64 ॥ इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे । ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
64 // itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca bhuktvā pītvā ca suptvā ca snātvā rathyopasarpaṇe / oṣṭhāvalamokau spṛṣṭvā vāso viparidhāya ca
1 ॥ रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे । ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
1 // retomūtrapurīṣāṇāmutsarge 'yuktabhāṣaṇe / ṣṭhīvitvādhyayanārambhe kāsaśvāsāgame tathā
2 ॥ चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः । संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः
2 // catvaraṃ vā śmaśānaṃ vā samākramya dvijottamaḥ / saṃdhyayorubhayostadvadācānto 'pyācamet punaḥ
3 ॥ चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् । आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
3 // caṇḍālamlecchasaṃbhāṣe strīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe / ucchiṣṭaṃ puruṣaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham / ācāmedaśrupāte vā lohitasya tathaiva ca
4 ॥ भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः । आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
4 // bhojane saṃdhyayoḥ snātvā pītvā mūtrapurīṣayoḥ / ācānto 'pyācamet suptvā sakṛtsakṛdathānyataḥ
5 ॥ अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा । स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
5 // agnergavāmathālambhe spṛṣṭvā prayatameva vā / strīṇāmathātmanaḥ sparśe nīvīṃ vā paridhāya ca
6 ॥ उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा । केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
6 // upaspṛśejjalaṃ vārdraṃ tṛṇaṃ vā bhūmimeva vā / keśānāṃ cātmanaḥ sparśe vāsaso 'kṣālitasya ca
7 ॥ अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः । शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
7 // anuṣṇābhiraphenābiraduṣṭābhiśca dharmataḥ / śaucepsuḥ sarvadācāmedāsīnaḥ prāgudaṅmukhaḥ
8 ॥ शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
8 // śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchasikho 'pi vā / akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet
9 ॥ सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः । न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः
9 // sopānatko jalastho vā noṣṇīṣī vācamed budhaḥ / na caiva varṣadhārābhirna tiṣṭhan noddhṛtodakaiḥ
10 ॥ नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः । न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
10 // naikahastārpitajalairvinā sūtreṇa vā punaḥ / na pādukāsanastho vā bahirjānurathāpi vā
11 ॥ न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च । नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
11 // na jalpan na hasan prekṣan śayānaḥ prahva eva ca / nāvīkṣitābhiḥ phenādyairupetābhirathāpi vā
12 ॥ शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च । न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः
12 // śūdrāśucikaronmuktairna kṣārābhistathaiva ca / na caivāṅgulibhiḥ śabdaṃ na kurvan nānyamānasaḥ
13 ॥ न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः । न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
13 // na varṇarasaduṣṭābhirna caiva pradarodakaiḥ / na pāṇikṣubhitābhirvā na bahiṣkakṣa eva vā
14 ॥ हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः । प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
14 // hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhyābhiḥ kṣatriyaḥ śuciḥ / prāśitābhistathāvaiśyaḥ strīśūdrau sparśato 'ntataḥ
15 ॥ अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते । अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
15 // aṅguṣṭhamūlāntarato rekhāyāṃ brāhmamucyate / antarāṅguṣṭhadeśinyo pitṝṇāṃ tīrthamuttamam
16 ॥ कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते । अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
16 // kaniṣṭhāmūlataḥ paścāt prājāpatyaṃ pracakṣate / aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ tadevārṣaṃ prakīrtitam
17 ॥ मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं । तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
17 // mūle vā daivamārṣaṃ syādāgneyaṃ madhyataḥ smṛtaṃ / tadeva saumikaṃ tīrthametajjñātvā na muhyati
18 ॥ ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् । कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
18 // brāhmeṇaiva tu tīrthena dvijo nityamupaspṛśet / kāyena vātha daivena tu pitryeṇa vai dvijāḥ
19 ॥ त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः । संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
19 // triḥ prāśnīyādapaḥ pūrvaṃ brāhmaṇaḥ prayatastataḥ / saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena mukhaṃ vai samupaspṛśet
20 ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
20 // aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu spṛśennetradvayaṃ tataḥ / tarjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpṛṭadvayam
21 ॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् । सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा । संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
21 // kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena śravaṇe samupaspṛśet / sarvāsāmatha yogena hṛdayaṃ tu talena vā / saṃspṛśed vā śirastadvadaṅguṣṭhenāthavā dvayam
22 ॥ त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः । ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
22 // triḥ prāśnīyād yadambhastu suprītāstena devatāḥ / brahmā viṣṇurmaheśaśca bhavantītyanuśuśrumaḥ
23 ॥ गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् । संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
23 // gaṅgā ca yamunā caiva prīyete parimārjanāt / saṃspṛṣṭayorlocanayoḥ prīyete śaśibhāskarau
24 ॥ नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये । कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ
24 // nāsatyadastrau prīyete spṛṣṭe nāsāpuṭadvaye / karṇayoḥ spṛṣṭayostadvat prīyete cānilānalau
25 ॥ संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः । मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
25 // saṃspṛṣṭe hṛdaye cāsya prīyante sarvadevatāḥ / mūrdhni saṃsparśanādekaḥ prītaḥ sa puruṣo bhavet
26 ॥ नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः । दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
26 // nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅgaṃ nayanti yāḥ / dantavad dantalagneṣu jihvāsparśe 'śucirbhavet
27 ॥ स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
27 // spṛśānti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān / bhūmigaiste samā jñeyā na tairaprayato bhavet
28 ॥ मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे । फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः
28 // maduparke ca some ca tāmbūlasya ca bhakṣaṇe / phalamūle cekṣudaṇḍe na doṣaṃ prāha ve manuḥ
29 ॥ प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः । भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
29 // pracaraṃścānnapāneṣu dravyahasto bhavennaraḥ / bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat
30 ॥ तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः । भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
30 // taijasaṃ vai samādāya yadyucchiṣṭo bhaved dvijaḥ / bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat
31 ॥ यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः । अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् । वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह
31 // yadyamatraṃ samādāya bhaveduccheṣaṇānvitaḥ / anidhāyaiva tad dravyamācāntaḥ śucitāmiyāt / vastrādiṣu vikalpaḥ syāt tatsaṃspṛṣṭvācamediha
32 ॥ अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति
32 // araṇye 'nudake rātrau cauravyāghrākule pathi / kṛtvā mūtraṃ purīṣaṃ vā dravyahasto na duṣyati
33 ॥ निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः । अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः
33 // nidhāya dakṣiṇe karṇe brahmasūtramudaṅmukhaḥ / ahni kuryācchakṛnmūtraṃ rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ
34 ॥ अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा । प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
34 // antardhāya mahīṃ kāṣṭhaiḥ patrairloṣṭhatṛṇena vā / prāvṛtya ca śiraḥ kuryād viṇmūtrasya visarjanam
35 ॥ छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु । अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्
35 // chāyākūpanadīgoṣṭhacaityāmbhaḥ pathi bhasmasu / agnau caiva śmaśāne ca viṇmūtre na samācaret
36 ॥ न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले । न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके
36 // na gomaye na kṛṣṭe vā mahāvṛkṣe na śāḍvale / na tiṣṭhan vā na nirvāsā na ca parvatamastake
37 ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्
37 // na jīrṇadevāyatane na valmīke kadācana / na sasattveṣu garteṣu na gacchan vā samācaret
38 ॥ तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च । न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे
38 // tuṣāṅgārakapāleṣu rājamārge tathaiva ca / na kṣetre na vile vāpi na tīrthe na catuṣpathe
39 ॥ नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ । न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके
39 // nodyānodasamīpe vā noṣare na parāśucau / na sopānatpāduko vā chatrī vā nāntarikṣake
40 ॥ न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् । न देवदेवालययोरपामपि कदाचन
40 // na caivābhimukhe strīṇāṃ gurubrāhmaṇayorgavām / na devadevālayayorapāmapi kadācana
41 ॥ न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा । प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च
41 // na jyotīṃṣi nirīkṣanvānasaṃdhyābhimukho 'pivā / pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratisomaṃ tathaiva ca
42 ॥ आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् । कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः
42 // āhṛtya mṛttikāṃ kūlāllepagandhāpakarṣaṇam / kuryādatandritaḥ śaucaṃ viśuddhairuddhṛtodakaiḥ
43 ॥ नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् । न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च
43 // nāharenmṛttikāṃ vipraḥ pāṃśulānna ca kardamāt / na mārgānnoṣarād deśācchaucaśiṣṭāṃ parasya ca
44 ॥ न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा । उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः
44 // na devāyatanāt kūpād grāmānna ca jalāt tathā / upaspṛśet tato nityaṃ pūrvoktena vidhānataḥ