इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सृष्टिकथनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 18 ऋषय ऊचुः देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe sṛṣṭikathanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ Chapter 18 ṛṣaya ūcuḥ devī dakṣasya tanayā tyaktvā dākṣāyaṇī tanum
कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा
kathaṃ himavataḥ putrī menāyāmabhavatpurā
कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना
kathaṃ ca nindito rudro dakṣeṇa ca mahātmanā
निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः
nimittamapi kiṃ tatra yena syānniṃdito bhavaḥ
उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु
utpannaśca kathaṃ dakṣo abhiśāpādbhavasya tu
चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत
cākṣuṣasyāṃtare pūrvaṃ manoḥ prabrūhi māruta
वायुरुवाव शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः
vāyuruvāva śṛṇvaṃtu kathayiṣyāmi dakṣasya laghucetasaḥ
वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्
vṛttaṃ pāpātpramādācca viśvāmaravidūṣaṇam
पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः
purā surāsurāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ
कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः
kadāciddraṣṭumīśānaṃ himavacchikharaṃ yayuḥ
तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ
tadā devaśca devī ca divyāsanagatāvubhau
दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः
darśanaṃ dadatusteṣāṃ devādīnāṃ dvijottamāḥ
तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः
tadānīmeva dakṣo 'pi gatastatra sahāmaraiḥ
जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्
jāmātaraṃ haraṃ draṣṭuṃ draṣṭuṃ cātmasutāṃ satīm
तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते
tadātmagauravāddevo devyā dakṣe samāgate
देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः
devādibhyo viśeṣeṇa na kadācidabhūtsmṛtiḥ
तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम्
tasya tasyāḥ paraṃ bhāvamajñātuścāpi kevalam
पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत
putrītyevaṃ vimūḍhasya tasyāṃ vairamajāyata
ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः
tatastenaiva vaireṇa vidhinā ca pracoditaḥ
नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्
nājuvāha bhavaṃ dakṣo dīkṣitastāmapi dviṣan
अन्याञ् 1जामातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम्
anyāñ 1jāmātarassarvānāhūya sa yathākramam
शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्
śataśaḥ puṣkalāmarcāñcakāra ca pṛthakpṛthak
तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा
tathā tānsaṃgatāñchrutvā nāradasya mukhāttadā
ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः
yayau rudrāya rudrāṇī vijñāpya bhavanaṃ pituḥ
अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम्
atha saṃnihitaṃ divyaṃ vimānaṃ viśvatomukham
लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्
lakṣaṇāḍhyaṃ sukhārohamatimātramanoharam
तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम्
taptajāṃbūnadaprakhyaṃ citraratnapariṣkṛtam
मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्
muktāmayavitānāgnyaṃ sragdāmasamalaṃkṛtam
तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम्
taptakaṃcananirvyūhaṃ ratnastaṃbhaśatāvṛtam
वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
vajrakalpitasopānaṃ vidrumastaṃbhatoraṇam
1 प्रथमान्तः प्रयोग आर्षः 520ब् पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम्
1 prathamāntaḥ prayoga ārṣaḥ 520b puṣpapaṭṭaparistīrṇaṃ citraratnamahāsanam
वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्
vajrajālakiracchidramacchidramaṇikuṭṭimam
मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा
maṇidaṃḍamanojñena mahāvṛṣabhalakṣmaṇā
अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना
alaṃkṛtapurobhāgamabbhraśubbhreṇa ketunā
रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः
ratnakaṃcukaguptāṃgaiścitravetrakapāṇibhiḥ
अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः
adhiṣṭhitamahādvāramapradhṛṣyairguṇeśvaraiḥ
मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः
mṛdaṃgatālagītādiveṇuvīṇāviśāradaiḥ
विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्
vidagdhaveṣabhāṣaiśca bahubhiḥ strījanairvṛtam
आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः
āruroha mahādevī saha priyasakhījanaiḥ
चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे
cāmāravyañjanaṃ tasyā vajradaṃḍamanohare
गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे
gṛhītvā rudrakanye dve vivījaturubhe śubhe
तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ
tadācāmarayormadhye devyā vadanamābabhau
अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम्
anyonyaṃ yudhyatormadhye haṃsayoriva paṃkajam
छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी
chatraṃ śaśinibhaṃ tasyāścūḍopari sumālinī
धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा
dhṛtamuktāparikṣiptaṃ babhāra premanirbharā
तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि
tacchatramujjvalaṃ devyā ruruce vadanopari
उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा
uparyamṛtabhāṃḍasya maṃḍalaṃ śaśino yathā
अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती
atha cāgre samāsīnā susmitāsyā śubhāvatī
अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम्
akṣadyūtavinodena ramayāmāsa vai satīm
सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते
suyaśāḥ pāduke devyāśśubhe ratnapariṣkṛte
स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः
stanayoraṃtare kṛtvā tadā devīmasevataḥ
अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्
anyā kāṃcanacārvaṃgī dīptaṃ jagrāha darpaṇam
अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम्
aparā tālavṛntaṃ ca parā tāṃbūlapeṭikām
काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी
kācitkrīḍāśukaṃ cāru kare 'kuruta bhāminī
काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च
kācittu sumanojñāni puṣpāṇi surabhīṇi ca
काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा
kācidābharaṇādhāraṃ babhāra kamalekṣaṇā
काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम्
kācicca punarālepaṃ suprasūtaṃ śubhāṃjanam
अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः
anyāśca sadṛśāstāstā yathāsvamucitakriyāḥ
आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः
āvṛttyā tāṃ mahādevīmasevaṃta samaṃtataḥ
अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी
atīva śuśubhe tāsāmaṃtare parameśvarī
तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी
tārāpariṣado madhye caṃdralekheva śāradī
ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्
tataḥ śaṃkhasamutthasya nādasya samanaṃtaram
प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत
prāsthāniko mahānādaḥ paṭahaḥ samatāḍyata
ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः
tato madhuravādyāni saha tālodyataissvanaiḥ
अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च
anāhatāni sanneduḥ kāhalānāṃ śatāni ca
सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्
sāyudhānāṃ gaṇeśānāṃ maheśasamatejasām
सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः
sahasrāṇi śatānyaṣṭau tadānīṃ purato yayuḥ
तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः
teṣāṃ madhye vṛṣārūḍho gajārūḍho yathā guruḥ
जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः
jagāma gaṇapaḥ śrīmān somanaṃdīśvarārcitaḥ
देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः
devaduṃdubhayo nedurdivi divyasukhā ghanāḥ
ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः
nanṛturmunayassarve mumuduḥ siddhayoginaḥ
ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः
sasṛjuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca vitānopari vāridāḥ
तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता
tadā devagaṇaiścānyaiḥ pathi sarvatra saṃgatā
क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी
kṣaṇādiva piturgehaṃ praviveśa maheśvarī
तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात्
tāṃ dṛṣṭvā kupito dakṣaścātmanaḥ kṣayakāraṇāt
तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्
tasyā yavīyasībhyo 'pi cakre pūjāma satkṛtām
521अ तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम्
521a tadā śaśimukhī devī pitaraṃ sadasi sthitam
अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः
aṃbikā yuktamavyagramuvācākṛpaṇaṃ vacaḥ
देव्युवाच ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः
devyuvāca brahmādayaḥ piśācāṃtā yasyājñāvaśavartinaḥ
स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल
sa devassāṃprataṃ tāta vidhinā nārcitaḥ kila
तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम्
tadāstāṃ mama jyāyasyāḥ putryāḥ pūjāṃ kimīdṛśīm
असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्
asatkṛtāmavajñāya kṛtavānasi garhitam
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः
evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ krodhādamarṣitaḥ
त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम
tvattaḥ śreṣṭhā viśiṣṭāśca pūjyā bālāḥ sutā mama
तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा
tāsāṃ tu ye ca bhartāraste me bahumatā mudā
गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि
gunaiścāpyadhikāssarvairbhartuste tryaṃbakādapi
स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता
stabdhātmā tāmasaśśarvastvamimaṃ samupāśritā
तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः
tena tvāmavamanye 'haṃ pratikūlo hi me bhavaḥ
तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत्
tathoktā pitaraṃ dakṣaṃ kruddhā devī tamabravīt
शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः
śṛṇvatāmeva sarveṣāṃ ye yajñasadasi sthitāḥ
अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम्
akasmānmama bhartāramajātāśeṣadūṣaṇam
वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्
vācā dūṣayase dakṣa sākṣāllokamaheśvaram
विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः
vidyācauro gurudrohī vedeśvaravidūṣakaḥ
त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः
ta ete bahupāpmānassarve daṃḍyā iti śrutiḥ
तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम्
tasmādatyutkaṭasyāsya pāpasya sadṛśo bhṛśam
सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति
sahasā dāruṇo daṃḍastava daivādbhaviṣyati
त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः
tvayā na pūjito yasmāddevadevastriyaṃbakaḥ
तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय
tasmāttava kulaṃ duṣṭaṃ naṣṭamityavadhāraya
इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा
ityuktvā pitaraṃ ruṣṭā satī saṃtyaktasādhvasā
तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्
tadīyāṃ ca tanuṃ tyaktvā himavaṃtaṃ yayau girim
स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः
sa parvataparaḥ śrīmāṃllabdhapuṇyaphalodayaḥ
तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः
tadarthameva kṛtavān suciraṃ duścaraṃ tapaḥ
तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी
tasmāttamanugṛhṇāti bhūdhareśvaramīśvarī
स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया
svecchayā pitaraṃ cakre svātmano yogamāyayā
यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला
yadā gatā satī dakṣaṃ viniṃdya bhayavihvalā
तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः
tadā tirohitā maṃtrā vihataśca tato 'dhvaraḥ
तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः
tadupaśrutya gamanaṃ devyāstripurumardanaḥ
दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्
dakṣāya ca ṛṣibhyaśca cukopa ca śaśāpa tān
यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती
yasmādavamatā dakṣamatkṛte 'nāgasā satī
पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
pūjitāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha
वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी
vaivasvate 'ṃtare tasmāttava jāmātarastvamī
उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः
utpatsyaṃte samaṃ sarve brahmayajñeṣvayonijāḥ
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये
bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścāpi pracetasaḥ
अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते
ahaṃ tatrāpi te vighnamācariṣyāmi durmate
धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः
dharmārthakāmayukteṣu karmasvapi punaḥ punaḥ
तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
tenaivaṃ vyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः
svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā papāta bhuvi duḥkhitaḥ
ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे
tataḥ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva pracetasām
521ब् भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु
521b bhṛgvādayo 'pi jātā vai manorvaivasvatasya tu
अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
aṃtare brahmaṇo yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum
तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः
tadā dakṣasya dharmārthaṃ yajñe tasya durātmanaḥ
महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति
maheśaḥ kṛtavānvighnaṃ manā vavasvate sati