Chapter 10

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां नवमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 10 ब्रह्मविष्णू ऊचतुः सर्गादिपञ्चकृत्यस्य लक्षणं ब्रूहि नौ प्रभो

iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ navamo 'dhyāyaḥ Chapter 10 brahmaviṣṇū ūcatuḥ sargādipañcakṛtyasya lakṣaṇaṃ brūhi nau prabho

शिव उवाच मत्कृत्यबोधनं गुह्यं कृपया प्रब्रवीमि वाम्

śiva uvāca matkṛtyabodhanaṃ guhyaṃ kṛpayā prabravīmi vām

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावो ऽप्यनुग्रहः

sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhārastirobhāvo 'pyanugrahaḥ

पञ्चैव मे जगत्कृत्यं नित्यसिद्धमजाच्युतौ

pañcaiva me jagatkṛtyaṃ nityasiddhamajācyutau

सर्गः संसारसंरंभस्तत्प्रतिष्ठा स्थितिर्मता

sargaḥ saṃsārasaṃraṃbhastatpratiṣṭhā sthitirmatā

संहारो मर्दनं तस्य तिरोभावस्तदुत्क्रमः

saṃhāro mardanaṃ tasya tirobhāvastadutkramaḥ

तन्मोक्षो ऽनुग्रहस्तन्मे कृत्यमेवं हि पञ्चकम्

tanmokṣo 'nugrahastanme kṛtyamevaṃ hi pañcakam

कृत्यमेतद्वहत्यन्यस्तूष्णीं गोपुरबिंबवत्

kṛtyametadvahatyanyastūṣṇīṃ gopurabiṃbavat

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम्

sargādi yaccatuṣkṛtyaṃ saṃsāraparijṛṃbhaṇam

पञ्चमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम्

pañcamaṃ muktiheturvai nityaṃ mayi ca susthiram

तदिदं पञ्चभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः

tadidaṃ pañcabhūteṣu dṛśyate māmakairjanaiḥ

सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा

sṛṣṭirbhūmau sthitistoye saṃhāraḥ pāvake tathā

तिरोभावो ऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे

tirobhāvo 'nile tadvadanugraha ihāmbare

सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्धते

sṛjyate dharayā sarvamadbhiḥ sarvaṃ pravardhate

अर्द्यते तेजसा सर्वं वायुना चापनीयते

ardyate tejasā sarvaṃ vāyunā cāpanīyate

व्योम्नानुगृह्यते सर्वं ज्ञेयमेवं हि सूरिभिः

vyomnānugṛhyate sarvaṃ jñeyamevaṃ hi sūribhiḥ

पञ्चकृत्यमिदं बोढुं ममास्ति मुखपञ्चकम्

pañcakṛtyamidaṃ boḍhuṃ mamāsti mukhapañcakam

चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तन्मध्ये पञ्चमं मुखम्

caturdikṣu caturvaktraṃ tanmadhye pañcamaṃ mukham

युवाभ्यां तपसा लब्धमेतत्कृत्यद्वयं सुतौ

yuvābhyāṃ tapasā labdhametatkṛtyadvayaṃ sutau

सृष्टिस्थित्यभीधं भाग्यं मत्तः प्रीतादतिप्रियम्

sṛṣṭisthityabhīdhaṃ bhāgyaṃ mattaḥ prītādatipriyam

तथा रुद्रमहेशाभ्यामन्यत्कृत्यद्वयं परम्

tathā rudramaheśābhyāmanyatkṛtyadvayaṃ param

अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते

anugrahākhyaṃ kenāpi labdhuṃ naiva hi śakyate

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम्

tatsarvaṃ paurvikaṃ karma yuvābhyāṃ kālavismṛtam

न तद्रुद्र महेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम्

na tadrudra maheśābhyāṃ vismṛtaṃ karma tādṛśam

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा

rūpe veśe ca kṛtye ca vāhane cāsane tathā

आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम्

āyudhādau ca matsāmyamasmābhistatkṛte kṛtam

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम्

maddhyānavirahādvatsau mauḍhyaṃ vāmevamāgatam

मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्

majjñāne sati naivaṃ syānmānaṃ rūpe maheśavat

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मंत्रमोंकारनामकम्

tasmānmajjñānasiddhyarthaṃ maṃtramoṃkāranāmakam

इतः परं प्रजपतं मामकं मानभंजनम्

itaḥ paraṃ prajapataṃ māmakaṃ mānabhaṃjanam

उपादिशं निजं मंत्रमोंकारमुरुमंगलम्

upādiśaṃ nijaṃ maṃtramoṃkāramurumaṃgalam

ओंकारो मन्मुखाज्जज्ञे प्रथमं मत्प्रबोधकः

oṃkāro manmukhājjajñe prathamaṃ matprabodhakaḥ

वाचको ऽयमहं वाच्यो मंत्रो ऽयं हि मदात्मकः

vācako 'yamahaṃ vācyo maṃtro 'yaṃ hi madātmakaḥ

तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणं भवेत्

tadanusmaraṇaṃ nityaṃ mamānusmaraṇaṃ bhavet

अकारौत्तरात्पूर्वमुकारः पश्चिमाननात्

akārauttarātpūrvamukāraḥ paścimānanāt

मकारो दक्षिणमुखाद्बिंदुः प्राङ्मुखतस्तथा

makāro dakṣiṇamukhādbiṃduḥ prāṅmukhatastathā

नादो मध्यमुखादेवं पञ्चधा ऽसौ विजृंभितः

nādo madhyamukhādevaṃ pañcadhā 'sau vijṛṃbhitaḥ

एकीभूतः पुनस्तद्वदोमित्येकाक्षरो भवेत्

ekībhūtaḥ punastadvadomityekākṣaro bhavet

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम्

nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ vedabhūtakuladvayam

व्याप्तमेतेन मंत्रेण शिवशक्त्योश्च बोधकः

vyāptametena maṃtreṇa śivaśaktyośca bodhakaḥ

अस्मात्पञ्चाक्षरं जज्ञे बोधकं सकलस्यतत्

asmātpañcākṣaraṃ jajñe bodhakaṃ sakalasyatat

आकारादिक्रमेणैव नकारादियथाक्रमम्

ākārādikrameṇaiva nakārādiyathākramam

अस्मात्पञ्चाक्षराज्जाता मातृकाः पञ्चभेदतः

asmātpañcākṣarājjātā mātṛkāḥ pañcabhedataḥ

तस्माच्छिरश्चतुर्वक्त्रात्त्रिपाद्गाय त्रिरेव हि

tasmācchiraścaturvaktrāttripādgāya trireva hi

वेदः सर्वस्ततो जज्ञे ततो वै मंत्रकोटयः

vedaḥ sarvastato jajñe tato vai maṃtrakoṭayaḥ

तत्तन्मंत्रेण तत्सिद्धिः सर्वसिद्धिरितो भवेत्

tattanmaṃtreṇa tatsiddhiḥ sarvasiddhirito bhavet

अनेन मंत्रकंदेन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति

anena maṃtrakaṃdena bhogo mokṣaśca siddhyati

सकला मंत्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः

sakalā maṃtrarājānaḥ sākṣādbhogapradāḥ śubhāḥ

नंदिकेश्वर उवाच पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम्

naṃdikeśvara uvāca punastayostatra tiraḥ paṭaṃ guruḥ prakalpya maṃtraṃ ca samādiśatparam

निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदङ्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

nidhāya tacchīrṣṇi karāṃbujaṃ śanairudaṅmukhaṃ saṃsthitayoḥ sahāṃbikaḥ

त्रिरुच्चार्याग्रहीन्मंत्रं यंत्रतंत्रोक्तिपूर्वकम्

triruccāryāgrahīnmaṃtraṃ yaṃtrataṃtroktipūrvakam

शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत्

śiṣyau ca tau dakṣiṇāyāmātmānaṃ ca samarpayat

प्रबद्धहस्तौ किल तौ तदंतिके तमेव देवं जगतुर्जगद्गुरुम्

prabaddhahastau kila tau tadaṃtike tameva devaṃ jagaturjagadgurum

ब्रह्माच्युतावूचतुः नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे

brahmācyutāvūcatuḥ namo niṣkalarūpāya namo niṣkalatejase

नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने

namaḥ sakalanāthāya namaste sakalātmane

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिंगिने

namaḥ praṇavavācyāya namaḥ praṇavaliṃgine

नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पञ्चमुखायते

namaḥ sṛṣṭyādikartre ca namaḥ pañcamukhāyate

पञ्चब्रह्मस्वरूपाय पञ्च कृत्यायते नमः

pañcabrahmasvarūpāya pañca kṛtyāyate namaḥ

आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनंतगुणशक्तये

ātmane brahmaṇe tubhyamanaṃtaguṇaśaktaye

सकलाकलरूपाय शंभवे गुरवे नमः

sakalākalarūpāya śaṃbhave gurave namaḥ

इति स्तुत्वा गुरुं पद्यैर्ब्रह्मा विष्णुश् च नेमतुः

iti stutvā guruṃ padyairbrahmā viṣṇuś ca nematuḥ

ईश्वर उवाच वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम्

īśvara uvāca vatsakau sarvatattvaṃ ca kathitaṃ darśitaṃ ca vām

जपतं प्रणवं मंत्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्

japataṃ praṇavaṃ maṃtraṃ devīdiṣṭaṃ madātmakam

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम्

jñānaṃ ca susthiraṃ bhāgyaṃ sarvaṃ bhavati śāśvatam

आर्द्रायां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्

ārdrāyāṃ ca caturdaśyāṃ tajjāpyaṃ tvakṣayaṃ bhavet

सूर्यगत्या महार्द्रायामेकं कोटिगुणं भवेत्

sūryagatyā mahārdrāyāmekaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

मृगशीर्षांतिमो भागः पुनर्वस्वादिमस्तथा

mṛgaśīrṣāṃtimo bhāgaḥ punarvasvādimastathā

आर्द्रासमः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे

ārdrāsamaḥ sadā jñeyaḥ pūjāhomāditarpaṇe

दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः

darśanaṃ tu prabhāte ca prātaḥsaṃgavakālayoḥ

चतुर्दशी तथा ग्राह्या निशीथव्यापिनी भवेत्

caturdaśī tathā grāhyā niśīthavyāpinī bhavet

प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते

pradoṣavyāpinī caiva parayuktā praśasyate

लिंगं बेरं च मेतुल्यं यजतां लिंगमुत्तमम्

liṃgaṃ beraṃ ca metulyaṃ yajatāṃ liṃgamuttamam

तस्माल्लिंगं परं पूज्यं बेरादपि मुमुक्षुभिः

tasmālliṃgaṃ paraṃ pūjyaṃ berādapi mumukṣubhiḥ

लिंगमोंकारमंत्रेण बेरं पञ्चाक्षरेण तु

liṃgamoṃkāramaṃtreṇa beraṃ pañcākṣareṇa tu

स्वयमेव हि द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

svayameva hi dravyaiḥ pratiṣṭhāpyaṃ parairapi

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत्

pūjayedupacāraiśca matpadaṃ sulabhaṃ bhavet

इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवां ऽतर्हितः शिवः

iti śāsya tathā śiṣyau tatraivāṃ 'tarhitaḥ śivaḥ