इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे गिरिशानुनयो नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 24 ऋषय ऊचुः अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe giriśānunayo nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 24 ṛṣaya ūcuḥ antardhānagato devyā saha sānucaro haraḥ
क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह
kva yātaḥ kutra vāsaḥ kiṃ kṛtvā virarāma ha
वायुरुवाच महीधरवरः श्रीमान् मंदरश्चित्रकंदरः
vāyuruvāca mahīdharavaraḥ śrīmān maṃdaraścitrakaṃdaraḥ
दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्
dayito devadevasya nivāsastapaso 'bhavat
तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ
tapo mahatkṛtaṃ tena voḍhuṃ svaśirasā śivau
चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्
cireṇa labdhaṃ tatpādapaṃkajasparśajaṃ sukham
तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि
tasya śailasya saundaryaṃ sahasravadanairapi
न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि
na śakyaṃ vistarādvaktuṃ varṣakoṭiśatairapi
शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे
śakyamapyasya saundaryaṃ na varṇayitumutsahe
पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्
parvatāntarasaundaryaṃ sādhāraṇavidhāraṇāt
इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे
idantu śakyate vaktumasminparvatasundare
ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता
ṛddhyā kayāpi saundaryamīśvarāvāsayogyatā
अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया
ata eva hi devena devyāḥ priyacikīrṣayā
अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः
atīva ramaṇīyoyaṃ girirantaḥpurīkṛtaḥ
528ब् मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः
528b mekhalābhūmayastasya vimalopalapādapāḥ
शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्
śivayornityasānnidhyānnyakkurvaṃtyakhilaṃjagat
पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः
pitṛbhyāṃ jagato nityaṃ snānapānopayogataḥ
अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः
avāptapuṇyasaṃskāraḥ prasaradbhiritastataḥ
लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः
laghuśītalasaṃsparśairacchācchairnirjharāmbubhiḥ
अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते
adhirājyena cādrīṇāmadrīreṣo 'bhiṣicyate
निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः
niśāsu śikharaprāntarvartinā sa śiloccayaḥ
चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते
caṃdreṇācala sāmrājyacchatreṇeva virājate
स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम्
sa śailaścaṃcalībhūtairbālaiścāmarayoṣitām
सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते
sarvaparvatasāmrājyacāmarairiva vījyate
प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः
prātarabhyudite bhānau bhūdharo ratnabhūṣitaḥ
दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः
darpaṇe dehasaubhāgyaṃ draṣṭukāma iva sthitaḥ
कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः
kūjadvihaṃgavācālairvātoddhṛtalatābhujaiḥ
विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः
vimuktapuṣpaiḥ satataṃ vyālambimṛdupallavaiḥ
लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव
latāpratānajaṭilaistarubhistapasairiva
जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्
jayāśiṣā sahābhyarcya niṣevyata ivādrirāṭ
अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा
adhomukhairūrdhvamukhaiśśṛṃgaistiryaṅmukhaistathā
प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव
prapatanniva pātāle bhūpṛṣṭhādutpatanniva
परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि
parītaḥ sarvato dikṣu bhramanniva vihāyasi
पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्
paśyanniva jagatsarvaṃ nṛtyanniva nirantaram
गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः
guhāmukhaiḥ pratidinaṃ vyāttāsyo vipulodaraiḥ
अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः
ajīrṇalāvaṇyatayā jṛṃbhamāṇa ivācalaḥ
ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम्
grasanniva jagatsarvaṃ pibanniva payonidhim
वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः
vamanniva tamontasthaṃ mādyanniva khamambudaiḥ
निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः
nivāsa bhūmayastāstā darpaṇapratimodarāḥ
तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः
tiraskṛtātapāssnigdhāśramacchāyāmahīruhāḥ
सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः
saritsarastaḍāgādisaṃparkaśiśirānilāḥ
तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः
tatra tatra niṣaṇṇābhyāṃ śivābhyāṃ saphalīkṛtāḥ
तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः
tamimaṃ sarvataḥ śreṣṭhaṃ smṛtvā sāmbastriyambakaḥ
रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ
raibhyāśramasamīpasthaścāntardhānaṃ gato yayau
तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः
tatrodyānamanuprāpya devyā saha maheśvaraḥ
रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु
rarāma ramaṇīyāsu devyāntaḥpurabhūmiṣu
तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च
tathā gateṣu kāleṣu pravṛddhāsu prajāsu ca
दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः
daityau śuṃbhaniśuṃbhākhyau bhrātarau saṃbabhūvatuḥ
ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना
tābhyāṃ tapo balāddattaṃ brahmaṇā parameṣṭinā
अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि
avadhyatvaṃ jagatyasminpuruṣairakhilairapi
अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा
ayonijā tu yā kanyā hyaṃbikāṃśasamudbhavā
अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा
ajātapuṃsparśaratiravilaṃghyaparākramā
तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः
tayā tu nau vadhaḥ saṃkhye tasyāṃ kāmābhibhūtayoḥ
इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति
iti cābhyarthito brahmā tābhyāmprāha tathāstviti
ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान्
tataḥ prabhṛti śakrādīnvijitya samare surān
निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ jagaccakraturakramāt
तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः
tayorvadhāya deveśaṃ brahmābhyarthitavānpunaḥ
विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा
viniṃdyāpi rahasyaṃ vāṃ krodhayitvā yathā tathā
529अ तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम्
529a tadvarṇakośajāṃ śaktimakāmāṃ kanyakātmikām
निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि
niśumbhaśuṃbhayorhaṃtrīṃ surebhyo dātumarhasi
एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः
evamabhyarthito dhātrā bhagavānnīlalohitaḥ
कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः
kālītyāha rahasyaṃ vāṃ nindayanniva sasmitaḥ
ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात्
tataḥ kruddhā tadā devī suvarṇā varṇakāraṇāt
स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा
smayantī cāha bhartāramasamādheyayā girā
देव्युवाच ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत्
devyuvāca īdṛśo mama varṇesminna ratirbhavato 'sti cet
एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते
evāvantaṃ ciraṃ kālaṃ kathameṣā niyamyate
अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया
aratyā vartamāno 'pi kathaṃ ca ramase mayā
न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः
na hyaśakyaṃ jagatyasminnīśvarasya jagatprabhoḥ
स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम्
svātmārāmasya bhavato ratirna sukhasādhanam
इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः
iti hetoḥ smaro yasmātprasabhaṃ bhasmasātkṛtaḥ
या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी
yā ca nābhimatā bharturapi sarvāṃgasundarī
सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः
sā vṛthaiva hi jāyeta sarvairapi guṇāntaraiḥ
भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम्
bharturbhogaikaśeṣo hi sarga evaiṣa yoṣitām
तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते
tathāsatyanyathābhūtā nārī kutropayujyate
तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम्
tasmādvarṇamimaṃ tyaktvā tvayā rahasi ninditam
वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्
varṇāntaraṃ bhajiṣye vā na bhajiṣyāmi vā svayam
इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम्
ityuktvotthāya śayanāddevī sācaṣṭa gadgadam
ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया
yayāce 'numatiṃ bhartustapase kṛtaniścayā
तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम्
tathā praṇayabhaṃgena bhīto bhūtapatiḥ svayam
पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत
pādayoḥ praṇamanneva bhavānīṃ pratyabhāṣata
ईश्वर उवाच अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे
īśvara uvāca ajānatī ca krīḍoktiṃ priye kiṃ kupitāsi me
रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम
ratiḥ kuto vā jāyeta tvattaścedaratirmama
माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा
mātā tvamasya jagataḥ pitāhamadhipastathā
कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम
kathaṃ tadutpapadyeta tvatto nābhiratirmama
आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः
āvayorabhikāmo 'pi kimasau kāmakāritaḥ
यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः
yataḥ kāmasamutpattiḥ prāgeva jagadudbhavaḥ
पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया
pṛthagjanānāṃ rataye kāmātmā kalpito mayā
ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया
tataḥ kathamupālabdhaḥ kāmadāhādahaṃ tvayā
मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः
māṃ vai tridaśasāmānyaṃ manyamāno manobhavaḥ
मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः
manākparibhavaṃ kurvanmayā vai bhasmasātkṛtaḥ
विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात्
vihāropyāvayorasya jagatastrāṇakāraṇāt
ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्
tatastadarthaṃ tvayyadya krīḍoktiṃ kṛtavāhanam
स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते
sa cāyamacirādarthastavaivāviṣkariṣyate
क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
krodhasya janakaṃ vākyaṃ hṛdi kṛtvedamabravīt
देव्युवाच श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया
devyuvāca śrutapūrvaṃ hi bhagavaṃstava cāṭu vaco mayā
येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता
yenaivamatidhīrāhamapi prāgabhivaṃcitā
प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत्
prāṇānapyapriyā bharturnārī yā na parityajet
कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते
kulāṃganā śubhā sadbhiḥ kutsitaiva hi gamyate
भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः
bhūyasī ca tavāprītiragauramiti me vapuḥ
क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा
krīḍoktirapi kālīti ghaṭate kathamanyathā
सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम्
sadbhirvigarhitaṃ tasmāttava kārṣṇyamasaṃmatam
529ब् अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे
529b anutsṛjya tapoyogātsthātumeveha notsahe
शिव उवाच स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम्
śiva uvāca sa yadyevaṃvidhatāpaste tapasā kiṃ prayojanam
ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव
mamecchayā svecchayā vā varṇāntaravatī bhava
देव्युवाच नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा
devyuvāca necchāmi bhavato varṇaṃ svayaṃ vā kartumanyathā
ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्
brahmāṇaṃ tapasārādhya kṣipraṃ gaurī bhavāmyaham
ईश्वर उवाच मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा
īśvara uvāca matprasādātpurā brahmā brahmatvaṃ prāptavānpurā
तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि
tamāhūya mahādevi tapasā kiṃ kariṣyasi
देव्युवाच त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
devyuvāca tvatto labdhapadā eva sarve brahmādayaḥ surāḥ
तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः
tathāpyārādhya tapasā brahmāṇaṃ tvanniyogataḥ
पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम्
purā kila satī nāmnā dakṣasya duhitā 'bhavam
जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा
jagatāṃ patimevaṃ tvāṃ patiṃ prāptavatī tathā
एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम्
evamadyāpi tapasā toṣayitvā dvijaṃ vidhim
गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह
gaurī bhavitumicchāmi ko doṣaḥ kathyatāmiha
एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव
evamukto mahādevyā vāmadevaḥ smayanniva
न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया
na tāṃ nirbaṃdhayāmāsa devakāryacikīrṣayā