इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे देवदंडवर्णनं नामैकविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 22 तस्मिन्नवसरे व्योम्नि समाविरभवद्रथः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe devadaṃḍavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 22 tasminnavasare vyomni samāvirabhavadrathaḥ
सहस्रसूर्यसंकाशश्चारुचीरवृषध्वजः
sahasrasūryasaṃkāśaścārucīravṛṣadhvajaḥ
अश्वरत्नद्वयोदारो रथचक्रचतुष्टयः
aśvaratnadvayodāro rathacakracatuṣṭayaḥ
सञ्चितानेकदिव्यास्त्रशस्त्ररत्नपरिष्कृतः
sañcitānekadivyāstraśastraratnapariṣkṛtaḥ
तस्यापि रथवर्यस्य स्यात्स एव हि सारथिः
tasyāpi rathavaryasya syātsa eva hi sārathiḥ
यथा च त्रैपुरे युद्धे पूर्वं शार्वरथे स्थितः
yathā ca traipure yuddhe pūrvaṃ śārvarathe sthitaḥ
स तं रथवरं ब्रह्मा शासनादेव शूलिनः
sa taṃ rathavaraṃ brahmā śāsanādeva śūlinaḥ
हरेस्समीपमानीय कृताञ्जलिरभाषत
haressamīpamānīya kṛtāñjalirabhāṣata
भगवन्भद्र भद्रांग भगवानिन्दुभूषणः
bhagavanbhadra bhadrāṃga bhagavānindubhūṣaṇaḥ
आज्ञापयति वीरस्त्वां रथमारोढुमव्ययः
ājñāpayati vīrastvāṃ rathamāroḍhumavyayaḥ
रेभ्याश्रमसमीपस्थस्त्र्यंबको ऽंबिकया सह
rebhyāśramasamīpasthastryaṃbako 'ṃbikayā saha
सम्पश्यते महाबाहो दुस्सहं ते पराक्रमम्
sampaśyate mahābāho dussahaṃ te parākramam
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स वीरो गणकुञ्जरः
tasya tadvacanaṃ śrutvā sa vīro gaṇakuñjaraḥ
आरुरोह रथं दिव्यमनुगृह्य पितामहम्
āruroha rathaṃ divyamanugṛhya pitāmaham
तथा रथवरे तस्मिन्स्थिते ब्रह्मणि सारथौ
tathā rathavare tasminsthite brahmaṇi sārathau
भद्रस्य ववृधे लक्ष्मी रुद्रस्येव पुरद्विषः
bhadrasya vavṛdhe lakṣmī rudrasyeva puradviṣaḥ
ततः शंखवरं दीप्तं पूर्णचंद्रसमप्रभम्
tataḥ śaṃkhavaraṃ dīptaṃ pūrṇacaṃdrasamaprabham
प्रदध्मौ वदने कृत्वा भानुकंपो महाबलः
pradadhmau vadane kṛtvā bhānukaṃpo mahābalaḥ
तस्य शंखस्य तं नादं भिन्नसारससन्निभम्
tasya śaṃkhasya taṃ nādaṃ bhinnasārasasannibham
श्रुत्वा भयेन देवानां जज्वाल जठरानलः
śrutvā bhayena devānāṃ jajvāla jaṭharānalaḥ
यक्षविद्याधराहीन्द्रैः सिद्धैर्युद्धदिदृक्षुभिः
yakṣavidyādharāhīndraiḥ siddhairyuddhadidṛkṣubhiḥ
क्षणेन निबडीभूताः साकाशविवरा दिशाः
kṣaṇena nibaḍībhūtāḥ sākāśavivarā diśāḥ
ततः शार्ङ्गेण चापाङ्कात्स नारायणनीरदः
tataḥ śārṅgeṇa cāpāṅkātsa nārāyaṇanīradaḥ
महता बाणवर्षेण तुतोद गणगोवृषम्
