विचित्रेयं कथा तात वैदिकी मे त्वयेरिता अन्याः पुण्याश् च मे ब्रूहि कथाः पापप्रणाशिनीः
vicitreyaṃ kathā tāta vaidikī me tvayeritā anyāḥ puṇyāś ca me brūhi kathāḥ pāpapraṇāśinīḥ
अहं ते कथयिष्यामि पुरावृत्तम् अनुत्तमम् पतिव्रतायाः संवादं कस्यचिद् ब्रह्मचारिणः
ahaṃ te kathayiṣyāmi purāvṛttam anuttamam pativratāyāḥ saṃvādaṃ kasyacid brahmacāriṇaḥ
कश्यपो नीतिमान् नाम ब्राह्मणो वेदपारगः सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो व्याख्याने परिनिष्ठितः
kaśyapo nītimān nāma brāhmaṇo vedapāragaḥ sarvaśāstrārthatattvajño vyākhyāne pariniṣṭhitaḥ
स्वधर्मकार्यनिरतः परधर्मपराङ्मुखः ऋतुकालाभिगामी च अग्निहोत्रपरायणः
svadharmakāryanirataḥ paradharmaparāṅmukhaḥ ṛtukālābhigāmī ca agnihotraparāyaṇaḥ
सायंप्रातर् महाभाग हुत्वाग्निं तर्पयन् द्विजान् अतिथीन् आगतान् गेहं नरसिंहं च पुजयत्
sāyaṃprātar mahābhāga hutvāgniṃ tarpayan dvijān atithīn āgatān gehaṃ narasiṃhaṃ ca pujayat
तस्य पत्नी महाभागा सावित्री नाम नामतः पतिव्रता महाभागा पत्युः प्रियहिते रता
tasya patnī mahābhāgā sāvitrī nāma nāmataḥ pativratā mahābhāgā patyuḥ priyahite ratā
भर्तुः शुश्रूषणेनैव दीर्घकालम् अनिन्दिता परोक्षज्ञानम् आपन्ना कल्याणी गुणसंमता
bhartuḥ śuśrūṣaṇenaiva dīrghakālam aninditā parokṣajñānam āpannā kalyāṇī guṇasaṃmatā
तया सह स धर्मात्मा मध्यदेशे महामतिः नन्दिग्रामे वसन् धीमान् स्वानुष्ठानपरायणः
tayā saha sa dharmātmā madhyadeśe mahāmatiḥ nandigrāme vasan dhīmān svānuṣṭhānaparāyaṇaḥ
अथ कौशलिको विप्रो यज्ञशर्मा महामतिः तस्य भार्याभवत् साध्वी रोहिणी नाम नामतः
atha kauśaliko vipro yajñaśarmā mahāmatiḥ tasya bhāryābhavat sādhvī rohiṇī nāma nāmataḥ
सर्वलक्षणसंपन्ना पतिशुश्रूषणे रता सा प्रसूता सुतं त्व् एकं तस्माद् भर्तुर् अनिन्दिता
sarvalakṣaṇasaṃpannā patiśuśrūṣaṇe ratā sā prasūtā sutaṃ tv ekaṃ tasmād bhartur aninditā
स यायावरवृत्तिस् तु पुत्रे जाते विचक्षणः जातकर्म तदा चक्रे स्नात्वा पुत्रस्य मन्त्रतः
sa yāyāvaravṛttis tu putre jāte vicakṣaṇaḥ jātakarma tadā cakre snātvā putrasya mantrataḥ
द्वादशे ऽहनि तस्यैव देवशर्मेति बुद्धिमान् पुण्याहं वाचयित्वा तु नाम चक्रे यथाविधि
dvādaśe 'hani tasyaiva devaśarmeti buddhimān puṇyāhaṃ vācayitvā tu nāma cakre yathāvidhi
उपनिष्क्रमणं चैव चतुर्थे मासि यत्नतः तथान्नप्राशनं षष्ठे मासि चक्रे यथाविधि
upaniṣkramaṇaṃ caiva caturthe māsi yatnataḥ tathānnaprāśanaṃ ṣaṣṭhe māsi cakre yathāvidhi
संवत्सरे ततः पूर्णे चूडाकर्म च धर्मवित् कृत्वा गर्भाष्टमे वर्षे व्रतबन्धं चकार सः
