जगामानुज्ञया शंभोः पातालं परमेश्वरः
218 // tataḥ sa mātṛbhiḥ sārdhaṃ bhairavo rudrasaṃbhavaḥ / jagāmānujñayā śaṃbhoḥ pātālaṃ parameśvaraḥ
219 ॥ यत्र सा तामसी विष्णोर्मूर्तिः संहारकारिका । समास्ते हरिरव्यक्तो नृसिंहाकृतिरीश्वरः
219 // yatra sā tāmasī viṣṇormūrtiḥ saṃhārakārikā / samāste hariravyakto nṛsiṃhākṛtirīśvaraḥ
220 ॥ ततो ऽनन्ताकृतिः शंभुः शेषेणापि सुपूजितः । कालाग्निरुद्रो भगवान् युयोजात्मानमात्मनि
220 // tato 'nantākṛtiḥ śaṃbhuḥ śeṣeṇāpi supūjitaḥ / kālāgnirudro bhagavān yuyojātmānamātmani
221 ॥ युञ्जतस्तस्य देवस्य सर्वा एवाथ मातरः । बुभुक्षिता महादेवं प्रणम्याहुस्त्रिशूलिनम्
221 // yuñjatastasya devasya sarvā evātha mātaraḥ / bubhukṣitā mahādevaṃ praṇamyāhustriśūlinam
222 ॥ मातर ऊचुः बुभुक्षिता महादेव अनुज्ञा दीयतां त्वया । त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामो नान्यथा तृप्तिरस्तिनः
222 // mātara ūcuḥ bubhukṣitā mahādeva anujñā dīyatāṃ tvayā / trailokyaṃ bhakṣayiṣyāmo nānyathā tṛptirastinaḥ
223 ॥ एतावदुक्त्वा वचनं मातरो विष्णुसंभवाः । भक्षयाञ्चक्रिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
223 // etāvaduktvā vacanaṃ mātaro viṣṇusaṃbhavāḥ / bhakṣayāñcakrire sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
224 ॥ ततः स भैरवो देवो नृसिंहवपुषं हरिम् । दध्यौ नारायणं देवं क्षणात्प्रादुरभूद्धरिः
224 // tataḥ sa bhairavo devo nṛsiṃhavapuṣaṃ harim / dadhyau nārāyaṇaṃ devaṃ kṣaṇātprādurabhūddhariḥ
225 ॥ विज्ञापयामास च तं भक्षयन्तीह मातरः । निवारयाशु त्रैलोक्यं त्वदीया भगवन्निति
225 // vijñāpayāmāsa ca taṃ bhakṣayantīha mātaraḥ / nivārayāśu trailokyaṃ tvadīyā bhagavanniti
226 ॥ संस्मृता विष्णुना देव्यो नृसिंहवपुषा पुनः । उपतस्थुर्महादेवं नरसिंहाकृतिं च तम्
226 // saṃsmṛtā viṣṇunā devyo nṛsiṃhavapuṣā punaḥ / upatasthurmahādevaṃ narasiṃhākṛtiṃ ca tam
227 ॥ संप्राप्य सन्निधिं विष्णोः सर्वाः संहारकारिकाः । प्रददुः शंभवे शक्तिं भैरवायातितेजसे
227 // saṃprāpya sannidhiṃ viṣṇoḥ sarvāḥ saṃhārakārikāḥ / pradaduḥ śaṃbhave śaktiṃ bhairavāyātitejase
228 ॥ अपश्यंस्ता जगत्सूतिं नृसिंहमथ भैरवम् । क्षणादेकत्वमापन्नं शेषाहिं चापि मातरः
228 // apaśyaṃstā jagatsūtiṃ nṛsiṃhamatha bhairavam / kṣaṇādekatvamāpannaṃ śeṣāhiṃ cāpi mātaraḥ
229 ॥ व्याजहार हृषीकेशो ये भक्ताः शूलपाणिनः । ये च मां संस्मरन्तीह पालनीयाः प्रयत्नतः
229 // vyājahāra hṛṣīkeśo ye bhaktāḥ śūlapāṇinaḥ / ye ca māṃ saṃsmarantīha pālanīyāḥ prayatnataḥ
230 ॥ ममैव मूर्तिरतुला सर्वसंहारकारिका । महेश्वरांशसंभूता भुक्तिमुक्तिप्रदा त्वियम्
230 // mamaiva mūrtiratulā sarvasaṃhārakārikā / maheśvarāṃśasaṃbhūtā bhuktimuktipradā tviyam
231 ॥ अनन्तो भगवान् कालो द्विधावस्था ममैव तु । तामसी राजसी मूर्तिर्देवदेवश्चतुर्मुखः
231 // ananto bhagavān kālo dvidhāvasthā mamaiva tu / tāmasī rājasī mūrtirdevadevaścaturmukhaḥ
232 ॥ सो ऽयं देवो दुराधर्षः कालो लोकप्रकालनः । भक्षयिष्यति कल्पान्ते रुद्रात्मा निखिलं जगत्
232 // so 'yaṃ devo durādharṣaḥ kālo lokaprakālanaḥ / bhakṣayiṣyati kalpānte rudrātmā nikhilaṃ jagat
233 ॥ या सा विमोहिका मूर्तिर्मम नारायणाह्वया । सत्त्वोद्रिक्ताजगत् कृत्स्नं संस्थापयति नित्यदा
233 // yā sā vimohikā mūrtirmama nārāyaṇāhvayā / sattvodriktājagat kṛtsnaṃ saṃsthāpayati nityadā
234 ॥ स हि विष्णुः परं ब्रह्म परमात्मा परा गतिः । मूलप्रकृतिरव्यक्ता सदानन्देति कथ्यते
234 // sa hi viṣṇuḥ paraṃ brahma paramātmā parā gatiḥ / mūlaprakṛtiravyaktā sadānandeti kathyate
235 ॥ इत्येवं बोधिता देव्यो विष्णुना विश्वमातरः । प्रपेदिरे महादेवं तमेव शरणं हरिम्
235 // ityevaṃ bodhitā devyo viṣṇunā viśvamātaraḥ / prapedire mahādevaṃ tameva śaraṇaṃ harim
236 ॥ एतद् वः कथितं सर्वं मयान्धकनिबर्हणम् । माहात्म्यं देवदेवस्य भैरवस्यामितौजसः
236 // etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ mayāndhakanibarhaṇam / māhātmyaṃ devadevasya bhairavasyāmitaujasaḥ