इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्खण्डे दक्षयज्ञविध्वंसवर्णनं नाम द्वाविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 23 वायुरुवाच इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrkhaṇḍe dakṣayajñavidhvaṃsavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 23 vāyuruvāca iti sañchinnabhinnāṃgā devā viṣṇupurogamāḥ
क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता
kṣaṇātkaṣṭāṃ daśāmetya tresuḥ stokāvaśeṣitā
त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः
trastāṃstānsamare vīrān devānanyāṃśca vai gaṇāḥ
प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः
pramathāḥ paramakruddhā vīrabhadrapraṇoditāḥ
प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः
pragṛhya ca tathā doṣaṃ nigaḍairāyasairdṛḍhaiḥ
बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च
babandhuḥ pāṇipādeṣu kaṃdhareṣūdareṣu ca
तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम्
tasminnavasare brahmā bhadramadrīndrajānutam
सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत्
sārathyāllabdhavātsalyaḥ prārthayan praṇato 'bravīt
527अ अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः
527a alaṃ krodhena bhagavannaṣṭāścaite divaukasaḥ
प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत
prasīda kṣamyatāṃ sarvaṃ romajaissaha suvrata
एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना
evaṃ vijñāpitastena brahmaṇā parameṣṭhinā
शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात्
śamaṃ jagāma saṃprīto gaṇapastasya gauravāt
देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः
devāśca labdhāvasarā devadevasya maṃtriṇaḥ
धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः
dhārayanto 'ñjalīnmūrdhni tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ
देवा ऊचुः नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने ॥ Śइव्P_7.1,23. 8अब्। रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये
devā ūcuḥ namaḥ śivāya śāntāya yajñahantre triśūline // ŚivP_7.1,23. 8ab/ rudrabhadrāya rudrāṇāṃ pataye rudrabhūtaye
कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे
kālāgnirudrarūpāya kālakāmāṃgahāriṇe
देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः
devatānāṃ śirohantre dakṣasya ca durātmanaḥ
संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः
saṃsargādasya pāpasya dakṣasyākliṣṭakarmaṇaḥ
शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता
śāsitāḥ samare vīra tvayā vayamaninditā
दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो
dagdhāścāmī vayaṃ sarve tvatto bhītāśca bho prabho
त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्
tvameva gatirasmākaṃ trāhi naśśaraṇāgatān
वायुरुवाच तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः
vāyuruvāca tuṣṭastvevaṃ stuto devān visṛjya nigaḍātprabhuḥ
आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह
ānayaddevadevasya samīpamamarāniha
देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः
devopi tatra bhagavānantarikṣe sthitaḥ prabhuḥ
सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः
sagaṇaḥ sarvagaḥ śarvassarvalokamaheśvaraḥ
तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः
taṃ dṛṣṭvā parameśānaṃ devā viṣṇupurogamāḥ
प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्
prītā api ca bhītāśca namaścakrurmaheśvaram
दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः
dṛṣṭvā tānamarānbhītānpraṇatārtiharo haraḥ
इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्
idamāha mahādevaḥ prahasan prekṣya pārvatīm
महादेव उवाच माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः
mahādeva uvāca mābhaiṣṭa tridaśāssarve yūyaṃ vai māmikāḥ prajāḥ
अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना
anugrahārthameveha dhṛto daṃḍaḥ kṛpālunā
भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः
bhavatāṃ nirjarāṇāṃ hi kṣānto 'smābhirvyatikramaḥ
क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्
kruddheṣvasmāsu yuṣmākaṃ na sthitirna ca jīvitam
वायुरुवाच इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा
vāyuruvāca ityuktāstridaśāssarve śarveṇāmitatejasā
सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा
sadyo vigatasandehā nanṛturvibudhā mudā
प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः
prasannamanaso bhūtvānandavihvalamānasāḥ
स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः
stutimārebhire kartuṃ śaṃkarasya divaukasaḥ
देवा ऊचुः त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि
devā ūcuḥ tvameva devākhilalokakartā pātā ca hartā parameśvaro 'si
कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते
kaviṣṇurudrākhyasvarūpabhedai rajastamassattvadhṛtātmamūrte
सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन
sarvamūrte namaste 'stu viśvabhāvana pāvana
अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद
amūrte bhaktahetorhi gṛhītākṛtisaukhyada
चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर
caṃdro 'gado hi deveśa kṛpātastava śaṃkara
निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः
nimajjanānmṛtaḥ prāpa sukhaṃ mihirajājaliḥ
सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो
sīmantinī hatadhavā tava pūjanataḥ prabho
सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्
saubhāgyamatulaṃ prāpa somavāravratātsutān
श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम्
śrīkarāya dadau devaḥ svīyaṃ padamanuttamam
सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः
sudarśanamarakṣastvaṃ nṛpamaṃḍalabhītitaḥ
मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः
meduraṃ tārayāmāsa sadāraṃ ca ghṛṇānidhiḥ
शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्
śāradāṃ vidhavāṃ cakre sadhavāṃ kriyayā bhavān
भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम्
bhadrāyuṣo vipattiṃ ca vicchidya tvamadāḥ sukham
527ब् सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात्
527b sauminī bhavabandhādvai muktā 'bhūttava sevanāt
विष्णुरुवाच त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः
viṣṇuruvāca tvaṃ śaṃbho kaharīśāśca rajassattvatamoguṇaiḥ
कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया
kartā pātā tathā hartā janānugrahakāṃkṣayā
सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः
sarvagarvāpahārī ca sarvatejovilāsakaḥ
सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः
sarvavidyādigūḍhaśca sarvānugrahakārakaḥ
त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर
tvattaḥ sarvaṃ ca tvaṃ sarvaṃ tvayi sarvaṃ girīśvara
त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि
trāhi trāhi punastrāhi kṛpāṃ kuru mamopari
अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः
athāsminnantare brahmā praṇipatya kṛtāṃjaliḥ
एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने
evaṃ tvavasaraṃ prāpya vyajñāpayata śūline
ब्रह्मोवाच जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन
brahmovāca jaya deva mahādeva praṇatārtivibhaṃjana
ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति
īdṛśeṣvaparādheṣu ko 'nyastvattaḥ prasīdati
लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे
labdhamāno bhaviṣyaṃti ye purā nihitā mṛdhe
प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे
pratyāpattirna kasya syātprasanne parameśvare
यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम्
yadidaṃ devadevānāṃ kṛtamantuṣu dūṣaṇam
तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात्
tadidaṃ bhūṣaṇaṃ manyeta aṃgīkāragauravāt
इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना
iti vijñāpyamānastu brahmaṇā parameṣṭhinā
विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव
vilokya vadanaṃ devyā devadevassmayanniva
पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
putrabhūtasya vātsalyādbrahmaṇaḥ padmajanmanaḥ
देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः
devādīnāṃ yathāpūrvamaṃgāni pradadau prabhuḥ
प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः
prathamādyaiśca yā devyo daṃḍitā devamātaraḥ
तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ
tāsāmapi yathāpūrvāṇyaṃgāni giriśo dadau
दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः
dakṣasya bhagavāneva svayaṃ brahmā pitāmahaḥ
तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्
tatpāpānuguṇaṃ cakre jaracchāgamukhaṃ mukham
सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी
so 'pi saṃjñāṃ tato labdhvā sa dṛṣṭvā jīvitaḥ sudhī
भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु
bhītaḥ kṛtāñjaliḥ śaṃbhuṃ tuṣṭāva pralapanbahu
दक्ष उवाच जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक
dakṣa uvāca jaya deva jagannātha lokānugrahakāraka
कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह
kṛpāṃ kuru maheśānāparādhaṃ me kṣamasva ha
कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो
kartā bhartā ca hartā ca tvameva jagatāṃ prabho
मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः
mayā jñātaṃ viśeṣeṇa viṣṇvādisakaleśvaraḥ
त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम्
tvayaiva vitataṃ sarvaṃ vyāptaṃ sṛṣṭaṃ na nāśitam
न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः
na hi tvadadhikāḥ kecidīśāste 'cyutakādayaḥ
वायुरुवाच तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम्
vāyuruvāca taṃ tathā vyākulaṃ bhītaṃ pralapaṃtaṃ kṛtāgasam
स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति 1 घृणानिधिः
smayannivāvadatprekṣya mā bhairiti 1 ghṛṇānidhiḥ
तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया
tathoktvā brahmaṇastasya pituḥ priyacikīrṣayā
गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः
gāṇapatyaṃ dadau tasmai dakṣāyākṣayamīśvaraḥ
ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत 2अंजलिः
tato brahmādayo devā abhivaṃdya kṛta 2aṃjaliḥ
तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्
tuṣṭuvuḥ praśrayā vācā śaṃkaraṃ girijādhipam
ब्रह्मादय ऊचुः जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो
brahmādaya ūcuḥ jaya śaṃkara deveśa dīnānātha mahāprabho
1 सिज्लोप आर्षः 2 एकवचनमार्षम् 528अ कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै
1 sijlopa ārṣaḥ 2 ekavacanamārṣam 528a kṛpāṃ kuru maheśānāparādhaṃ no kṣamasva vai
मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक
makhapāla makhādhīśa makhavidhvaṃsakāraka
कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै
kṛpāṃ kuru maśānāparādhaṃ naḥ kṣamasva vai
देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक
devadeva pareśāna bhaktaprāṇaprapoṣaka
दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते
duṣṭadaṇḍaprada svāminkṛpāṃ kuru namo 'stu te
त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम्
tvaṃ prabho garvahartā vai duṣṭānāṃ tvāmajānatām
रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्
rakṣako hi viśeṣeṇa satāṃ tvatsaktacetasām
अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव
adbhutaṃ caritaṃ te hi niścitaṃ kṛpayā tava
सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः
sarvāparādhaḥ kṣaṃtavyo vibhavo dīnavatsalāḥ
वायुरुवाच इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः
vāyuruvāca iti stuto mahādevo brahmādyairamaraiḥ prabhuḥ
स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः
sa bhaktavatsalassvāmī tutoṣa karuṇodadhiḥ
चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम्
cakārānugrahaṃ teṣāṃ brahmādīnāṃ divaukasām
ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः
dadau narāṃśca suprītyā śaṃkaro dīnavatsalaḥ
स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः
sa ca tatastridaśāñcharaṇāgatān paramakāruṇikaḥ parameśvaraḥ
अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत
anugatasmitalakṣaṇayā girā śamitasarvabhayaḥ samabhāṣata
शिव उवाच यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः
śiva uvāca yadidamāga ihācaritaṃ surairvidhiniyogavaśādiva yantritaiḥ
शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः
śaraṇameva gatānavalokya vastadakhilaṃ kila vismṛtameva naḥ
तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः
tadiha yūyamapi prakṛtaṃ manasyavigaṇayya vimardamapatrapāḥ
हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति
hariviriṃcisurendramukhāssukhaṃ vrajata devapuraṃ prati saṃprati
इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः
iti surānabhidhāya sureśvaro nikṛtadakṣakṛtakraturakratuḥ
सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः
sagirijānucarassaparicchadaḥ sthita ivāmbaratontaradhāddharaḥ
अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः
atha surā api te vigatavyathāḥ kathitabhadrasubhadraparākramāḥ
सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः
sapadi khena sukhena yathāsukhaṃ yayuranekamukhāḥ maghavanmukhāḥ