57 ॥ इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् । साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
57 // itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptaviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām / sādhayanti narā nityaṃ tamasā vyākulīkṛtāḥ
1 ॥ कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा । अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
1 // kalau pramārako rogaḥ satataṃ kṣud bhayaṃ tathā / anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ
2 ॥ अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः । अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
2 // adhārmikā anācārā mahākopālpacetasaḥ / anṛtaṃ vadanti te lubdhāstiṣye jātāḥ suduḥ prajāḥ
3 ॥ दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
3 // duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ / viprāṇāṃ karmadoṣaiśca prajānāṃ jāyate bhayam
4 ॥ नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः । यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
4 // nādhīyate kalau vedān na yajanti dvijātayaḥ / yajantyanyāyato vedān paṭhante cālpabuddhayaḥ
5 ॥ शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह । भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
5 // śūdrāṇāṃ mantrayaunaiśca saṃbandho brāhmaṇaiḥ saha / bhaviṣyati kalau tasmiñ śayanāsanabhojanaiḥ
6 ॥ राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च । भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
6 // rājānaḥ sūdrabhūyiṣṭhā brāhmaṇān bādhayanti ca / bhrūṇahatyā vīrahatyā prajāyete nareśvara
7 ॥ स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् । अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
7 // snānaṃ homaṃ japaṃ dānaṃ devatānāṃ tathār'canam / anyāni caiva karmāṇi na kurvanti dvijātayaḥ
8 ॥ विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् । आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
8 // vinindanti mahādevaṃ brāhmaṇān puruṣottamam / āmnāyadharmaśāstrāṇi purāṇāni kalau yuge
9 ॥ कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु । स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
9 // kurvantyavedadṛṣṭāni karmāṇi vividhāni tu / svadharme 'bhirucirnaiva brāhmaṇānāṃ prijāyate
10 ॥ कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः । बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
10 // kuśīlacaryāḥ pāṣaṇḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtāḥ / bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparam
11 ॥ अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
11 // aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ / pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyanti kalau yuge
12 ॥ शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः । शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
12 // śukladantājinākhyāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ / śūdrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte samupasthite
13 ॥ शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः । चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
13 // śasyacaurā bhaviṣyanti tathā cailābhimarṣiṇaḥ / caurāścaurasya hartāro harturhartā tathāparaḥ
14 ॥ दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता । अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
14 // duḥ khapracuratālpāyurdehotsādaḥ sarogatā / adharmābhiniveśitvāt tamovṛttaṃ kalau smṛtam
15 ॥ काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये । वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
15 // kāṣāyiṇo 'tha nirgranthāstathā kāpālikāśca ye / vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇaḥ pare
16 ॥ आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः । ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
16 // āsanasthān dvijān dṛṣṭvā na calantyalpabuddhayaḥ / tāḍayanti dvijendrāṃśca śūdrā rājopajīvinaḥ
17 ॥ उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप । ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
17 // uccāsanasthāḥ śūdrāstu dvijamadhye parantapa / jñātvā na hiṃsate rājā kalau kālabalena tu
18 ॥ पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः । शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
18 // puṣpaiśca hasitaiścaiva tathānyairmaṅgalairdvijāḥ / śūdrānabhyarcayantyalpaśrutabhagyabalānvitāḥ
19 ॥ न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप । सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
19 // na prekṣante 'rcitāṃścāpi śūdrā dvijavarān nṛpa / sevāvasaramālokya dvāri tiṣṭhanti ca dvijāḥ
20 ॥ वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः । सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
20 // vāhanasthān samāvṛtya śūdrāñ śūdropajīvinaḥ / sevante brāhmaṇāstatra stuvanti stutibhiḥ kalau
21 ॥ अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः । पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
21 // adhyāpayanti vai vedāñ śūdrāñ śūdropajīvinaḥ / paṭhanti vaidikān mantrān nāstikyaṃ ghoramāśritāḥ
22 ॥ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः । यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