mahatā bāṇavarṣeṇa tutoda gaṇagovṛṣam
तं दृष्ट्वा विष्णुमायांतं शतधा बाणवर्षिणम्
taṃ dṛṣṭvā viṣṇumāyāṃtaṃ śatadhā bāṇavarṣiṇam
स चाददे धनुर्जैत्रं भद्रो बाणसहस्रमुक्
sa cādade dhanurjaitraṃ bhadro bāṇasahasramuk
समादाय च तद्दिव्यं धनुस्समरभैरवम्
samādāya ca taddivyaṃ dhanussamarabhairavam
शनैर्विस्फारयामास मेरुं धनुरिवेश्वरः
śanairvisphārayāmāsa meruṃ dhanuriveśvaraḥ
तस्य विस्फार्यमाणस्य धनुषो ऽभून्महास्वनः
tasya visphāryamāṇasya dhanuṣo 'bhūnmahāsvanaḥ
तेन स्वनेन महता पृथिवीं समकंपयत्
tena svanena mahatā pṛthivīṃ samakaṃpayat
ततः शरवरं घोरं दीप्तमाशीविषोपमम्
tataḥ śaravaraṃ ghoraṃ dīptamāśīviṣopamam
जग्राह गणपः श्रीमान्स्वयमुग्रपराक्रमः
jagrāha gaṇapaḥ śrīmānsvayamugraparākramaḥ
बाणोद्धारे भुजो ह्यस्य तूणीवदनसंगतः
bāṇoddhāre bhujo hyasya tūṇīvadanasaṃgataḥ
प्रत्यदृश्यत वल्मीकं विवेक्षुरिव पन्नगः
pratyadṛśyata valmīkaṃ vivekṣuriva pannagaḥ
समुद्धृतः करे तस्य तत्क्षणं रुरुचे शरेः
samuddhṛtaḥ kare tasya tatkṣaṇaṃ ruruce śareḥ
महाभुजंगसंदष्टो यथा बालभुजङ्गमः
mahābhujaṃgasaṃdaṣṭo yathā bālabhujaṅgamaḥ
शरेण घनतीव्रेण भद्रो रुद्रपराक्रमः
śareṇa ghanatīvreṇa bhadro rudraparākramaḥ
विव्याध कुपितो गाढं ललाटे विष्णुमव्ययम्
vivyādha kupito gāḍhaṃ lalāṭe viṣṇumavyayam
ललाटे ऽभिहितो विष्णुः पूर्वमेवावमानितः
lalāṭe 'bhihito viṣṇuḥ pūrvamevāvamānitaḥ
चुकोप गणपेंद्राय मृगेंद्रायेव गोवृषः
cukopa gaṇapeṃdrāya mṛgeṃdrāyeva govṛṣaḥ
ततस्त्वशनिकल्पेन क्रूरास्येन महेषुणा
tatastvaśanikalpena krūrāsyena maheṣuṇā
विव्याध गणराजस्य भुजे भुजगसन्निभे
vivyādha gaṇarājasya bhuje bhujagasannibhe
सो ऽपि तस्य भुजे भूयः सूर्यायुतसमप्रभम्
so 'pi tasya bhuje bhūyaḥ sūryāyutasamaprabham
विससर्ज शरं वेगाद्वीरभद्रो महाबलः
visasarja śaraṃ vegādvīrabhadro mahābalaḥ
स च विष्णुः पुनर्भद्रं भद्रो विष्णुं तथा पुनः
sa ca viṣṇuḥ punarbhadraṃ bhadro viṣṇuṃ tathā punaḥ
स च तं स च तं विप्राश्शरैस्तावनुजघ्नतुः
sa ca taṃ sa ca taṃ viprāśśaraistāvanujaghnatuḥ
तयोः परस्परं वेगाच्छरानाशु विमुंचतोः
tayoḥ parasparaṃ vegāccharānāśu vimuṃcatoḥ
द्वयोस्समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
dvayossamabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam
तद्दृष्ट्वा तुमुलं युद्धं तयोरेव परस्परम्
taddṛṣṭvā tumulaṃ yuddhaṃ tayoreva parasparam
हाहाकारो महानासीदाकाशे खेचरेरितः
hāhākāro mahānāsīdākāśe khecareritaḥ
ततस्त्वनलतुंडेन शरेणादित्यवर्चसा
tatastvanalatuṃḍena śareṇādityavarcasā
विव्याध सुदृढं भद्रो विष्णोर्महति वक्षसि
vivyādha sudṛḍhaṃ bhadro viṣṇormahati vakṣasi
स तु तीव्रप्रपातेन शरेण दृढमाहतः
sa tu tīvraprapātena śareṇa dṛḍhamāhataḥ
महतीं रुजमासाद्य निपपात विमोहितः
mahatīṃ rujamāsādya nipapāta vimohitaḥ
पुनः क्षणादिवोत्थाय लब्धसंज्ञस्तदा हरिः
punaḥ kṣaṇādivotthāya labdhasaṃjñastadā hariḥ
सर्वाण्यपि च दिव्यास्त्राण्यथैनं प्रत्यवासृजत्
sarvāṇyapi ca divyāstrāṇyathainaṃ pratyavāsṛjat
स च विष्णुर्धनुर्मुक्तान्सर्वाञ्छर्वचमूपतिः
sa ca viṣṇurdhanurmuktānsarvāñcharvacamūpatiḥ
सहसा वारयामास घोरैः प्रतिशरैः शरान्
sahasā vārayāmāsa ghoraiḥ pratiśaraiḥ śarān
ततो विष्णुस्स्वनामांकं बाणमव्याहतं क्वचित्
tato viṣṇussvanāmāṃkaṃ bāṇamavyāhataṃ kvacit
ससर्ज क्रोधरक्ता क्षस्तमुद्दिश्य गणेश्वरम्
sasarja krodharaktā kṣastamuddiśya gaṇeśvaram
तं बाणं बाणवर्येण भद्रो भद्राह्वयेण तु
taṃ bāṇaṃ bāṇavaryeṇa bhadro bhadrāhvayeṇa tu
अप्राप्तमेव भगवाञ्चिच्छेद शतधा पथि
aprāptameva bhagavāñciccheda śatadhā pathi
अथैकेनेषुणा शार्ङ्गं द्वाभ्यां पक्षौ गरुत्मतः
athaikeneṣuṇā śārṅgaṃ dvābhyāṃ pakṣau garutmataḥ
निमेषादेव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत्
nimeṣādeva ciccheda tadadbhutamivābhavat
ततो योगबलाद्विष्णुर्देहाद्देवान्सुदारुणान्
tato yogabalādviṣṇurdehāddevānsudāruṇān
शंखचक्रगदाहस्तान् विससर्ज सहस्रशः
śaṃkhacakragadāhastān visasarja sahasraśaḥ
सर्वांस्तान्क्षणमात्रेण त्रैपुरानिव शंकरः
sarvāṃstānkṣaṇamātreṇa traipurāniva śaṃkaraḥ
निर्ददाह महाबाहुर्नेत्रसृष्टेन वह्निना
nirdadāha mahābāhurnetrasṛṣṭena vahninā
ततः क्रुद्धतरो विष्णुश्चक्रमुद्यम्य सत्वरः
tataḥ kruddhataro viṣṇuścakramudyamya satvaraḥ
तस्मिन्वीरो समुत्स्रष्टुं तदानीमुद्यतो ऽभवत्
tasminvīro samutsraṣṭuṃ tadānīmudyato 'bhavat
तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य पुरतः समुपस्थितम्
taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya purataḥ samupasthitam
स्मयन्निव गणेशानो व्यष्टंभयदयत्नतः
smayanniva gaṇeśāno vyaṣṭaṃbhayadayatnataḥ
स्तंभितांगस्तु तच्चक्रं घोरमप्रतिमं क्वचित्
staṃbhitāṃgastu taccakraṃ ghoramapratimaṃ kvacit
इच्छन्नपि समुत्स्रष्टुं न विष्णुरभवत्क्षमः
icchannapi samutsraṣṭuṃ na viṣṇurabhavatkṣamaḥ
श्वसन्निवैकमुद्धृत्य बाहुं चक्रसमन्वितम्
śvasannivaikamuddhṛtya bāhuṃ cakrasamanvitam
अतिष्ठदलसो भूत्वा पाषाण इव निश्चलः
atiṣṭhadalaso bhūtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ
विशरीरो यथाजीवो विशृङ्गो वा यथा वृषः
viśarīro yathājīvo viśṛṅgo vā yathā vṛṣaḥ
विदंष्ट्रश्च यथा सिंहस्तथा विष्णुरवस्थितः
vidaṃṣṭraśca yathā siṃhastathā viṣṇuravasthitaḥ
तं दृष्ट्वा दुर्दशापन्नं विष्णुमिंद्रादयः सुराः
taṃ dṛṣṭvā durdaśāpannaṃ viṣṇumiṃdrādayaḥ surāḥ
समुन्नद्धा गणेन्द्रेण मृगेंद्रेणेव गोवृषाः
samunnaddhā gaṇendreṇa mṛgeṃdreṇeva govṛṣāḥ
प्रगृहीतायुधा यौद्धुंक्रुद्धाः समुपतस्थिरे
pragṛhītāyudhā yauddhuṃkruddhāḥ samupatasthire
तान्दृष्ट्वा समरे भद्रःक्षुद्रानिव हरिर्मृगान्
tāndṛṣṭvā samare bhadraḥkṣudrāniva harirmṛgān
साक्षाद्रुद्रतनुर्वीरो वरवीरगणावृतः
sākṣādrudratanurvīro varavīragaṇāvṛtaḥ
अट्टहासेन घोरेण व्यष्टं भयदनिंदितः
aṭṭahāsena ghoreṇa vyaṣṭaṃ bhayadaniṃditaḥ
तथा शतमखस्यापि सवज्रो दक्षिणः करः
tathā śatamakhasyāpi savajro dakṣiṇaḥ karaḥ
सिसृक्षोरेव उद्वज्रश्चित्रीकृत इवाभवत्
sisṛkṣoreva udvajraścitrīkṛta ivābhavat
अन्येषामपि सर्वेषां सरक्ता अपि बाहवः
anyeṣāmapi sarveṣāṃ saraktā api bāhavaḥ
अलसानामिवारंभास्तादृशाः प्रतियांत्युत
alasānāmivāraṃbhāstādṛśāḥ pratiyāṃtyuta
एवं भगवता तेन व्याहताशेषवैभवात्
evaṃ bhagavatā tena vyāhatāśeṣavaibhavāt
अमराः समरे तस्य पुरतः स्थातुमक्षमाः
amarāḥ samare tasya purataḥ sthātumakṣamāḥ
स्तब्धैरवयवैरेव दुद्रुवुर्भयविह्वलाः
stabdhairavayavaireva dudruvurbhayavihvalāḥ
स्थितिं च चक्रिरे युद्धे वीरतेजोभयाकुलाः
sthitiṃ ca cakrire yuddhe vīratejobhayākulāḥ
विद्रुतांस्त्रिदशान्वीरान्वीरभद्रो महाभुजः
vidrutāṃstridaśānvīrānvīrabhadro mahābhujaḥ
विव्याध निशितैर्बाणैर्मघो वर्षैरिवाचलान्
vivyādha niśitairbāṇairmagho varṣairivācalān
बहवस्तस्य वीरस्य बाहवः परिघोपमाः
bahavastasya vīrasya bāhavaḥ parighopamāḥ
शस्त्रैश्चकाशिरे दीप्तैः साग्निज्वाला इवोरगाः
śastraiścakāśire dīptaiḥ sāgnijvālā ivoragāḥ
अस्त्रशस्त्राण्यनेकानिसवीरो विसृजन्बभौ
astraśastrāṇyanekānisavīro visṛjanbabhau
विसृजन्सर्वभूतानि यथादौ विश्वसंभवः
visṛjansarvabhūtāni yathādau viśvasaṃbhavaḥ
यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम्
yathā raśmibhirādityaḥ pracchādayati medinīm
तथा वीरः क्षणादेव शरैः प्राच्छादयद्दिशः
tathā vīraḥ kṣaṇādeva śaraiḥ prācchādayaddiśaḥ
खमंडले गणेन्द्रस्य शराः कनकभूषिताः
khamaṃḍale gaṇendrasya śarāḥ kanakabhūṣitāḥ
उत्पतंतस्तडिद्रूपैरुपमानपदं ययुः
utpataṃtastaḍidrūpairupamānapadaṃ yayuḥ
महांतस्ते सुरगणान् मंडूकानिवडुंडुभाः
mahāṃtaste suragaṇān maṃḍūkānivaḍuṃḍubhāḥ
प्राणैर्वियोजयामासुः पपुश्च रुधिरासवम्
prāṇairviyojayāmāsuḥ papuśca rudhirāsavam
निकृत्तबाहवः केचित्केचिल्लूनवराननाः
nikṛttabāhavaḥ kecitkecillūnavarānanāḥ
पार्श्वे विदारिताः केचिन्निपेतुरमरा भुवि
pārśve vidāritāḥ kecinnipeturamarā bhuvi
विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बहुभिश्छिन्नसन्धिभिः
viśikhonmathitairgātrairbahubhiśchinnasandhibhiḥ
विवृत्तनयनाः केचिन्निपेतुर्भूतले मृताः
vivṛttanayanāḥ kecinnipeturbhūtale mṛtāḥ
गां प्रवेष्टुमिवेच्छंतः खं गंतुमिव लिप्सवः
gāṃ praveṣṭumivecchaṃtaḥ khaṃ gaṃtumiva lipsavaḥ
अलब्धात्मनिरोधानां व्यलीयंतः परस्परम्
alabdhātmanirodhānāṃ vyalīyaṃtaḥ parasparam
भूमौ केचित्प्रविविशुः पर्वतानां गुहाः परे
bhūmau kecitpraviviśuḥ parvatānāṃ guhāḥ pare
अपरे जग्मुराकाशं परे च विविशुर्जलम्
apare jagmurākāśaṃ pare ca viviśurjalam
तथा संछिन्नसर्वांगैस्स वीरस्त्रिदशैर्बभौ
tathā saṃchinnasarvāṃgaissa vīrastridaśairbabhau
परिग्रस्तप्रजावर्गो भगवानिव भैरवः
parigrastaprajāvargo bhagavāniva bhairavaḥ
दग्धत्रिपुरसंव्यूहस्त्रिपुरारिर्यथाभवत्
dagdhatripurasaṃvyūhastripurāriryathābhavat
एवं देवबलं सर्वं दीनं बीभत्सदर्शनम्
evaṃ devabalaṃ sarvaṃ dīnaṃ bībhatsadarśanam
गणेश्वरसमुत्पन्नं कृपणं वपुराददे
gaṇeśvarasamutpannaṃ kṛpaṇaṃ vapurādade
तदा त्रिदशवीराणामसृक्सलिलवाहिनी
tadā tridaśavīrāṇāmasṛksalilavāhinī
526ब् प्रावर्तत नदी घोरा प्राणिनां भयशंसिनी
526b prāvartata nadī ghorā prāṇināṃ bhayaśaṃsinī
रुधिरेण परिक्लिन्ना यज्ञभूमिस्तदा बभौ
rudhireṇa pariklinnā yajñabhūmistadā babhau
रक्तार्द्रवसना श्यामा हतशुंभेव कैशिकी
raktārdravasanā śyāmā hataśuṃbheva kaiśikī
तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे
tasminmahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe
भयेनेव परित्रस्ता प्रचचाल वसुन्धरा
bhayeneva paritrastā pracacāla vasundharā
महोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महोदधिः
mahormikalilāvartaścukṣubhe ca mahodadhiḥ
पेतुश्चोल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः
petuścolkā mahotpātāḥ śākhāśca mumucurdrumāḥ
अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ
aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaścāśivo vavau
