28 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः । नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
28 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śrutvā'śramavidhiṃ kṛtsanamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ / namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan
1 ॥ मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
1 // munaya ūcuḥ bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam / idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat
2 ॥ कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति । नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
2 // kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati / niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama
3 ॥ श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् । प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
3 // śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk / prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau
4 ॥ श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः । अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
4 // śrīkūrma uvāca maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ / anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ
5 ॥ अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
5 // avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ
6 ॥ गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् । अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
6 // gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam / ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam
7 ॥ जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् । विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
7 // jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam / vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat
8 ॥ अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
8 // anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam / asāṃpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata
9 ॥ गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते । प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
9 // guṇasāmye tadā tasmin puruṣe cātmani sthite / prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvad viśvasamudbhavaḥ
10 ॥ ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता । अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
10 // brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭirudāhṛtā / aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ
11 ॥ निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् । सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
11 // niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān / sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ
12 ॥ प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
12 // prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ / kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ
13 ॥ यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
13 // yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ / anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān
14 ॥ स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः । स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
14 // sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ / sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ
15 ॥ प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् । प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
15 // pradhānāt kṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt / prādurāsīnmahad bījaṃ pradhānapuruṣātmakam
16 ॥ महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
16 // mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ / prajñādhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tat smṛtam
17 ॥ वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः । त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
17 // vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ / trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha
18 ॥ अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः । आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
18 // ahaṅkāro 'bimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ / ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ
19 ॥ पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे । इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
19 // pañcabhūtānyahaṅkārāt tanmātrāṇi ca jajñire / indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat
20 ॥ मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः । येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
20 // manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ / yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati
21 ॥ वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् । तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
21 // vaikārikādahaṅkārāt sargo vaikāriko 'bhavat / taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa
22 ॥ एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
22 // ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam / bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavan prajāḥ
23 ॥ भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह । आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
23 // bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha / ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam
24 ॥ आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह । वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
24 // ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha / vāyurutpadyate tasmāt tasya sparśo guṇo mataḥ
25 ॥ वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
25 // vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha / jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate
26 ॥ ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह । संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
26 // jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha / saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu
27 ॥ आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
27 // āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire / saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ
28 ॥ आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् । द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
28 // ākāśaṃ śabdamātraṃ yat sparśamātraṃ samāvṛṇot / dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat
29 ॥ रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ । त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
29 // rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau / triguṇaḥ syāt tato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān
30 ॥ शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् । तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
30 // śabda sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśan / tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ
31 ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् । तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
31 // śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaṃ samāviśan / tasamāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate
32 ॥ शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
32 // śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ / parasparānupraveśād dhārayanti parasparam
33 ॥ एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् । नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
33 // ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt / nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ
34 ॥ पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
34 // puruṣādhiṣṭhitātvācca avyaktānugraheṇa ca / mahādādayo viśeṣāntā hmaṇḍamutpādayanti te
35 ॥ एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् । विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
35 // ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat / viśeṣebhyo 'ṇḍamabhavad bṛhat tadudakeśayam
36 ॥ तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः । प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
36 // tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ / prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
37 ॥ स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
37 // sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate / ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata
38 ॥ यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् । हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
38 // yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam / hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam
39 ॥ मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
39 // merurulbamabhūt tasya jarāyuścāpi parvatāḥ / garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsan paramātmanaḥ
40 ॥ तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् । चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
40 // tasminnaṇḍe 'bhavad viśvaṃ sadevāsuramānuṣam / candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā
41 ॥ अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
41 // adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam / āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ
42 ॥ तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
42 // tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam / ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam
43 ॥ भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
43 // bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān / ete lokā mahātmanaḥ sarvatattvābhimāninaḥ
44 ॥ वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः । ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
44 // vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ / īśvarā yogadharmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ
45 ॥ सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
45 // sarvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ / etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam
46 ॥ एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः । एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् । प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
46 // etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ / etat prādhānikaṃ kāryaṃ yanmayā bījamīritam / prajāpateḥ parā mūrtiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ
47 ॥ ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् । द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
47 // brahmāṇḍametat sakalaṃ saptalokatalānvitam / dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ
48 ॥ हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः । तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
48 // hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ / tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ
49 ॥ रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः । चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
49 // rajoguṇamayaṃ cānyad rūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ / caturmukhaḥ sa bhagavān jagatsṛṣṭau pravartate
50 ॥ सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः । सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
50 // sṛṣṭaṃ ca pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ / sattvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam
51 ॥ अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः । तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
51 // antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ / tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat
52 ॥ एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः । सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः । एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
52 // eko 'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ / sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ / ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ
53 ॥ योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च । नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
53 // yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca / nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā
54 ॥ हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः । त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
54 // hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ / tridhā vibhajya cātmānaṃ traikālye saṃpravartate / sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ
55 ॥ यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः । गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
55 // yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ / guṇātmakatvāt traikālye tasmādekaḥ sa ucyate
56 ॥ अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः । आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
56 // agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ / āditvādādidevo 'sau ajātatvādajaḥ smṛtaḥ
57 ॥ पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
57 // pātiyasmāt prajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ / deveṣu ca mahādevo māhadeva iti smṛtaḥ
58 ॥ बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः । वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
58 // bṛhattvācca smṛto brahmā paratvāt parameśvaraḥ / vaśitvādapyavaśyatvādīśvaraḥ paribhāṣitaḥ
59 ॥ ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः । अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
59 // ṛṣiḥ sarvatragatvena hariḥ sarvaharo yataḥ / anutpādācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ
60 ॥ नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः । हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
60 // narāṇāmayano yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ / haraḥ saṃsāraharaṇād vibhutvād viṣṇurucyate
61 ॥ भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः । सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
61 // bhagavān sarvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ / sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ
62 ॥ शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः । तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
62 // śivaḥ sa nirmalo yasmād vibhuḥ sarvagato yataḥ / tāraṇāt sarvaduḥ khānāṃ tārakaḥ parigīyate
63 ॥ बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
63 // bahunātra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat / anekabhedabhinnastu krīḍate parameśvaraḥ
64 ॥ इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया । अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
64 // ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepāt kathito mayā / abuddhipūrvako viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata