22 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
22 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam / eṣāṃ svabhāvaṃ sūtādya kathayasva samāsataḥ
1 ॥ सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् । पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
1 // sūta uvāca gate nārāyaṇe kṛṣṇe svameva paramaṃ padam / pārthaḥ paramadharmātmā pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ
2 ॥ कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः । अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
2 // kṛtvā cevottaravidhiṃ śokena mahatāvṛtaḥ / apaśyat pathi gacchantaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim
3 ॥ शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् । पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः
3 // śiṣyaiḥ praśiṣyairabhitaḥ saṃvṛtaṃ brahmavādinam / papāta daṇḍavad bhūmau tyaktvā śokaṃ tadār'junaḥ
4 ॥ उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने । इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
4 // uvāca paramaprītaḥ kasmād deśānmahāmune / idānīṃ gacchasi kṣipraṃ kaṃ vā deśaṃ prati prabho
5 ॥ संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः । इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
5 // saṃdarśanād vai bhavataḥ śoko me vipulo gataḥ / idānīṃ mama yat kāryaṃ brūhi padmadalekṣaṇa
6 ॥ तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
6 // tamuvāca mahāyogī kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam / upaviśya nadītire śiṣyaiḥ parivṛto muniḥ
7 ॥ इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन । ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
7 // idaṃ kaliyugaṃ ghoraṃ saṃprāptaṃ pāṇḍunandana / tato gacchāmi devasya vārāṇasīṃ mahāpurīm
8 ॥ अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः । भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
8 // asmin kaliyuge ghore lokāḥ pāpānuvartinaḥ / bhaviṣyanti mahāpāpā varṇāśramavivarjitāḥ
9 ॥ नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
9 // nānyat paśyāmi jantūnāṃmuktvā vārāṇasīṃ purīm / sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge
10 ॥ कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः । भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
10 // kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca sarveṣveteṣu vai narāḥ / bhaviṣyanti mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ
11 ॥ त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः । पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
11 // tvaṃ hi lokeṣu vikhyāto dhṛtimāñ janavatsalaḥ / pālayādya paraṃ dharmaṃ svakīyaṃ mucyase bhayāt
12 ॥ एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः । पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः
12 // evamukto bhagavatā pārthaḥ parapurañjayaḥ / pṛṣṭavān praṇipatyāsau yugadharmān dvijottamāḥ
13 ॥ तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः । प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्
13 // tasmai provāca sakalaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ / praṇamya devamīśānaṃ yugadharmān sanātanān
14 ॥ वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर । न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
14 // vakṣyāmi te samāsena yugadharmān nareśvara / na śakyate mayā pārtha vistareṇābhibhāṣitum
15 ॥ आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः । तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
15 // ādyaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tatastretāyugaṃ budhaiḥ / tṛtīyaṃ dvāparaṃ pārtha caturthaṃ kalirucyate
16 ॥ ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
16 // dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate / dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge
17 ॥ ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः । द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
17 // brahmā kṛtayuge devastretāyāṃ bhagavān raviḥ / dvāpare daivataṃ viṣṇuḥ kalau rudro maheśvaraḥ
18 ॥ ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि । पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
18 // brahmā viṣṇustathā sūryaḥ sarva eva kaliṣvapi / pūjyate bhagavān rudraścaturṣvapi pinākadhṛk
19 ॥ आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः । त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः । त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
19 // ādye kṛtayuge dharmaścatuṣpādaḥ sanātanaḥ / tretāyuge tripādaḥ syād dvipādo dvāpare sthitaḥ / tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa tiṣṭhati
20 ॥ कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा । प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
20 // kṛte tu mithunotpattirvṛttiḥ sākṣād rasollasā / prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sadānandāśca bhoginaḥ
21 ॥ अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे
21 // adhamottamatvaṃ nāstyāsāṃ nirviśeṣāḥ purañjaya / tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge
22 ॥ विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा । ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
22 // viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulāstathā / dhyānaniṣṭhāstaponiṣṭhā mahādevaparāyaṇāḥ
23 ॥ ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप
23 // tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ / parvatodadhivāsinyo hyaniketaḥ parantapa
24 ॥ रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः । तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
24 // rasollāsā kālayogāt tretākhye naśyate tataḥ / tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravartata
25 ॥ अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै । मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
25 // apāṃ saukṣmye pratihate tadā meghātmanā tu vai / meghebhyaḥ stanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam
26 ॥ सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले । प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
26 // sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale / prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣā vai gṛhasaṃjñitāḥ
27 ॥ सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते । वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
27 // sarvapratyupayogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate / vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ
28 ॥ ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् । रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
28 // tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyatāt / rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat
29 ॥ विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना । प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
29 // viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā / praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ
30 ॥ ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः । अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
30 // tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāntā maithunodbhavāḥ / abhidhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā
31 ॥ प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च
31 // prādurbabhūvustāsāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ / vastrāṇi te prasūyante phalānyābharaṇāni ca
32 ॥ तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
32 // teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitam / amākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu
33 ॥ तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः । हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः
33 // tena tā vartayanti sma tretāyugamukhe prijāḥ / hṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā sarvā vai vigatajvarāḥ
34 ॥ ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा । वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्
34 // tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhāvṛtāstadā / vṛkṣāṃstān paryagṛhṇanta madhu cāmākṣikaṃ balāt
35 ॥ तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै । प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्
35 // tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai / praṇaṣṭāmadhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacit kvacit
36 ॥ शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् । द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च
36 // śītavarṣātapaistīvrai statastā duḥ khitā bhṛśam / dvandvaiḥ saṃpīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca
37 ॥ कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
37 // kṛtvā dvandvapratīghātān vārtopāyamacintayan / naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā
38 ॥ ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः । वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः
38 // tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ / vārtāyāḥ sādhikā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ
39 ॥ तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु । अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः
39 // tāsāṃ vṛṣṭyūdakānīha yāni nimnairgatāni tu / avahan vṛṣṭisaṃtatyā strotaḥ sthānāni nimnagāḥ
40 ॥ ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले । अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्
40 // ye punastadapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale / apāṃ bhūṇeśca saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan
41 ॥ अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे
41 // aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa / ṛtupuṣpaphalaiścaiva vṛkṣagulmāśca jajñire
42 ॥ ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः । अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै
42 // tataḥ prādurabhūt tāsāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ / avaśyaṃ bhāvinār'the na tretāyugavaśena vai
43 ॥ ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
43 // tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān / vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam
44 ॥ विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् । पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः
44 // viparyayeṇa tāsāṃ tā oṣadhyo viviśurmahīm / pitāmahaniyogena dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ
45 ॥ ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः । वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु
45 // tatastā jagṛhuḥ sarvā anyonyaṃ krodhamūrchitāḥ / vasudāradhanādyāṃstu balāt kālabalena tu
46 ॥ मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः । ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च
46 // maryādāyāḥ pratiṣṭhārthaṃ jñātvaitad bhagavānajaḥ / sasarja kṣatriyān brahmā brāhmaṇānāṃ hitāya ca
47 ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः । यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्
47 // varṇāśramavyavasthāṃ ca tretāyāṃ kṛtavān prabhuḥ / yajñapravartanaṃ caiva paśuhiṃsāvivarjitam
48 ॥ द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् । रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
48 // dvāpareṣvatha vidyante matibhedāḥ sadā nṛṇām / rāgo lobhastathā yuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
49 ॥ एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते । वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
49 // eko vedaścatuṣpādastretāsviha vidhīyate / vedavyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu
50 ॥ ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः । मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
50 // ṛṣiputraiḥ punarbhedād bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ / mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ
51 ॥ संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः । सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्
51 // saṃhitā ṛgyajuḥ sāmnāṃ saṃhanyante śrutarṣibhiḥ / sāmānyād vaikṛtāccaivadṛṣṭibhedaiḥ kvacit kvacit
52 ॥ ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत
52 // brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca / itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi suvrata
53 ॥ अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः । वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्
53 // avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vāyādhyupadravāḥ / vāṅmanaḥ kāyajairduḥ sairnirvedo jāyate nṛṇām
54 ॥ निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा । विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्
54 // nirvedājjāyate teṣāṃ duḥ khamokṣavicāraṇā / vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyād doṣadarśanam
55 ॥ दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः । एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता
55 // doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasaṃbhavaḥ / eṣā rajastamoyuktā vṛttirvai dvāpare smṛtā
56 ॥ आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते । द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
56 // ādye kṛte tu dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartate / dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge