44 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु
44 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭātriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ / trailokyasyāsya mānaṃ vo na śakyaṃ vistareṇa tu
1 ॥ भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः । जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः
1 // bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha mahastataḥ / janastapaśca satyaṃ ca lokāstvaṇḍodbhavā matāḥ
2 ॥ सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते । तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः
2 // sūryācandramasoryāvat kiraṇairavabhāsate / tāvad bhūrloka ākhyātaḥ purāṇe dvijapuṅgavāḥ
3 ॥ यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् । भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु
3 // yāvatpramāṇo bhūrloko vistarāt parimaṇḍalāt / bhuvarloko 'pi tāvānsyānmaṇḍalād bhāskarasya tu
4 ॥ ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः । स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः
4 // ūrdhvaṃyanmaṇḍalād vyomadhruvoyāvadvyavasthitaḥ / svarlokaḥ sa samākhyātastatra vāyostu nemayaḥ
5 ॥ आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः । संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः
5 // āvahaḥ pravahaścaiva tathaivānuvahaḥ paraḥ / saṃvaho vivahaścātha tadūrdhvaṃ syāt parāvahaḥ
6 ॥ तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः । भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्
6 // tathā parivahaścordhvaṃ vāyorvai sapta nemayaḥ / bhūmeryojanalakṣe tu bhānorvai maṇḍalaṃ sthitam
7 ॥ लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते
7 // lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ tallakṣeṇa prakāśate
8 ॥ द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
8 // dvelakṣe hyuttare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt / tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpyuśanāḥ sthitaḥ
9 ॥ अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः । लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
9 // aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇo vyavasthitaḥ / lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ
10 ॥ सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते
10 // saurirdvilakṣeṇa guror grahāṇāmatha maṇḍalam / saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣamātre prikāśate
11 ॥ ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः
11 // ṛṣīṇāṃ maṇḍalādūrdhvaṃ lakṣamātre sthito dhruvaḥ / meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ / tatra dharmaḥ sa bhagavān viṣṇurnārāyaṇaḥ sthitaḥ
12 ॥ नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः । त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
12 // navayojanasāhastro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ / triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
13 ॥ द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः । तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति
13 // dviguṇastasya vistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ / tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati
14 ॥ अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः । स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्
14 // addhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ / svarbhānostu vṛhat sthānaṃ tṛtīyaṃ yat tamomayam
15 ॥ चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते । भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
15 // candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate / bhārgavāt pādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
16 ॥ बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
16 // bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurāvubhau smṛtau / vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ
17 ॥ तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै । बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा
17 // tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai / budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalāt tathā
18 ॥ तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् । शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
18 // tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt / śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane
19 ॥ सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु । योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
19 // sarvāvaranikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu / yojanānyardhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
20 ॥ उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः । सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
20 // upariṣṭāt trayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ / sauro 'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ
21 ॥ तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः । सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
21 // tebhyo 'dhastācca catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ / sūryaḥ saumo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
22 ॥ दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् । तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति
22 // dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmimān / tadā sarvagrahāṇāṃ sa sūryo 'dhastāt prasarpati
23 ॥ विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
23 // vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati
24 ॥ नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः । वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः
24 // nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ / vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrādūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ
25 ॥ तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
25 // tasmācchanaiścaro 'puyūrdhvaṃ tasmāt saptarṣimaṇḍalam / ṛṣīṇāṃ caiva saptānāndhru vaścordhvaṃ vyavasthitaḥ
26 ॥ योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव । ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः
26 // yojanānāṃ sahastrāṇi bhāskarasya ratho nava / īṣādaṇḍastathaiva syād dviguṇo dvijasattamāḥ
27 ॥ सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु । योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
27 // sārdhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni tu / yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam
28 ॥ त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके । संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
28 // trinābhimati pañcāre ṣaṣṇeminyakṣayātmake / saṃvatsarameya kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam
29 ॥ चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः । पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः
29 // catkāriṃśat sahastrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ / pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya dvijottamāḥ
30 ॥ अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः । ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु
30 // akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ / hrasvo 'kṣastadyugārdhena dhruvādhāre rathasya tu
31 ॥ द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले । हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत
31 // dvitīye 'kṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale / hayāśca sapta chandāṃsi tannāmāni nibodhata
32 ॥ गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च । अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः
32 // gāyatrī ca bṛhatyuṣṇik jagatī paṅktireva ca / anaṣṭup triṣṭubityuktāśchandāṃsi harayo hareḥ
33 ॥ मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी । दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे
33 // mānasopari māhendrī prācyāṃ diśi mahāpurī / dakṣiṇe na yamasyātha varuṇasya tu paścime
34 ॥ उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत । अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
34 // uttareṇa tu somasya tannāmāni nibodhata / amarāvatī saṃyamanī sukhā caiva vibhā kramāt
35 ॥ काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति । ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः
35 // kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati / jyotiṣāṃ cakramādāya devadevaḥ prajāpatiḥ
36 ॥ दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः । सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्
36 // divasasya ravirmadhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ / saptadvīpeṣu viprendrā niśāmadhyasya saṃmukham
37 ॥ उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे । अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च
37 // udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe / aśeṣāsu diśāsveva tathaiva vidiśāsu ca
38 ॥ कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः । करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः
38 // kulālacakraparyanto bhramanneṣa yatheśvaraḥ / karotyahastathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvijāḥ
39 ॥ दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् । त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः
39 // divākarakarairetat pūritaṃ bhuvanatrayam / trailokyaṃ kathitaṃ sadbhirlokānāṃ munipuṅgavāḥ
40 ॥ आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः । भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
40 // ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ / bhavatyasmāt jagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam
41 ॥ रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् । द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्
41 // rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāṇāṃ divaukasām / dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam
42 ॥ सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्
42 // sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ / sūrya eva trilokasya mūlaṃ paramadaivatam
43 ॥ द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः । निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः
43 // dvādaśānye tathādityā devāste ye 'dhikāriṇaḥ / nirvahanti padaṃ tasya tadaṃśā viṣṇumūrtayaḥ
44 ॥ सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः । यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्
44 // sarve namasyanti sahastrabhānuṃ gandharvadevoragakinvannarādyāḥ / yajanti yajñairvividhairdvijendrā- śchandomayaṃ brahmamayaṃ purāṇam