saṃvatsare tataḥ pūrṇe cūḍākarma ca dharmavit kṛtvā garbhāṣṭame varṣe vratabandhaṃ cakāra saḥ
सोपनीतो यथान्यायं पित्रा वेदम् अधीतवान् स्वीकृते त्व् एकवेदे तु पिता स्वर्लोकम् आस्थितः
sopanīto yathānyāyaṃ pitrā vedam adhītavān svīkṛte tv ekavede tu pitā svarlokam āsthitaḥ
मात्रा सहास दुःखी स पितर्य् उपरते सुतः धैर्यम् आस्थाय मेधावी साधुभिः प्रेरितः पुनः
mātrā sahāsa duḥkhī sa pitary uparate sutaḥ dhairyam āsthāya medhāvī sādhubhiḥ preritaḥ punaḥ
प्रेतकार्याणि कृत्वा तु देवशर्मा गतः सुतः गङ्गादिषु सुतीर्थेषु स्नानं कृत्वा यथाविधि
pretakāryāṇi kṛtvā tu devaśarmā gataḥ sutaḥ gaṅgādiṣu sutīrtheṣu snānaṃ kṛtvā yathāvidhi
तम् एव प्राप्तवान् ग्रामं यत्रास्ते सा पतिव्रता संप्राप्य विश्रुतः सो ऽथ ब्रह्मचारी महामते
tam eva prāptavān grāmaṃ yatrāste sā pativratā saṃprāpya viśrutaḥ so 'tha brahmacārī mahāmate
भिक्षाटनं तु कृत्वासौ जपन् वेदम् अतन्द्रितः कुर्वन्न् एवाग्निकार्यं तु नन्दिग्रामे च तस्थिवान्
bhikṣāṭanaṃ tu kṛtvāsau japan vedam atandritaḥ kurvann evāgnikāryaṃ tu nandigrāme ca tasthivān
मृते भर्तरि तन्माता पुत्रे प्रव्रजिते तु सा दुःखाद् दुःखम् अनुप्राप्ता नियतं रक्षकं विना
mṛte bhartari tanmātā putre pravrajite tu sā duḥkhād duḥkham anuprāptā niyataṃ rakṣakaṃ vinā
अथ स्नात्वा तु नद्यां वै ब्रह्मचारी स्वकर्पटम् क्षितौ प्रसार्य शोषार्थं जपन्न् आसीत वाग्यतः
atha snātvā tu nadyāṃ vai brahmacārī svakarpaṭam kṣitau prasārya śoṣārthaṃ japann āsīta vāgyataḥ
काको बलाका तद् वस्त्रं परिगृह्याशु जग्मतुः तौ दृष्ट्वा भर्त्सयाम्_अस देवशर्मा ततो द्विजः
kāko balākā tad vastraṃ parigṛhyāśu jagmatuḥ tau dṛṣṭvā bhartsayām_asa devaśarmā tato dvijaḥ
विष्ठाम् उत्सृज्य वस्त्रे तु जग्मतुस् तस्य भर्त्सनात् रोषेण वीक्षयाम्_अस खे यान्तौ पक्षिणौ तु सः
viṣṭhām utsṛjya vastre tu jagmatus tasya bhartsanāt roṣeṇa vīkṣayām_asa khe yāntau pakṣiṇau tu saḥ
तद्रोषवह्निना दग्धौ भूम्यां निपतितौ खगौ स दृष्ट्वा तौ क्षितिं यातौ पक्षिणौ विस्मयं गतः
tadroṣavahninā dagdhau bhūmyāṃ nipatitau khagau sa dṛṣṭvā tau kṣitiṃ yātau pakṣiṇau vismayaṃ gataḥ
तपसा न मया कश्चित् सदृशो ऽस्ति महीतले इति मत्वा गतो भिक्षाम् अटितुं ग्रामम् अञ्जसा
tapasā na mayā kaścit sadṛśo 'sti mahītale iti matvā gato bhikṣām aṭituṃ grāmam añjasā
अटन् ब्राह्मणगेहेषु ब्रह्मचारी तपःस्मयी प्रविष्टस् तद् गृहं वत्स गृहे यत्र पतिव्रता
aṭan brāhmaṇageheṣu brahmacārī tapaḥsmayī praviṣṭas tad gṛhaṃ vatsa gṛhe yatra pativratā
तं दृष्ट्वा याच्यमानापि तेन भिक्षां पतिव्रता वाग्यता पूर्वं विज्ञाय भर्तुः कृत्वानुशासनम्
taṃ dṛṣṭvā yācyamānāpi tena bhikṣāṃ pativratā vāgyatā pūrvaṃ vijñāya bhartuḥ kṛtvānuśāsanam
क्षालयाम्_अस तत्पादौ भूय उष्णेन वारिना आश्वास्य स्वपतिं सा तु भिक्षां दातुं प्रचक्रमे
kṣālayām_asa tatpādau bhūya uṣṇena vārinā āśvāsya svapatiṃ sā tu bhikṣāṃ dātuṃ pracakrame
ततः क्रोधेन रक्ताक्षो ब्रह्मचारी पतिव्रताम् दग्धुकामस् तपोवीर्यात् पुनः पुनर् उदैक्षत सावित्री तु निरीक्ष्यैवं हसन्ती सा तम् अब्रवीत्
tataḥ krodhena raktākṣo brahmacārī pativratām dagdhukāmas tapovīryāt punaḥ punar udaikṣata sāvitrī tu nirīkṣyaivaṃ hasantī sā tam abravīt
न काको न बलाकाहं त्वत्क्रोधेन तु यौ मृतौ नदीतीरे ऽद्य कोपात्मन् भिक्षां मत्तो यदीच्छसि
na kāko na balākāhaṃ tvatkrodhena tu yau mṛtau nadītīre 'dya kopātman bhikṣāṃ matto yadīcchasi
तयैवम् उक्तः सावित्र्या भिक्षाम् आदाय सो ऽग्रतः चिन्तयन् मनसा तस्याः शक्तिं दूरार्थवेदिनीम्
tayaivam uktaḥ sāvitryā bhikṣām ādāya so 'grataḥ cintayan manasā tasyāḥ śaktiṃ dūrārthavedinīm
एत्याश्रमे मठे स्थाप्य भिक्षापात्रं प्रयत्नतः पतिव्रतायां भुक्तायां गृहस्थे निर्गते पतौ
etyāśrame maṭhe sthāpya bhikṣāpātraṃ prayatnataḥ pativratāyāṃ bhuktāyāṃ gṛhasthe nirgate patau
पुनर् आगम्य तद्गेहं ताम् उवाच पतिव्रताम्
punar āgamya tadgehaṃ tām uvāca pativratām
प्रब्रूह्य् एतन् महाभागे पृच्छतो मे यथार्थतः
prabrūhy etan mahābhāge pṛcchato me yathārthataḥ
विप्रकृष्टार्थविज्ञानं कथम् आशु तवाभवत् इत्युक्ता तेन सा साध्वी सावित्री तु पतिव्रता
viprakṛṣṭārthavijñānaṃ katham āśu tavābhavat ityuktā tena sā sādhvī sāvitrī tu pativratā
तं ब्रह्मचारिणं प्राह पृच्छन्तं गृहम् एत्य वै शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि
taṃ brahmacāriṇaṃ prāha pṛcchantaṃ gṛham etya vai śṛṇuṣvāvahito brahman yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि स्वधर्मपरिबृंहितम् स्त्रीणां तु पतिशुश्रूषा धर्म एष परिस्थितः
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi svadharmaparibṛṃhitam strīṇāṃ tu patiśuśrūṣā dharma eṣa paristhitaḥ
तम् एवाहं सदा कुर्यां नान्यम् अस्मि महामते दिवारात्रम् असंदिग्धं श्रद्धया परितोषणम्
tam evāhaṃ sadā kuryāṃ nānyam asmi mahāmate divārātram asaṃdigdhaṃ śraddhayā paritoṣaṇam
कुर्वन्त्या मम संभूतं विप्रकृष्टार्थदर्शनम् अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि निबोध त्वं यदीच्छसि
kurvantyā mama saṃbhūtaṃ viprakṛṣṭārthadarśanam anyac ca te pravakṣyāmi nibodha tvaṃ yadīcchasi
पिता यायावरः शुद्धस् तस्माद् वेदम् अधीत्य वै मृते पितरि कृत्वा तु प्रेतकार्यम् इहागतः
pitā yāyāvaraḥ śuddhas tasmād vedam adhītya vai mṛte pitari kṛtvā tu pretakāryam ihāgataḥ
उत्सृज्य मातरं द्रष्टुं वृद्धां दीनां तपस्विनीम् अनाथां विधवाम् अत्र नित्यं स्वोदरपोसकः
utsṛjya mātaraṃ draṣṭuṃ vṛddhāṃ dīnāṃ tapasvinīm anāthāṃ vidhavām atra nityaṃ svodaraposakaḥ
यया गर्भे धृतः पूर्वं पालितो लालितस् तथा तां त्यक्त्वा विपिने धर्मं चरन् विप्र न लज्जसे
yayā garbhe dhṛtaḥ pūrvaṃ pālito lālitas tathā tāṃ tyaktvā vipine dharmaṃ caran vipra na lajjase
यया तव कृतं ब्रह्मन् बाल्ये मलनिकृन्तनम् दुःखितां तां गृहे त्यक्त्वा किं भवेद् विपिने ऽटतः
yayā tava kṛtaṃ brahman bālye malanikṛntanam duḥkhitāṃ tāṃ gṛhe tyaktvā kiṃ bhaved vipine 'ṭataḥ
मातृदुःखेन ते वक्त्रं पूतिगन्धम् इदं भवेत् पित्रैव संस्कृतो यस्मात् तस्माच् छक्तिर् अभूद् इयम्
mātṛduḥkhena te vaktraṃ pūtigandham idaṃ bhavet pitraiva saṃskṛto yasmāt tasmāc chaktir abhūd iyam
पक्षी दग्धः सुदुर्बुद्धे पापात्मन् सांप्रतं वृथा वृथा स्नानं वृथा तीर्थं वृथा जप्तं वृथा हुतम्
pakṣī dagdhaḥ sudurbuddhe pāpātman sāṃprataṃ vṛthā vṛthā snānaṃ vṛthā tīrthaṃ vṛthā japtaṃ vṛthā hutam
स जीवति वृथा ब्रह्मन् यस्य माता सुदुःखिता यो रक्षेत् सततं भक्त्या मातरं मातृवत्सलः
sa jīvati vṛthā brahman yasya mātā suduḥkhitā yo rakṣet satataṃ bhaktyā mātaraṃ mātṛvatsalaḥ
तस्येहानुष्ठितं सर्वं फलं चामुत्र चेह हि मातुश् च वचनं ब्रह्मन् पालितं यैर् नरोत्तमैः
tasyehānuṣṭhitaṃ sarvaṃ phalaṃ cāmutra ceha hi mātuś ca vacanaṃ brahman pālitaṃ yair narottamaiḥ
ते मान्यास् ते नमस्कार्या इह लोके परत्र च अतस् त्वं तत्र गत्वाद्य यत्र माता व्यवस्थिता
te mānyās te namaskāryā iha loke paratra ca atas tvaṃ tatra gatvādya yatra mātā vyavasthitā
तां त्वं रक्षय जीवन्तीं तद्रक्षा ते परं तपः क्रोधं परित्यजैनं त्वं दृष्टादृष्टविघातकम्
tāṃ tvaṃ rakṣaya jīvantīṃ tadrakṣā te paraṃ tapaḥ krodhaṃ parityajainaṃ tvaṃ dṛṣṭādṛṣṭavighātakam
तयोः कुरु वधे शुद्धिं पक्षिणोर् आत्मशुद्धये याथातथ्येन कथितम् एतत् सर्वं मया तव
tayoḥ kuru vadhe śuddhiṃ pakṣiṇor ātmaśuddhaye yāthātathyena kathitam etat sarvaṃ mayā tava
ब्रह्मचारिन् कुरुष्व त्वं यदीच्छसि सतां गतिम् इत्य् उक्त्वा विररामाथ द्विजपुत्रं पतिव्रता
brahmacārin kuruṣva tvaṃ yadīcchasi satāṃ gatim ity uktvā virarāmātha dvijaputraṃ pativratā
सो ऽपि ताम् आह भूयो ऽपि सावित्रीं तु क्षमापयन् अज्ञानात् कृतपापस्य क्षमस्व वरवर्णिनि
so 'pi tām āha bhūyo 'pi sāvitrīṃ tu kṣamāpayan ajñānāt kṛtapāpasya kṣamasva varavarṇini
मया तवाहितं यच् च कृतं क्रोधनिरीक्षणम् तत् क्षमस्व महाभागे हितम् उक्तं पतिव्रते
mayā tavāhitaṃ yac ca kṛtaṃ krodhanirīkṣaṇam tat kṣamasva mahābhāge hitam uktaṃ pativrate
तत्र गत्वा मया यानि कर्माणि तु शुभव्रते कार्याणि तानि मे ब्रूहि यथा मे सुगतिर् भवेत्
tatra gatvā mayā yāni karmāṇi tu śubhavrate kāryāṇi tāni me brūhi yathā me sugatir bhavet
तेनैवं उक्ता साप्य् आह तं पृच्छन्तं पतिव्रता यानि कार्याणि वक्ष्यामि त्वया कर्माणि मे शृणु
tenaivaṃ uktā sāpy āha taṃ pṛcchantaṃ pativratā yāni kāryāṇi vakṣyāmi tvayā karmāṇi me śṛṇu
पोष्या माता त्वया तत्र निश्चयं भैक्षवृत्तिना अत्र वा तत्र वा ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं च पक्षिणोः
poṣyā mātā tvayā tatra niścayaṃ bhaikṣavṛttinā atra vā tatra vā brahman prāyaścittaṃ ca pakṣiṇoḥ
यज्ञशर्मसुता कन्या भार्या तव भविष्यति तां गृह्णीष्व च धर्मेण गते त्वयि स दास्यति
yajñaśarmasutā kanyā bhāryā tava bhaviṣyati tāṃ gṛhṇīṣva ca dharmeṇa gate tvayi sa dāsyati
पुत्रस् ते भविता तस्याम् एकः संततिवर्धनः यायावरधनाद् वृत्तिः पितृवत् ते भविष्यति
putras te bhavitā tasyām ekaḥ saṃtativardhanaḥ yāyāvaradhanād vṛttiḥ pitṛvat te bhaviṣyati
पुनर् मृतायां भार्यायां भविता त्वं त्रिदण्डकः स यत्याश्रमधर्मेण यथोक्त्यानुष्ठितेन च नरसिंहप्रसादेन वैष्णवं पदम् आप्स्यसि
punar mṛtāyāṃ bhāryāyāṃ bhavitā tvaṃ tridaṇḍakaḥ sa yatyāśramadharmeṇa yathoktyānuṣṭhitena ca narasiṃhaprasādena vaiṣṇavaṃ padam āpsyasi
भाव्यम् एतत् तु कथितं मया तव हि पृच्छतः मन्यसे नानृतं त्व् एतत् कुरु सर्वं हि मे वचः
bhāvyam etat tu kathitaṃ mayā tava hi pṛcchataḥ manyase nānṛtaṃ tv etat kuru sarvaṃ hi me vacaḥ
गच्छामि मातृरक्षार्थम् अद्यैवाहं पतिव्रते करिष्ये त्वद्वचः सर्वं तत्र गत्वा शुभेक्षणे
gacchāmi mātṛrakṣārtham adyaivāhaṃ pativrate kariṣye tvadvacaḥ sarvaṃ tatra gatvā śubhekṣaṇe
इत्य् उक्त्वा गतवान् ब्रह्मन् देवशर्मा ततस् त्वरन् संरक्ष्य मातरं यत्नात् क्रोधमोहविवर्जितः
ity uktvā gatavān brahman devaśarmā tatas tvaran saṃrakṣya mātaraṃ yatnāt krodhamohavivarjitaḥ
कृत्वा विवाहम् उत्पाद्य पुत्रं वंशकरं शुभम् मृतभार्यश् च संन्यस्य समलोष्टाश्मकाञ्चनः नरसिंहप्रसादेन परां सिद्धिम् अवाप्तवान्
kṛtvā vivāham utpādya putraṃ vaṃśakaraṃ śubham mṛtabhāryaś ca saṃnyasya samaloṣṭāśmakāñcanaḥ narasiṃhaprasādena parāṃ siddhim avāptavān
पतिव्रताशक्तिर् इयं तवेरिता धर्मश् च मातुः परिरक्षणं परम् संसारवृक्षं च निहत्य बन्धनं छित्वा च विष्णोः पदम् एति मानवः
pativratāśaktir iyaṃ taveritā dharmaś ca mātuḥ parirakṣaṇaṃ param saṃsāravṛkṣaṃ ca nihatya bandhanaṃ chitvā ca viṣṇoḥ padam eti mānavaḥ