146 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
146 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ekādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vakṣyamāṇaṃ sanātanam / karmayogaṃ brāhmaṇānāmātyantikaphalapradam
1 ॥ आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
1 // āmnāyasiddhamakhilaṃ brihmaṇānupradarśitam / ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ pūrvaṃ manurāha prajāpatiḥ
2 ॥ सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
2 // sarvapāpaharaṃ puṇyamṛṣisaṅghairniṣevitam / samāhitadhiyo yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama
3 ॥ कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः । गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
3 // kṛtopanayano vedānadhīyīta dvijottamāḥ / garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde svasūtroktavidhānataḥ
4 ॥ दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
4 // daṇḍī ca mekhalī sūtrī kṛṣṇājinadharo muniḥ / bhikṣāhāro guruhito vīkṣamāṇo gururmukham
5 ॥ कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
5 // kārpāsamupavītārthaṃ nirmitaṃ brahmaṇā purā / brāhmaṇānāṃ trivit sūtraṃ kauśaṃ vā vastrameva vā
6 ॥ सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः । अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
6 // sadopavītī caiva syāt sadā baddhaśikho dvijaḥ / anyathā yat kṛtaṃ karma tad bhavatyayathākṛtam
7 ॥ वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
7 // vasedavikṛtaṃ vāsaḥ kārpāsaṃ vā kaṣāyakam / tadeva paridhānīyaṃ śuklamacchidramuttamam
8 ॥ उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
8 // uttaraṃ tu samākhyātaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham / abhāve gavyamajinaṃ rauravaṃ vā vidhīyate
9 ॥ उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
9 // uddhṛtya dakṣiṇaṃ bāhuṃ savye bāhau samarpitam / upavītaṃ bhavennityaṃ nivītaṃ kaṇṭhasajjane
10 ॥ सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
10 // savyaṃ bāhuṃ samuddhṛtya dakṣiṇe tu dhṛtaṃ dvijāḥ / prācīnāvītamityuktaṃ pitrye karmaṇi yojayet
11 ॥ अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
11 // agnyagāre gavāṃ goṣṭhe home japye tathaiva ca / svādhyāye bhojane nityaṃ brāhmaṇānāṃ ca sannidhau
12 ॥ उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
12 // upāsane gurūṇāṃ ca saṃdhyayoḥ sādhusaṃgame / upavītī bhavennityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ
13 ॥ मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला । मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
13 // mauñjī trivṛt samā ślakṣaṇā kāryā viprasya mekhalā / muñjābhāve kuśenāhurgranthinaikena vā tribhiḥ
14 ॥ धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
14 // dhārayed bailvapālāśau daṇḍau keśāntakau dvijaḥ / yajñārhavṛkṣajaṃ vātha saumyamavraṇameva ca
15 ॥ सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
15 // sāyaṃ prātardvijaḥ saṃdhyāmupāsīta samāhitaḥ / kāmāllobhād bhayānmohāt tyaktena patito bhavet
16 ॥ अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
16 // agnikāryaṃ tataḥ kuryāt sāyaṃ prātaḥ prasannadhīḥ / snātvā saṃtarpayed devānṛṣīn pitṛgaṇāṃstathā
17 ॥ देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
17 // devatābhyarcanaṃ kuryāt puṣpaiḥ patreṇa vāmbubhiḥ / abhivādanaśīlaḥ syānnityaṃ vṛddheṣu dharmataḥ
18 ॥ असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
18 // asāvahaṃ bho nāmeti samyak praṇatipūrvakam / āyurārogyasiddhyarthaṃ tandrādiparivarjitaḥ
19 ॥ आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
19 // āyuṣṇān bhava saumyeti vācyo vipro 'bhivādane / akāraścāsya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ
20 ॥ न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
20 // na kuryād yo 'bhivādasya dvijaḥ pratyabhivādanam / nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ
21 ॥ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
21 // vyatyastapāṇinā kāryamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ / savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ
22 ॥ लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
22 // laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva vā / ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet
23 ॥ नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
23 // nodakaṃ dhārayed bhaikṣaṃ puṣpāṇi samidhastathā / evaṃvidhāni cānyāni na daivādyeṣu karmasu
24 ॥ ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
24 // brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhumanāmayam / vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva tu
25 ॥ उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ । वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
25 // upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭho bhrātā caiva mahīpatiḥ / mātulaḥ śvaśurastrātā mātāmahapitāmahau / varṇajyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃso 'tra guravaḥ smṛtāḥ
26 ॥ माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः । श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
26 // mātā mātāmahī gurvo piturmātuśca sodarāḥ / śvaśrūḥ pitāmahījyeṣṭhā dhātrī ca guravaḥ striyaḥ
27 ॥ इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः । अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
27 // ityukto guruvargo 'yaṃ mātṛtaḥ pitṛto dvijāḥ / anuvartanameteṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ
28 ॥ गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः । नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
28 // guruṃ dṛṣṭvā samuttiṣṭhedabhivādya kṛtāñjaliḥ / naitairupaviśet sārdhaṃ vivadennātmakāraṇāt
29 ॥ जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् । उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
29 // jīvitārthamapi dveṣād gurubhirnaiva bhāṣaṇam / udito 'pi guṇairanyairgurudveṣī patatyadhaḥ
30 ॥ गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः । तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
30 // gurūṇāmapi sarveṣāṃ pūjyāḥ pañca viśeṣataḥ / teṣāmādyāstrayaḥ śreṣṭhāsteṣāṃ mātā supūjitā
31 ॥ यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते । ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
31 // yo bhāvayati yā sūte yena vidyopadiśyate / jyeṣṭho bhrātā ca bhartā ca pañcaite guravaḥ smṛtāḥ
32 ॥ आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः । पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
32 // ātmanaḥ sarvayatnena prāṇatyāgena vā punaḥ / pūjanīyā viśeṣeṇa pañcaite bhūtimicchatā
33 ॥ यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ । तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
33 // yāvat pitā ca mātā ca dvāvetau nirvikāriṇau / tāvat sarvaṃ parityajya putraḥ syāt tatparāyaṇaḥ
34 ॥ पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि । स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
34 // pitā mātā ca suprītau syātāṃ putraguṇairyadi / sa putraḥ sakalaṃ dharmamāpnuyāt tena karmaṇā
35 ॥ नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः । तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
35 // nāsti mātṛsamaṃ daivaṃ nāsti pitṛsamo guruḥ / tayoḥ pratyupakāro 'pi na kathañcana vidyate
36 ॥ तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा । न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
36 // tayornityaṃ priyaṃ kuryāt karmaṇā manasā girā / na tābhyāmananujñāto dharmamanyaṃ samācaret
37 ॥ वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा । धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
37 // varjayitvā muktiphalaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā / dharmasāraḥ samuddiṣṭaḥ pretyānantaphalapradaḥ
38 ॥ सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया । शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
38 // samyagārādhya vaktāraṃ visṛṣṭastadanujñayā / śiṣyo vidyāphalaṃ bhuṅkte pretya cāpadyate divi
39 ॥ यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते । तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
39 // yo bhrātaraṃ pitṛsamaṃ jyeṣṭhaṃ mūrkho 'vamanyate / tena doṣeṇa sa pretya nirayaṃ ghoramṛcchati
40 ॥ पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा । याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
40 // puṃsā vartmaniviṣṭena pūjyo bhartā tu sarvadā / yāti dātari loke 'smin upakārāddhi gauravam
41 ॥ येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि । तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
41 // yenarā bhartṛpiṇḍārthaṃ svān prāṇān saṃtyajanti hi / teṣāmathākṣayāṃllokān provāca bhagavān manuḥ
42 ॥ मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
42 // mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn / asāvahamiti brūyuḥ pratyutthāya yavīyasaḥ
43 ॥ अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
43 // avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet / bhobhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit
44 ॥ अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च । ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
44 // abhivādyāśca pūjyaśca śirasā vandya eva ca / brāhmaṇaḥ kṣatriyādyaiśca śrīkāmaiḥ sādaraṃ sadā
45 ॥ नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन । ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
45 // nābhivādyāstu vipreṇa kṣatriyādyāḥ kathañcana / jñānakarmaguṇopetā yadyapyete bahuśrutāḥ
46 ॥ ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः । सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
46 // brāhmaṇaḥ sarvavarṇānāṃ svasti kuryāditi sthitiḥ / savarṇeṣu savarṇānāṃ kāryamevābhivādanam
47 ॥ गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
47 // gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ / patireko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ
48 ॥ विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् । मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
48 // vidyā karma vayo bandhurvittaṃ bhavati pañcamam / mānyasthānāni pañcāhuḥ pūrvaṃ pūrvaṃ gurūttarāt
49 ॥ पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च । यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
49 // pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi balavanti ca / yatra syuḥ so 'tra mānārhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ
50 ॥ पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे । वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
50 // panthā deyo brāhmaṇāya striyai rājñe hyacakṣuṣe / vṛddhāya bhārabugnāya rogiṇe durbalāya ca
51 ॥ भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् । निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
51 // bhikṣāmāhṛtya śiṣṭānāṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham / nivedya gurave 'śnīyād vāgyatastadanujñayā
52 ॥ भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
52 // bhavatpūrvaṃ cared bhaikṣyamupanīto dvijottamaḥ / bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram
53 ॥ मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
53 // mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām / bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ na vimānayet
54 ॥ सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा । भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
54 // sajātīyagṛheṣveva sārvavarṇikameva vā / bhaikṣyasya caraṇaṃ proktaṃ patitādiṣu varjitam
55 ॥ वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
55 // vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu / brahmacaryāhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham
56 ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
56 // guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu / alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet
57 ॥ सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
57 // sarvaṃ vā vicared grāmaṃ pūrvoktānāmasaṃbhave / niyamya prayato vācaṃ diśastvanavalokayan
58 ॥ समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया । भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
58 // samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadarthamamāyayā / bhuñjīta prayato nityaṃ vāgyato 'nanyamānasaḥ
59 ॥ भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती । भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
59 // bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhaved vratī / bhaikṣyeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā
60 ॥ पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् । दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
60 // pūjayedaśanaṃ nityamadyāccaitadakutsayan / dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ
61 ॥ अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
61 // anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam / apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tatparivarjayet
62 ॥ प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा । नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
62 // prāṅmukho 'nnāni bhuñjīta sūryābhimukha eva vā / nādyādudaṅmukho nityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ
63 ॥ प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् । शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
63 // prakṣālya pāṇipādau ca bhuñjāno dvirupaspṛśet / śucau deśe samāsīno bhuktvā ca dvirupaspṛśet