22 // tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ / yatayaśca bhaviṣyanti śataśo 'tha sahastraśaḥ
23 ॥ नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ । गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
23 // nāśayanti hyadhītāni nādhigacchanti cānagha / gāyanti laukikairgānairdaivatāni narādhipa
24 ॥ वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः । भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
24 // vāmapāśupatācārāstathā vai pāñcarātrikāḥ / bhaviṣyanti kalau tasmin brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā
25 ॥ ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते । कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
25 // jñānakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate / kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān
26 ॥ कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै । दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
26 // kurvānti cāvatārāṇi brāhmaṇānāṃ kuleṣu vai / dadhīcaśāpanirdagdhāḥ purā dakṣādhvare dvijāḥ
27 ॥ निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः । वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
27 // nindanti ca mahādevaṃ tamasāviṣṭacetasaḥ / vṛthā dharmaṃ cariṣyanti kalau tasmin yugāntike
28 ॥ ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः । सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
28 // ye cānye śāpanirdagdhā gautamasya mahātmanaḥ / sarve te ca bhaviṣyanti brāhmaṇādyāḥ svajātiṣu
29 ॥ विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः । वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
29 // vinindanti hṛṣīkeśaṃ brāhmaṇān brahmavādinaḥ / vedabāhyavratācārā durācārā vṛthāśramāḥ
30 ॥ मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च । तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
30 // mohayanti janān sarvān darśayitvā phalāni ca / tamasāviṣṭamanaso vaiḍālavṛttikādhamāḥ
31 ॥ कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः । न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
31 // kalau rudro mahādevo lokānāmīśvaraḥ paraḥ / na devatā bhavennṛṇāṃ devatānāṃ ca daivatam
32 ॥ करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः । श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
32 // kariṣyatyavatārāṇi śaṅkaro nīlalohitaḥ / śrautasmārtapratiṣṭhārthaṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā
33 ॥ उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् । सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
33 // upadekṣyati tajjñānaṃ śiṣyāṇāṃ brahmasaṃjñitam / sarvavedāntasāraṃ hi dharmān vedanidarśitān
34 ॥ ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः । विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
34 // ye taṃ viprā niṣevante yena kenopacārataḥ / vijityakalijān doṣān yānti te paramaṃ padam
35 ॥ अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः । अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
35 // anāyāsena sumahat puṇyamāpnoti mānavaḥ / anekadoṣaduṣṭasya kalereṣa mahān guṇaḥ
36 ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् । विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
36 // tasmāt sarvaprayatnena prāpya māheśvaraṃ yugam / viśeṣād brāhmaṇo rudramīśānaṃ śaraṇaṃ vrajet
37 ॥ ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् । प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
37 // ye namanti virūpākṣamīśānaṃ kṛttivāsasam / prasannacetaso rudraṃ te yānti paramaṃ padam
38 ॥ यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् । अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
38 // yathā rudranamaskāraḥ sarvakarmaphalo dhruvam / anyadevanamaskārānna tatphalamavāpnuyāt
39 ॥ एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् । महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
39 // evaṃvidhe kaliyuge doṣāṇāmekaśodhanam / mahādevanamaskāro dhyānaṃ dānamiti śrutiḥ
40 ॥ तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् । समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
40 // tasmādanīśvarānanyān tyaktvā devaṃ maheśvaram / samāśrayed virūpākṣaṃ yadīcchet paramaṃ padam
41 ॥ नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् । तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
41 // nārcayantīha ye rudraṃ śivaṃ tridaśavanditam / teṣāṃ dānaṃ tapo yajño vṛthā jīvitameva ca
42 ॥ नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने । त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
42 // namo rudrāya mahate devadevāya śūline / tryambakāya trinetrāya yogināṃ gurave namaḥ
43 ॥ नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे । शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने । नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
43 // namo 'stu vāmadevāya mahādevāya vedhase / śaṃbhave sthāṇave nityaṃ śivāya parameṣṭhine / namaḥ śomāya rudrāya mahāgrāsāya hetave
44 ॥ प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् । महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
44 // prapadye 'haṃ virūpākṣaṃ śaraṇyaṃ brahmacāriṇam / mahādevaṃ mahāyogamīśānaṃ cāmbikāpatim
45 ॥ योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् । योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
45 // yogināṃ yogadātāraṃ yogamāyāsamāvṛtam / yogināṃ kurumācāryaṃ yogigamyaṃ pinākinam
46 ॥ संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् । शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
46 // saṃsāratāraṇaṃ rudraṃ brahmāṇaṃ brahmaṇo 'dhipam / śāśvataṃ sarvagaṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam
47 ॥ कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् । एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
47 // kapardinaṃ kālamūrtimamūrti parameśvaram / ekamūrti mahāmūrti vedavedyaṃ divaspatim
48 ॥ नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् । कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
48 // nīlakaṇṭhaṃ viśvamūrti vyāpinaṃ viśvaretasam / kālāgniṃ kāladahanaṃ kāmadaṃ kāmanāśanam
49 ॥ नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् । विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् । उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
49 // namasye giriśaṃ devaṃ candrāvayavabhūṣaṇam / vilohitaṃ lelihānamāhityaṃ parameṣṭhinam / ugraṃ paśupatiṃ bhīmaṃ bhāskaraṃ tamasaḥ param
50 ॥ इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः । अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
50 // ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ / atītānāgatānāṃ vai yāvanmanvantarakṣayaḥ
51 ॥ मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै । व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
51 // manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai / vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaḥ kalpena caiva hi
52 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै । तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
52 // manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai / tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta
53 ॥ एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः । बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
53 // evamukto bhagavatā kirīṭī śvetavāhanaḥ / babhāra paramāṃ bhaktimīśāne 'vyabhicāriṇīm
54 ॥ नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
54 // namaścakāra tamṛṣiṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum / sarvajñaṃ sarvakartāraṃ skṣād viṣṇuṃ vyavasthitam
55 ॥ तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् । कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
55 // tamuvāca punarvyāsaḥ pāthaṃ parapurañjayam / karābhyāṃ suśubhābhyāṃ ca saṃspṛśya praṇataṃ muniḥ
56 ॥ धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते । त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
56 // dhanyo 'syanugṛhīto 'si tvādṛśo 'nyo na vidyate / trailokye śaṅkare nūnaṃ bhaktaḥ parapurañjaya
57 ॥ दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् । प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
57 // dṛṣṭavānasi taṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvatomukham / pratyakṣameva sarveśaṃ rudraṃ sarvajagadgurum
58 ॥ ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया । स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
58 // jñānaṃ tadaiśvaraṃ divyaṃ yathāvad viditaṃ tvayā / svayameva hṛṣīkeśaḥ prītyovāca sanātanaḥ
59 ॥ गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि । व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
59 // gaccha gaccha svakaṃ sthānaṃ na śokaṃ kartumarhasi / vrajasva parayā bhaktyā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ śivam
60 ॥ एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः । जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
60 // evamuktvā sa bhagavānanugṛhyārjunaṃ prabhuḥ / jagāma śaṅkarapurīṃ samārādhayituṃ bhavam
61 ॥ पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् । संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
61 // pāṇḍaveyo 'pi tad vākyāt saṃprāpya śaraṇaṃ śivam / saṃtyajya sarvakarmāṇi tadbhaktiparamo 'bhavat
62 ॥ नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति । मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
62 // nārjunena samaḥ śaṃbhorbhaktyā bhūto bhaviṣyati / muktvā satyavatīsūnuṃ kṛṣṇaṃ vā devakīsutam
63 ॥ तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते । पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
63 // tasmai bhagavate nityaṃ namaḥ satyāya dhīmate / pārāśaryāya munaye vyāsāyāmitatejase
64 ॥ कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः । को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
64 // kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād viṣṇureva sanātanaḥ / ko hyanyastattvato rudraṃ vetti taṃ parameśvaram
65 ॥ नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् । पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
65 // namaḥ kurudhvaṃ tamṛṣiṃ kṛṣṇaṃ satyavatīsutam / pārāśaryaṃ mahātmānaṃ yoginaṃ viṣṇumavyayam
66 ॥ एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः । प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
66 // evamuktāstu munayaḥ sarva eva samīhitāḥ / preṇemustaṃ mahātmānaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam