इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे देवीशक्त्युद्भवो नाम षोडशो ऽध्यायः 518ब् Cहप्तेर् 17 वायुरुवाच एवं लब्ध्वा परां शक्तिमीश्वरादेव शाश्वतीम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe devīśaktyudbhavo nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ 518b Chapter 17 vāyuruvāca evaṃ labdhvā parāṃ śaktimīśvarādeva śāśvatīm
मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तृकामः प्रजापतिः
maithunaprabhavāṃ sṛṣṭiṃ kartṛkāmaḥ prajāpatiḥ
स्वयमप्यद्भुतो नारी चार्धेन पुरुषो ऽभवत्
svayamapyadbhuto nārī cārdhena puruṣo 'bhavat
यार्धेन नारी सा तस्माच्छतरूपा व्यजायत
yārdhena nārī sā tasmācchatarūpā vyajāyata
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत्
virājamasṛjadbrahmā so 'rdhana puruṣo 'bhavat
स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate
सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
sā devī śatarūpā tu tapaḥ kṛtvā suduścaram
भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
bhartāraṃ dīptayaśasaṃ manumevānvapadyata
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत
tasmāttu śatarūpā sā putradvayamasūyata
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ
priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau
कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः
kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātāstvimāḥ prajāḥ
आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
ākūtirekā vijñeyā prasūtiraparā smṛtā
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः
svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ ca dadau dakṣāya tāṃ prabhuḥ
रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत्
ruceḥ prajāpatiścaiva cākūtiṃ samapādayat
आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham
यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvartitaṃ jagat
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः 1
svāyaṃbhuvasutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ 1
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
catasro viṃśatiḥ kanyā dakṣastvajanayatprabhuḥ
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा
śraddhā lakṣmīrdhṛtiḥ puṣṭistuṣṭirmedhā kriyā tathā
बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
buddhirlajjā vapuḥ śāṃtissiddhiḥ kīrtistrayodaśī
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ
ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ
ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा
khyātiḥ satyarthasaṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā
सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः
bhṛguśśarvo marīciśca aṃgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा
pulastyo 'trirviśiṣṭhaśca pāvakaḥ pitarastathā
ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः
khyātyādyā jagṛhuḥ kanyāmunayo munisattamāḥ
कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
kāmādyāstu yaśoṃtā ye te trayodaśa sūnavaḥ
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः
dharmasya jajñire tāstu śraddhādyāssusukhottarāḥ
दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ
duḥkhottarāśca hiṃsāyāmadharmasya ca saṃtatau
निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः
nikṛtyādaya utpannāḥputrāśca dharmalakṣaṇāḥ
नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
naiṣāṃ bhāryāśca putrā vā sarve tvaniyamāḥ smṛtāḥ
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः
sa eṣa tāmasassargo jajñe dharmaniyāmakaḥ
या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती
yā sā dakṣasya duhitā rudrasya dayitā satī
भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम्
bhartṛnindāprasaṃgena tyaktvā dākṣāyiṇīṃ tanum
दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
dakṣaṃ ca dakṣabhāryāṃ ca viniṃdya saha bandhubhiḥ
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः
sā menāyāmāvirabhūtputrī himavato gireḥ
1 प्रथमार्षी 519अ रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान्
1 prathamārṣī 519a rudrastu tāṃ satīṃ dṛṣṭvā rudrāṃstvātmasamaprabhān
यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च
yathāsṛjadasaṃkhyātāṃstathā kathitameva ca
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrnārāyaṇapriyā
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ
devau dhātṛvidhātārau manvaṃtaravidhāriṇau
तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः
tayorvai putrapautrādyāśśataśo 'tha sahasraśaḥ
स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः
svāyaṃbhuve 'ṃtare nītāḥ sarve te bhārgavā matāḥ
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
marīcerapi saṃbhūtiḥ paurṇamāsamasūyata
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः
kanyācatuṣṭayaṃ caiva mahīyāṃsastadanvayāḥ
येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः
yeṣāṃ vaṃśe samutpanno bahuputrasya kaśyapaḥ
स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ
smṛtiścāṃgirasaḥ patnī janayāmāsa vai sutau
आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
āgnīdhraṃ śarabhañcaiva tathā kanyācatuṣṭayam
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः
tadīyāḥ putrapautrāśca yetītāste sahasraśaḥ
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dantognirabhavatsutaḥ
पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे
pūrvajanmani yogastyassmṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ṃtare
तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः
tatsaṃtatīyā bahavaḥ paulastyā iti viśrutāḥ
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
kṣamā tu suṣuve putrānpulahasya prajāpateḥ
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः
kardamaśca suriścaiva sahiṣṇuśceti te trayaḥ
त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः
tretāgnivarcasassarve yeṣāṃ vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ
क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान्
kratoḥ kratusamānbhāryā sannatissuṣuve sutān
नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
naiṣāṃ bhāryāśca putrāśca sarve te hyūrdhvaretasaḥ
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ
अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम्
anūroragrato yāṃti parivārya divākaram
अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत
atrerbhāryānusūyā ca pañcātreyānasūyata
कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
kanyakāṃ ca śrutiṃ nāma mātā śaṃkhapadasya ca
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः
satyanetraśca havyaśca āpomūrtiśśanaiścaraḥ
सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः
somaśca pañcamastvete pañcātreyāḥ prakīrtitāḥ
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम्
teṣāṃ putrāśca pautrāśca hyātreyāṇāṃ mahātmanām
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे
ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya putrā vai sapta jajñire
ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा
jyāyasī ca svasā teṣāṃ puṃḍarīkā sumadhyamā
रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः
rajo gātrordhvabāhū ca savanaścānayaśca yaḥ
सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
sutapāśśukra ityete sapta saptarṣayaḥ smṛtāḥ
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्
gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītānyarbudāni śatāni ca
इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः
ityeṣa ṛṣisargastu sānubaṃdhaḥ prakīrtitaḥ
समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
samāsādvistarādvaktumaśakyo 'yamiti dvijāḥ
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः
yo 'sau rudrātmako bahnibrahmaṇo mānasassutaḥ
स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः
svāhā tasya priyā lebhe putrāṃstrīnamitaujasaḥ
पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः
pāvakaḥ pavamānaśca śucirityeṣa te trayaḥ
निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
nirmaṃthyaḥ pavamānassyādvaidyutaḥ pāvakassmṛtaḥ
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः
sūrye tapati yaścāsau śuciḥ saura udāhṛtaḥ
हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः
havyavāhaḥ kavyavāhaḥ saharakṣā iti trayaḥ
त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते
trayāṇāṃ kramaśaḥ putrā devapitṛsurāśca te
519ब् एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
519b eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśannavaiva te
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः
kāmyanaimittikājasrakarmasu triṣu saṃsthitāḥ
सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा
sarve tapasvino jñeyāḥ sarve vratabhṛtastathā
सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः
sarve rudrātmakaścaiva sarve rudraparāyaṇāḥ
तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
tasmādagnimukhe yattaddhutaṃ syādeva kenacit
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः
tatsarvaṃ rudramuddiśya dattaṃ syānnātra saṃśayaḥ
इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम्
ityevaṃ niścayognīnāmanukrāṃto yathātatham
नातिविस्तरतो विप्राः पित्ःन्वक्ष्याम्यतः परम्
nātivistarato viprāḥ pitḥnvakṣyāmyataḥ param
यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
yasmātṣaḍṛtavasteṣāṃ sthānaṃ sthānābhimāninām
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः
ṛtavaḥ pitarastasmādityeṣā vaidikī śrutiḥ
युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा
yuṣmādṛtuṣu sarve hi jāyaṃte sthāsnujaṃgamā
तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम्
tasmādete pitara ārtavā iti ca śrutam
एवं पित्ःणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
evaṃ pitḥṇāmeteṣāmṛtukālābhimāninām
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात्
ātmaiśvaryā mahātmānastiṣṭhaṃtīhābbhrasaṃgamāt
आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः
āgniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro dvividhāḥ smṛtāḥ
अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः
ayajvānaśca yajvānaḥ kramātte mṛhamedhinaḥ
स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
svadhāsūta pitṛbhyaśca dve kanye lokaviśrute
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम्
menāṃ ca dharaṇīṃ caiva yābhyāṃ viśvamidaṃ dhṛtam
अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता
agniṣvāttasutā menā dharaṇī barhiṣatsutā
मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च
menā himavataḥ patnī mainākaṃ krauṃcameva ca
गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
gaurīṃ gaṃgāṃ ca suṣuve bhavāṃgāśleṣapāvanīm
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम्
merostu dharaṇī patnī divyauṣadhisamanvitam
मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्
maṃdaraṃ suṣuve putraṃ citrisundarakandharam
स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात्
sa eva maṃdaraḥ śrīmānmeruputrastapobalāt
साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
sākṣācchrīkaṃṭhanāthasya śivasyāvasathaṃ gataḥ
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः
sāsūtā dharaṇī bhūyastriṃśatkanyāśca viśrutāḥ
वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्
velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāmapi cāyatim
आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः
āyatirniyatiścaiva patnyau dve bhṛguputrayoḥ
स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
svāyaṃbhuve 'ṃtare pūrvaṃ kathitaste tadanvayaḥ
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम्
suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaniṃditām
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः
savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ
सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः
sāmudrī suṣuve putrāndaśa prācīnabarhiṣaḥ
सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
sarve prācetasā nāma dhanurvedasya pāragāḥ
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा
yeṣāṃ svāyaṃbhuve dakṣaḥ putratvamagamatpurā
त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः
triyambakasya śāpena cākṣuṣasyāṃtare manoḥ
इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम्
ityete brahmaputrāṇāṃ dharmādīnāmmahātmanām
नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
nātisaṃkṣepato viprā nāti vistarataḥ kramāt
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः
varṇitā vai mayā vaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ
क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः
kriyāvaṃtaḥ prajāvaṃto mahardhibhiralaṃkṛtāḥ
प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः
prajānāṃ saṃniveśo 'yaṃ prajāpatisamudbhavaḥ
न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
na hi śakyaḥ prasaṃkhyātuṃ varṣakoṭiśatairapi
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते
rājñāmapi ca yo vaṃśo dvidhā so 'pi pravartate
सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ
sūryavaṃśassomavaṃśa iti puṇyatamaḥ kṣitau
520अ इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः
520a ikṣvākurambarīṣaśca yayātirnāhuṣādayaḥ
पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
puṇyaślokāḥ śrutā ye 'tra te pi tadvaṃśasaṃbhavāḥ
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता
anye ca rājaṛṣayo nānāvīryasamanvitā
किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः
kiṃ taiḥ phalamanutkrāṃtairuktapūrvaiḥ purātanaiḥ
किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम्
kiṃ ceśvarakathā vṛttā yatra tatrānyakīrtanam
न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
na sadbhiḥ saṃmataṃ matvā notsahe bahubhāṣitum
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि
prasaṃgādīśvarasyaiva prabhāvadyotanādapi
सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
sargādayo 'pi kathitā ityatra tatpravistaraiḥ