इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे वीरभद्रोत्पत्तिवर्णनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 20 वायुरुवाच ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vīrabhadrotpattivarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 20 vāyuruvāca tato viṣṇupradhānānāṃ surāṇāmamitaujasām
ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्
dadarśa ca mahatsatraṃ citradhvajaparicchadam
सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम्
sudarbhaṛtusaṃstīrṇaṃ susamiddhahutāśanam
कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्
kāṃcanairyajñabhāṃḍaiśca bhrājiṣṇubhiralaṃkṛtam
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः
ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ
विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्
vidhinā vedadṛṣṭena svanuṣṭhitabahukramam
देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम्
devāṃganāsahasrāḍhyamapsarogaṇasevitam
वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्
veṇuvīṇāravairjuṣṭaṃ vedaghoṣaiśca bṛṃhitam
दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान्
dṛṣṭvā dakṣādhvare vīro vīrabhadraḥ pratāpavān
सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा
siṃhanādaṃ tadā cakre gaṃbhīro jalado yathā
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव
tataḥ kilakilāśabda ākāśaṃ pūrayanniva
गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः
gaṇeśvaraiḥ kṛto jajñe mahānnyakkṛtasāgaraḥ
तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः
tena śabdena mahatāḥ grastā sarvedivaukasaḥ
दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः
dudruvuḥ parito bhītāḥ srastavastravibhūṣaṇāḥ
किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही
kiṃsvidbhagno mahāmeruḥ kiṃsvitsaṃdīryate mahī
किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्
kimidaṃ kimidaṃ veti jajalpustridaśā bhṛśam
मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने
mṛgendrāṇāṃ yathā nādaṃ gajeṃdrā gahane vane
श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्
śrutvā tathāvidhaṃ kecittatyajurjīvitaṃ bhayāt
पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा
parvatāśca vyaśīryaṃta cakampe ca vasuṃdharā
मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः
marutaśca vyaghūrṇaṃta cukṣubhe makarālayaḥ
अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः
agnayo naiva dīpyaṃte na ca dīpyati bhāskaraḥ
ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः
grahāśca na prakāśaṃte nakṣatrāṇi ca tārakāḥ
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम्
etasminneva kāle tu yajñavāṭaṃ tadujjvalam
संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया
saṃprāpa bhagavānbhadro bhadraiśca saha bhadrayā
तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः
taṃ dṛṣṭvā bhītabhīto 'pi dakṣo dṛḍha iva sthitaḥ
क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि
kruddhavadvacanaṃ prāha ko bhavān kimihecchasi
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः
tasya tadvacanaṃ śrutvā dakṣasya ca durātmanaḥ
वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः
vīrabhadro mahātejā meghasaṃbhīranissvanaḥ
1 परस्मैपदमार्षम् 523ब् स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः
1 parasmaipadamārṣam 523b smayanniva tamālokya dakṣaṃ devāśca ṛtvijaḥ
अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः
arthagarbhamasaṃbhrāntamavocaducitaṃ vacaḥ
वीरभद्र उवाच वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः
vīrabhadra uvāca vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ
भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्
bhāgābhilipsayā prāptā bhāgo nassaṃpradīyatām
अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः
atha cedadhvare 'smākaṃ na bhāgaḥ parikalpitaḥ
कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः
kathyatāṃ kāraṇaṃ tatra yudhyatāṃ vā mayāmaraiḥ
इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः
ityuktāste gaṇeṃdreṇa devā dakṣapurogamāḥ
ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति
ūcurmantrāḥ pramāṇaṃ no na vayaṃ prabhavastviti
मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः
mantrā ūcussurā yūyaṃ mohopahatacetasaḥ
येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्
yena prathamabhāgārhaṃ na yajadhvaṃ maheśvaram
मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः
maṃtroktā api te devāḥ sarve saṃmūḍhacetasaḥ
भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः
bhadrāya na dadurbhāgaṃ tatprahāṇamabhīpsavaḥ
यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत्
yadā tathyaṃ ca pathyaṃ ca svavākyaṃ tadvṛthā 'bhavat
तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्
tadā tato yayurmaṃdā brahmalokaṃ sanātanam
अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान्