अहो विधिविपर्यासस्त्वश्वमेधोयमध्वरः
aho vidhiviparyāsastvaśvamedhoyamadhvaraḥ
यजमानस्स्वयं दक्षौ ब्रह्मपुत्रप्रजापतिः
yajamānassvayaṃ dakṣau brahmaputraprajāpatiḥ
धर्मादयस्सदस्याश्च रक्षिता गरुडध्वजः
dharmādayassadasyāśca rakṣitā garuḍadhvajaḥ
भागांश्च प्रतिगृह्णंति साक्षादिंद्रादयः सुराः
bhāgāṃśca pratigṛhṇaṃti sākṣādiṃdrādayaḥ surāḥ
तथापि यजमानस्य यज्ञस्य च सहर्त्विजः
tathāpi yajamānasya yajñasya ca sahartvijaḥ
सद्य एव शिरश्छेदस्साधु संपद्यते फलम्
sadya eva śiraśchedassādhu saṃpadyate phalam
तस्मान्नावेदनिर्दिष्टं न चेश्वरबहिष्कृतम्
tasmānnāvedanirdiṣṭaṃ na ceśvarabahiṣkṛtam
नासत्परिगृहीतं च कर्म कुर्यात्कदाचन ॥ Śइव्P_7.1,22. 65च्द्। कृत्वापि सुमहत्पुण्यमिष्ट्वा यज्ञशतैरपि
nāsatparigṛhītaṃ ca karma kuryātkadācana // ŚivP_7.1,22. 65cd/ kṛtvāpi sumahatpuṇyamiṣṭvā yajñaśatairapi
न तत्फलमवाप्नोति भक्तिहीनो महेश्वरे
na tatphalamavāpnoti bhaktihīno maheśvare
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या यजति यश्शिवम्
kṛtvāpi sumahatpāpaṃ bhaktyā yajati yaśśivam
मुच्यते पातकैः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा
mucyate pātakaiḥ sarvairnātra kāryā vicāraṇā
बहुनात्र किमुक्तेन वृथा दानं वृथा तपः
bahunātra kimuktena vṛthā dānaṃ vṛthā tapaḥ
वृथा यज्ञो वृथा होमः शिवनिन्दारतस्य तु
vṛthā yajño vṛthā homaḥ śivanindāratasya tu
ततः सनारायणकास्सरुद्राः सलोकपालास्समरे सुरौघाः
tataḥ sanārāyaṇakāssarudrāḥ salokapālāssamare suraughāḥ
गणेंद्रचापच्युतबाणविद्धाः प्रदुद्रुवुर्गाढरुजाभिभूताः
gaṇeṃdracāpacyutabāṇaviddhāḥ pradudruvurgāḍharujābhibhūtāḥ
चेलुः क्वचित्केचन शीर्णकेशाः सेदुः क्वचित्केचन दीर्घगात्राः
celuḥ kvacitkecana śīrṇakeśāḥ seduḥ kvacitkecana dīrghagātrāḥ
पेतुः क्वचित्केचन भिन्नवक्त्रा नेशुः क्वचित्केचन देववीराः
petuḥ kvacitkecana bhinnavaktrā neśuḥ kvacitkecana devavīrāḥ
केचिच्च तत्र त्रिदशा विपन्ना विस्रस्तवस्त्राभरणास्त्रशस्त्राः
kecicca tatra tridaśā vipannā visrastavastrābharaṇāstraśastrāḥ
निपेतुरुद्भासितदीनमुद्रा मदं च दर्पं च बलं च हित्वा
nipeturudbhāsitadīnamudrā madaṃ ca darpaṃ ca balaṃ ca hitvā
सस्मुत्पथप्रस्थितमप्रधृष्यो विक्षिप्य दक्षाध्वरमक्षतास्त्रैः
sasmutpathaprasthitamapradhṛṣyo vikṣipya dakṣādhvaramakṣatāstraiḥ
बभौ गणेशस्स गणेश्वराणां मध्ये स्थितः सिंह इवर्षभाणाम्
babhau gaṇeśassa gaṇeśvarāṇāṃ madhye sthitaḥ siṃha ivarṣabhāṇām