26 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः । करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः
26 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge catvāriśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameṣa mahādevo devadevaḥ pitāmahaḥ / karoti niyataṃ kālaṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ
1 ॥ तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
1 // tasya ye raśmayo viprāḥ sarvalokapradīpakāḥ / teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ
2 ॥ सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः
2 // suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca / viśvavyacāḥ punaścānyaḥ saṃyadvasurataḥ paraḥ
3 ॥ अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः । सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्
3 // arvāvasuriti khyātaḥ svarāḍanyaḥ prakīrtitaḥ / supumnaḥ sūryaraśmistu puṣṇāti śiśiradyutim
4 ॥ तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते । हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः
4 // tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumnaḥ paripaṭhyate / harikeśastu yaḥ prokto raśmirnakṣatrapoṣakaḥ
5 ॥ विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा । विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा
5 // viśvakarmā tathā raśmirbudhaṃ puṣṇāti sarvadā / viśvavyacāstu yo raśmiḥ śukraṃ puṣṇāti nityadā
6 ॥ संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् । वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः । शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा
6 // saṃyadvasuriti khyātaḥ sa puṣṇāti ca lohitam / vṛhaspatiṃ prapuṣṇāti raśmirarvāvasuḥ prabhoḥ / śanaiścaraṃ prapuṣṇāti saptamastu surāṭ tathā
7 ॥ एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः । वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च
7 // evaṃ sūryaprabhāvena sarvā nakṣatratārakāḥ / vardhante vardhitā nityaṃ nityamāpyāyayanti ca
8 ॥ दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः
8 // divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ / ādānānnityamādityastejasāṃ tamasāṃ prabhuḥ
9 ॥ आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः । नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् । स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः
9 // ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahastreṇa samantataḥ / nādeyāṃścaiva sāmudrān kūpyāṃścaiva sahastradṛk / sthāvarāñjaṅgamāṃścaiva yacca kulyādikaṃ payaḥ
10 ॥ तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् । तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
10 // tasya raśmisahastraṃ tacchītavarṣoṣṇanistravam / tāsāṃ catuḥ śataṃ nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
11 ॥ वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा । अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
11 // vandanāścaiva yājyāśca ketanā bhūtanāstathā / amṛtā nāma tāḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
12 ॥ हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः । रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः । चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः
12 // himodvāhāśca tā nāḍyo raśmayastriśataṃ punaḥ / raśmyo meṣyaśca pauṣyaśca hlādinyo himasarjanāḥ / candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāḥ syurgabhastayaḥ
13 ॥ शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा । शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः
13 // śukrāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā / śukrāstā nāmataḥ sarvāstrividhā gharmasarjanāḥ
14 ॥ समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः । मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि । अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ
14 // samaṃ bibharti tābhiḥ sa manuṣyapitṛdevatāḥ / manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi / amṛtena surān sarvāṃstribhistrariṃstarpayatyasau
15 ॥ वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः । शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति । हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः
15 // vasante graiṣmike caiva śataiḥ sa tapati tribhiḥ / śaradyapi ca varṣāsu caturbhaiḥ saṃpravarṣati / hemante śiśire caiva himamutsṛjati tribhiḥ
16 ॥ वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने । चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः
16 // varuṇo māghamāse tu sūryaḥ pūṣā tu phalgune / caitre māsi bhavedaṃśo dhātā vaiśākhatāpanaḥ
17 ॥ ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः । विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः
17 // jyeṣṭhāmūle bhavedindraḥ āṣāḍhe savitā raviḥ / vivasvān śrāvaṇe māsi prauṣṭhapadyāṃ bhagaḥ smṛtaḥ
18 ॥ पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः । मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः
18 // parjanyo 'śvayuji tvaṣṭākārtike māsi bhāskaraḥ / mārgaśīrṣa bhavenmitraḥ pauṣe viṣṇuḥ sanātanaḥ
19 ॥ पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि । षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा
19 // pañcaraśmisahastrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi / ṣaḍbhiḥ sahastraiḥ pūṣā tu devoṃśaḥ saptabhistathā
20 ॥ धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः । विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः
20 // dhātāṣṭabhiḥ sahastraistu navabhistu śatakratuḥ / vivasvān daśabhiḥ pāti pātyekādaśabhirbhagaḥ
21 ॥ सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् । अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् । षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्
21 // saptabhistapate mitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet / aryamā daśabhaiḥ pāti parjanyo navabhistapet / ṣaḍbhī raśmisahastraistu viṣṇustapati viśvasṛk
22 ॥ वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः । श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः । हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः
22 // vasante kapilaḥ sūryo grīṣme kāñcanasaprabhaḥ / śveto varṣāsu varṇena pāṇḍuraḥ śaradi prabhuḥ / hemante tāmravarṇaḥ syācchiśire lohito raviḥ
23 ॥ ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ । सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति
23 // oṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhāmapi pitṛṣvatha / sūryo 'maratvamamṛte trayaṃ triṣu niyacchati
24 ॥ अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः । चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः । भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः
24 // anye cāṣṭau grahā jñeyāḥ sūryeṇādhiṣṭhitā dvijāḥ / candramāḥ somaputraśca śukraścaiva bṛhaspatiḥ / bhaumo mandastathā rāhuḥ ketumānapi cāṣṭamaḥ
25 ॥ सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः । भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्
25 // sarve dhruve nibaddhā vai grahāste vātaraśmibhiḥ / bhrāmyamāṇā yathāyogaṃ bhramantyanudivākaram
26 ॥ अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः । यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः
26 // alātacakravad yānti vātacakreritā dvijāḥ / yasmād vahati tān vāyuḥ pravahastena sa smṛtaḥ
27 ॥ रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः
27 // rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ / vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena niśākaraḥ
28 ॥ वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा । ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा
28 // vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi raviryathā / hrāsavṛddhī ca viprendrā dhruvādhārāṇi sarvadā
29 ॥ स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते । आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
29 // sa somaḥ śuklapakṣe tu bhāskare parataḥ sthite / āpūryate parasyāntaḥ satataṃ divasakramāt
30 ॥ क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा । एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः
30 // kṣīṇāyitaṃ suraiḥ somamāpyāyati nityadā / ekena raśminā viprāḥ suṣumnākhyena bhāskaraḥ
31 ॥ एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः । पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्
31 // eṣā sūryasya vīryeṇa somasyāpyāyitā tanuḥ / paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta saṃpūrṇe divasakramāt
32 ॥ संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् । पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः
32 // saṃpūrṇamardhamāsena taṃ somamamṛtātmakam / pibanti devatā viprā yataste 'mṛtabhojanāḥ
33 ॥ ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
33 // tataḥ pañcadaśe bhāge kiñcicchiṣṭe kalātmake / aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate
34 ॥ पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया । सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्
34 // pibanti dvikalaṃ kālaṃ śiṣṭā tasya kalā tuyā / sudhāmṛtamayīṃ puṇyāṃ tāmandoramṛtātmikām
35 ॥ निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् । मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः
35 // niḥ sṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ svadhāmṛtam / māsatṛptimapāpyagryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ
36 ॥ न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते । एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः
36 // na somasya vināśaḥ syāt sudhā devaistu pīyate / evaṃ sūryanimittasya kṣayo vṛddhiśca sattamāḥ
37 ॥ सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः । वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः
37 // somaputrasya cāṣṭābhirvājibhirvāyuvegibhiḥ / vārijaiḥ syandano yuktastenāsau yāti sarvataḥ
38 ॥ शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः । अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः
38 // śukrasya bhūmijairaśvaiḥ syandano daśabhirvṛtaḥ / aṣṭabiścātha bhaumasya ratho haimaḥ suśobhanaḥ
39 ॥ बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः । रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः । स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः
39 // bṛhaspaterathāṣṭāśvaḥ syandano hemanirmitaḥ / rathastamomayo 'ṣṭāśvo mandasyāyasanirmitaḥ / svarbhānorbhāskarāreśca tathā ṣaḍbhirhayairvṛtaḥ
40 ॥ एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव । सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः
40 // ete mahāgrahāṇāṃ vai samākhyātā rathā nava / sarve dhruve mahābhāgā nibaddhā vātaraśmibhiḥ
41 ॥ ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः । भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः
41 // graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhānyeśeṣataḥ / bhramanti bhrāmayantyenaṃ sarvāṇyanilaraśmibhiḥ