athovāca gaṇādhyakṣo devānviṣṇupurogamān
मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः
mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ
यस्मादस्मिन् मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः
yasmādasmin makhe devairitthaṃ vayamasatkṛtāḥ
तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्
tasmādvo jīvitaissārdhamapaneṣyāmi garvitam
इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना
ityuktvā bhagavān kruddho vyadahannetravahninā
यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः
yakṣavāṭaṃ mahākūṭaṃ yathātisraḥ puro haraḥ
ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः
tato gaṇeśvarāssarve parvatodagravigrahāḥ
यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः
yūpānutpāṭya hotḥṇāṃ kaṃṭheṣvābadhya rajjubhiḥ
यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि
yajñapātrāṇi citrāṇi bhittvā saṃcūrṇya vāriṇi
गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
gṛhītvā caiva yajñāṃgaṃ gaṃgāsrotasi cikṣipuḥ
तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः
tatra divyānnapānānāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ
क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः
kṣīranadyo 'mṛtasrāvāḥ susnigdhadadhikardamāḥ
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च
uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi surabhīṇi ca
रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै
rasavanti ca pānāni lehyacoṣyāṇi tāni vai
वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च
vīrāstadbhujate vaktrairviluṃpaṃti kṣipaṃti ca
वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः
vajraiścakrairmahāśūlaiśśaktibhiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ
मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः
musalairasibhiṣṭaṃkairbhidhipālaiḥ paraśvadhaiḥ
उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्
uddhatāṃstridaśānsarvāṃllokapālapurassarān
बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः
bibhidurbalino vīrā vīrabhadrāṃgasaṃbhavāḥ
छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति
chiṃdhi bhiṃdhi kṣipa kṣipraṃ māryatāṃ dāryatāmiti
हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च
harasva praharasveti pāṭayotpāṭayeti ca
संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः
saṃraṃbhaprabhavāḥ krūrāśśabdāḥ śravaṇaśaṃkavaḥ
यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः
yatratatra gaṇeśānāṃ jajñire samarocitāḥ
विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः
vivṛttanayanāḥ keciddaṣṭadaṃṣṭroṣṭhatālavaḥ
आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात्
āśramasthānsamākṛṣya mārayanti tapodhanāt
स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च
sruvānapaharantaśca kṣipantogniṃ jaleṣu ca
कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः
kalaśānapi bhindaṃtaśchiṃdaṃto maṇivedikāḥ
गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः
gāyaṃtaśca nadantaśca hasantaśca muhurmuhuḥ
रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः
raktāsavaṃ pibantaśca nanṛturgaṇapuṃgavāḥ
524अ निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः
524a nirmathya seṃdrānamarān gaṇendrānvṛṣendranāgendramṛgendrasārāḥ
चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि
cakrurbahūnyapratimabhāvāḥ saharṣaromāṇi viceṣṭitāni
नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्
nandaṃti kecitpraharanti keciddhāvanti kecitpralapanti kecit
नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन
nṛtyanti kecidvihasanti kecidvalganti kecitpramathā balena
केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति
kecijjighṛkṣaṃti ghanānsa toyānkecidgrahītuṃ ravimutpataṃti
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः
kecitprasartuṃ pavanena sārdhamicchaṃti bhīmāḥ pramathā viyatsthāḥ
आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः
ākṣipya kecicca varāyudhāni mahā bhujaṃgāniva vainateyāḥ
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः
bhramaṃti devānapi vidravaṃtaḥ khamaṃḍale parvatakūṭakalpāḥ
उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि
utpāṭya cotpāṭyagṛhāṇi kecitsajālavātāyanavedikāni
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः
vikṣipya vikṣipya jalasya madhye kālāṃbudābhāḥ pramathā nineduḥ
उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्
udvartitadvārakapāṭakuḍyaṃ vidhvastaśālāvalabhīgavākṣam
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम्
aho batābhajyata yajñavāṭamanāthavadvākyamivāyathārtham
हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति
hā nātha tāteti pituḥ suteti bhratarmamāmbeti ca mātuleti
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः
utpāṭyamāneṣu gṛheṣu nāryo hyānāthaśabdānbahuśaḥ pracakruḥ