इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सतीदेहत्यागो नामाष्टादशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 19 ऋषय ऊचुः कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe satīdehatyāgo nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ Chapter 19 ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ dakṣasya dharmārthaṃ pravṛttasya durātmanaḥ
महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
maheśaḥ kṛtavān vighnametadicchāma veditum
वायुरुवाच विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात्
vāyuruvāca viśvasya jagato māturapi devyāstapobalāt
पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
pitṛbhāvamupāgamya mudite himavadgirau
देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये
deve 'pi tatkṛtodvāhe himavacchikharālaye
संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
saṃkīḍati tayā sārdhaṃ kāle bahutare gate
वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम्
vaivasvate 'ṃtare prāpte dakṣaḥ prācetasaḥ svayam
अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
aśvamedhena yajñena yakṣyamāṇo 'nvapadyata
ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत्
tato himavataḥ pṛṣṭhe dakṣo vai yajñamāharat
गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
gaṃgādvāre śubhe deśe ṛṣisiddhaniṣevite
तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः
tasya tasminmakhedevāḥ sarve śakra purogamāḥ
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā
आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः
ādityā vasavo rudrāssādhyāssaha marudgaṇaiḥ
ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
ūṣmapāḥ somapāścaiva ājyapā dhūmapāstathā
अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः
aśvinau pitaraścaiva tathā cānye maharṣayaḥ
विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
viṣṇunā sahitāḥ sarve svāgatā yajñabhāginaḥ
दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम्
dṛṣṭvā devakulaṃ sarvamīśvareṇa vināgatam
दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
dadhīco manyunāviṣṭo dakṣamevamabhāṣata
दधीच उवाच अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने
dadhīca uvāca aprapūjye caiva pūjā pūjyānāṃ cāpya pūjane
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ
असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा
asatāṃ saṃmatiryatra satāmavamatistathā
दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
daṃḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत
evamuktvā tu viprarṣiḥ punardakṣamabhāṣata
पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
pūjyaṃ tu paśubhartāraṃ kasmānnārcayase prabhum
दक्ष उवाच संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः
dakṣa uvāca saṃti me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ
एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
ekādaśāvasthitā ye nānyaṃ vedmi maheśvaram
दधीच उवाच किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम्
dadhīca uvāca kimebhiramarairanyaiḥ pūjitairadhvare phalam
राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
rājā cedadhvarasyāsya na rudraḥ pūjyate tvayā
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः
brahmaviṣṇumaheśānāṃ sraṣṭā yaḥ prabhuravyayaḥ
ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
brahmādayaḥ piśācāṃtā yasya kaiṃkaryavādinaḥ
प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः
prakṛtīnāṃ paraścaiva puruṣasya ca yaḥ paraḥ
चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ciṃtyate yogavidvadbhi ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत्
akṣaraṃ paramaṃ brahma hyasacca sadasacca yat
अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
anādimadhyanidhanamapratarkyaṃ sanātanam
यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः
yaḥ sraṣṭā caiva saṃhartā bhartā caiva maheśvaraḥ
522अ तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
522a tasmādanyaṃ na paśyāmi śaṃkarātmānamadhvare
दक्ष उवाच एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम्
dakṣa uvāca etanmakheśasya suvarṇapātre haviḥ samastaṃ vidhimaṃtrapūtam
विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
viṣṇornayāmyapratimasya bhāgaṃ prabhorvibhajyāvahanīyamadya
दधीच उवाच यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः
dadhīca uvāca yasmānnārādhito rudrassarvadeveśvareśvaraḥ
तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
tasmāddakṣa tavāśeṣo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati
इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः
ityuktvā vacanaṃ kruddho dadhīco munisattamaḥ
निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
nirgamya ca tato deśājjagāma svakamāśramam
निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः
nirgate 'pi munau tasmindevā dakṣaṃ na tatyajuḥ
अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
avaśyamanubhāvitvādanarthasya tu bhāvinaḥ
एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात्
etasminneva kāle tu jñātvaitatsarvamīśvarāt
दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
dagdhuṃ dakṣādhvaraṃ viprā devī devamacodayat
देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया
devyā saṃcodito devo dakṣādhvarajighāṃsayā
ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
sasarja sahasā vīraṃ vīrabhadraṃ gaṇeśvaram
सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम्
sahasravadanaṃ devaṃ sahasrakamalekṣaṇam
सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
sahasramudgaradharaṃ sahasraśarapāṇikam
शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम्
śūlaṭaṃkagadāhastaṃ dīptakārmukadhāriṇam
चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
cakravajradharaṃ ghoraṃ caṃdrārdhakṛtaśekharam
कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम्
kuliśodyotitakaraṃ taḍijjvalitamūrdhajam
दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
daṃṣṭrākarālaṃ bibhrāṇaṃ mahāvaktraṃ mahodaram
विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम्
vidyujjihvaṃ pralaṃboṣṭhaṃ meghasāgaraniḥsvanam
वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahadrudhiranisravam
गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम्
gaṇḍadvitayasaṃsṛṣṭamaṇḍalīkṛtakuṇḍalam
वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
varāmaraśiromālāvalīkalitaśekharam
रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम्
raṇannūpurakeyūramahākanakabhūṣitam
रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
ratnasaṃcayasaṃdīptaṃ tārahārāvṛtorasam
महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम्
mahāśarabhaśārdūlasiṃhaiḥ sadṛśavikramam
प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
praśastamattamātaṃgasamānagamanālasam
शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम्
śaṃkhacāmarakuṃdendumṛṇālasadṛśaprabham
सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
satuṣāramivādrīndraṃ sākṣājjaṃgamatāṃ gatam
ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम्
jvālāmālāparikṣiptaṃ dīptamauktikabhūṣaṇam
तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
tejasā caiva dīvyaṃtaṃ yugāṃta iva pāvakam
स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः
sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā praṇataḥ prāṃjalistataḥ
पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
pārśvato devadevasya paryatiṣṭhadgaṇeśvaraḥ
मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम्
manyunā cāsṛjadbhadrāṃ bhadrakālīṃ maheśvarīm
आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
ātmanaḥ karmasākṣitve tena gaṃtuṃ sahaiva tu
तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम्
taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ vīrabhadraṃ kālāgnisannibham
भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
bhadrayā sahitaṃ prāha bhadramastviti śaṃkaraḥ
स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम्
sa ca vijñāpayāmāsa saha devyā maheśvaram
आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
ājñāpaya mahādeva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham
ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया
tatastripurahā prāha haimavatyāḥ priyecchayā
वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
vīrabhadraṃ mahābāhuṃ vācā vipulanādayā
देवदेव उवाच प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय
devadeva uvāca prācetasasya dakṣasya yajñaṃ sadyo vināśaya
भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
bhadrakālyā sahāsi tvametatkṛtyaṃ gaṇeśvara
522ब् अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः
522b ahamapyanayā sārdhaṃ raibhyāśramasapīpataḥ
स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
sthitvā vīkṣe gaṇeśāna vikramaṃ tava duḥsaham
वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः
vṛkṣā kanakhale ye tu gaṃgādvārasamīpagāḥ
सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
suvarṇaśṛṃgasya girermerumaṃdarasaṃnibhāḥ
तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते
tasminpradeśe dakṣasya yujñaḥ saṃprati vartate
सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
sahasā tasya yajñasya vighātaṃ kuru mā ciram
इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा
ityukte sati devena devī himagirīndrajā
भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
bhadraṃ bhadraṃ ca saṃprekṣya vatsaṃ dhenurivaurasam
आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा
āliṃgya ca samāghrāya mūrdhni ṣaḍvadanaṃ yathā
सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
sasmitā vacanaṃ prāha madhuraṃ madhuraṃ svayam
देव्युवाच वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम
devyuvāca vatsa bhadra mahābhāga mahābalaparākrama
मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
matpriyārthaṃ tvamutpanno mama manyuṃ pramārjaka
यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत्
yajñeśvaramanāhūya yajñakarmarato 'bhavat
दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
dakṣaṃ vaireṇa taṃ tasmādbhiṃdhi yajñaṃ gaṇeśvara
यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया
yajñalakṣmīmalakṣmīṃ tvaṃ bhadra kṛtvā mamājñayā
यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
yajamānaṃ ca taṃ hatvā vatsa hiṃsaya bhadrayā
अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः
aśeṣāmiva tāmājñāṃ śivayościtrakṛtyayoḥ
मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
mūrdhni kṛtvā namaskṛtya bhadro gaṃtuṃ pracakrame
अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः
athaiṣa bhagavānkruddhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ
वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
vīrabhadro mahādevo devyā manyupramārjakaḥ
ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान्
sasarja romakūpebhyo romajākhyāngaṇeśvarān
दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
dakṣiṇādbhujadeśāttu śatakoṭigaviśvarān
पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात्
pādāttathorudeśācca pṛṣṭhātpārśvānmukhādgalāt
गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
guhyādgulphācchiromadhyātkaṃṭhādāsyāttathodarāt
तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः
tadā gaṇeśvarairbhadrairbhadratulyaparākramaiḥ
संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
saṃchāditamabhūtsarvaṃ sākāśavivaraṃ jagat
सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः
sarve sahasrahastāste sahasrāyudhapāṇayaḥ
रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
rudrasyānucarāssarve sarve rudrasamaprabhāḥ
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः
śūlaśaktigadāhastāṣṭaṃkopalaśilādharāḥ
कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
kālāgnirudrasadṛśāstrinetrāśca jaṭādharāḥ
निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः
nipeturbhṛśamākāśe śataśassiṃhavāhanāḥ
विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
vineduśca mahānādāñjaladā iva bhadrajāḥ
तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ
tairbhadrairbhagavānmadrastathā parivṛto babhau
कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
kālānalaśatairyukto yathāṃte kālabhairavaḥ
तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः
teṣāṃ madhye samāruhya vṛṣeṃdraṃ vṛṣabhadhvajaḥ
जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
jagāma bhagavānbhadraśśubhamabhraṃ yathā bhavaḥ
तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः
tasminvṛṣabhamārūḍhe bhadre tu bhasitaprabhaḥ
बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
babhāra mauktikaṃ chatraṃ gṛhītasitacāmaraḥ
स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः
sa tadā śuśubhe pārśve bhadrasya bhasitaprabhaḥ
भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
bhagavāniva śailendraḥ pārśve viśvajagadguroḥ
सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना
so 'pi tena babhau bhadraḥ śvetacāmarapāṇinā
बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
bālasomena saumyena yathā śūlavarāyudhaḥ
दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम्
dadhmau śaṃkhaṃ sitaṃ bhadraṃ bhadrasya purataḥ śubham
भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
bhānukaṃpo mahātejā hemaratnairalaṃkṛtaḥ
देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः
devaduṃdubhayo nedurdivyasaṃkulaniḥsvanāḥ
523अ ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
523a vavṛṣuśśataśo mūrdhni puṣpavarṣaṃ balāhakāḥ
फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः
phullānāṃ madhugarbhāṇāṃ puṣpāṇāṃ gaṃdhabaṃdhavaḥ
मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
mārgānukūlasaṃvāhā vabuśca pathi mārutāḥ
ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः
tato gaṇeśvarāḥ sarve mattā yuddhabaloddhatāḥ
ननृतुर्मुमुदुर् 1नेदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
nanṛturmumudur 1nedurjahasurjagadurjaguḥ
तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया
tadā bhadragaṇāṃtaḥstho babhau bhadraḥ sa bhadrayā
यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
yathā rudragaṇāṃtaḥ sthastryambakoṃbikayā saha
तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम्
tatkṣaṇādeva dakṣasya yajñavāṭaṃ raṇmayam
प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
praviveśa mahābāhurvīrabhadro mahānugaḥ
ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः
tatastu dakṣapratipāditasya kratupradhānasya gaṇapradhānaḥ
प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
prayogabhūmiṃ praviveśa bhadro rudro yathāṃte bhuvanaṃ didhakṣuḥ