इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे शिवमन्दरगिरिनिवासक्रीडोक्तवर्णनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 25 वायुरुवाच ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivamandaragirinivāsakrīḍoktavarṇanaṃ nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 25 vāyuruvāca tataḥ pradakṣiṇīkṛtya patimambā pativratā
नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्
niyamya ca viyogārtiṃ jagāma himavadgirim
तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः
tapaḥkṛtavatī pūrvaṃ deśe yasminsakhījanaiḥ
तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः
tameva deśamavṛnottapase praṇayātpunaḥ
ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे
tataḥ svapitaraṃ dṛṣṭvā mātaraṃ ca tayorgṛhe
प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती
praṇamya vṛttaṃ vijñāpya tābhyāṃ cānumatā satī
पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च
punastapovanaṃ gatvā bhūṣaṇāni visṛjya ca
स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्
snātvā tapasvino veṣaṃ kṛtvā paramapāvanam
संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम्
saṃkalpya ca mahātīvraṃ tapaḥ paramaduścaram
सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्
sadā manasi sandhāya bhartuścaraṇapaṃkajam
तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः
tameva kṣaṇike liṃge dhyātvā bāhyavidhānataḥ
त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः
trisandhyamabhyarcayantī vanyaiḥ puṣpaiḥ phalādibhiḥ
स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम्
sa eva brahmaṇo mūrtimāsthāya tapasaḥ phalam
प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः
pradāsyati mametyevaṃ nityaṃ kṛtvā 'karottapaḥ
तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते
tathā tapaścarantīṃ tāṃ kāle bahutithe gate
दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्
dṛṣṭaḥ kaścinmahāvyāghro duṣṭabhāvādupāgamat
तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः
tathaivopagatasyāpi tasyātīvadurātmanaḥ
गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः
gātraṃ citrārpitamiva stabdhaṃ tasyāssakāśataḥ
तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम्
taṃ dṛṣṭvāpi tathā vyāghraṃ duṣṭabhāvādupāgatam
न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते
na pṛthagjanavaddevī svabhāvena vivicyate
स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः
sa tu viṣṭabdhasarvāṃgo bubhukṣāparipīḍitaḥ
ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्
mamāmiṣaṃ tato nānyaditi matvā nirantaram
निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम्
nirīkṣyamāṇaḥ satataṃ devīmeva tadā 'niśam
अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्
atiṣṭhadagratastasyā upāsanamivācarat
530अ देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः
530a devyāśca hṛdaye nityaṃ mamaivāyamupāsakaḥ
त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा
trātā ca duṣṭasattvebhya iti pravavṛte kṛpā
तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः
tasyā eva kṛpā yogātsadyonaṣṭamalatrayaḥ
बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा
babhūva sahasā vyāghro devīṃ ca bubudhe tadā
न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा
nyavartata bubhukṣā ca tasyāṃgastambhanaṃ tathā
दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत
daurātmyaṃ janmasiddhaṃ ca tṛptiśca samajāyata
तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः
tadā paramabhāvena jñātvā kārtārthyamātmanaḥ
सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्
sadyopāsaka evaiṣa siṣeve parameśvarīm
दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम्
duṣṭānāmapi sattvānāṃ tathānyeṣāndurātmanām
स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने
sa eva drāvako bhūtvā vicacāra tapovane
तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम्
tapaśca vavṛdhe devyāstīvraṃ tīvratarātmakam
देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः
devāśca daityanirbandhādbrahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात्
cakrurnivedanaṃ devāḥ svaduḥkhasyāripīḍanāt
यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्
yathā ca dadatuḥ śumbhaniśumbhau varasammadāt
सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः
so 'pi śrutvā vidhirduḥkhaṃ surāṇāṃ kṛpayānvitaḥ
आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्
āsīddaityavadhāyaiva smṛtvā hetvāśrayāṃ kathām
सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम्
sāmaraḥ prārthito brahmā yayau devyāstapovanam
संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः
saṃsmaranmanasā devaduḥkhamokṣaṃ svayatnataḥ
ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम्
dadarśa ca suraśreṣṭhaḥ śreṣṭhe tapasi niṣṭhitām
प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्
pratiṣṭhāmiva viśvasya bhavānīṃ parameśvarīm
ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः
nanāma cāsya jagato mātaraṃ svasya vai hareḥ
रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्
rudrasya ca piturbhāryāmāryāmadrīśvarātmajām
ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह
brahmāṇamāgataṃ dṛṣṭvā devī devagaṇaiḥ saha
अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्
arghyaṃ tadarhaṃ dattvā 'smai svāgatādyairupācarat
तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च
tāṃ ca pratyupacāroktiṃ puraskṛtyābhinaṃdya ca
पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः
papraccha tapaso hetumajānanniva padmajaḥ
ब्रह्मोवाच तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते
brahmovāca tīvreṇa tapasānena devyā kimiha sādhyate
तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः
tapaḥphalānāṃ sarveṣāṃ tvadadhīnā hi siddhayaḥ
यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम्
yaścaiva jagatāṃ bhartā tameva parameśvaram
भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्
bhartāramātmanā prāpya prāptañca tapasaḥ phalam
अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव
athavā sarvamevaitatkrīḍāvilasitaṃ tava
इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्
idantu citraṃ devasya virahaṃ sahase katham
देव्युवाच सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा
devyuvāca sargādau bhavato devādutpattiḥ śrūyate yadā
तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः
tadā prajānāṃ prathamastvaṃ me prathamajaḥ sutaḥ
यदा पुनः प्रजावृद्ध्यै ललाटाद्भवतो भवः
yadā punaḥ prajāvṛddhyai lalāṭādbhavato bhavaḥ
उत्पन्नो ऽभूत्तदा त्वं मे गुरुः श्वशुरभावतः
utpanno 'bhūttadā tvaṃ me guruḥ śvaśurabhāvataḥ
यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम्
yadā bhavadgirīndraste putro mama pitā svayam
तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह
tadā pitāmahastvaṃ me jāto lokapitāmaha
तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः
tadīdṛśasya bhavato lokayātrāvidhāyinaḥ
वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः
vṛttavantaḥpure bhartā kathayiṣye kathaṃ punaḥ
किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा
kimatra bahunā dehe yaścāyaṃ mama kālimā
त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे
tyaktvā sattvavidhānena gaurī bhavitumutsahe
530ब् ब्रह्मोवाच एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम्
530b brahmovāca etāvatā kimarthena tīvraṃ devi tapaḥ kṛtam
स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी
svecchaiva kimaparyāptā krīḍeyaṃ hi tavedṛśī
क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै
krīḍā 'pi ca jaganmātastava lokahitāya vai
अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्
ato mameṣṭamanayā phalaṃ kimapi sādhyatām
निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया
niśuṃbhaśuṃbhanāmānau daityau dattavarau mayā
दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः
dṛptau devānprabādhete tvatto labdhastayorvadhaḥ
अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव
alaṃ vilaṃbanenātra tvaṃ kṣaṇena sthirā bhava
शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति
śaktirvisṛjyamānā 'dya tayormṛtyurbhaviṣyati
ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा
brāhmaṇābhyarthitā caiva devī girivarātmajā
त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत
tvakkośaṃ sahasotsṛjya gaurī sā samajāyata
सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः
sā tvakkośātmanotsṛṣṭā kauśikī nāma nāmataḥ
काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत
kālī kālāmbudaprakhyā kanyakā samapadyata
सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी
sā tu māyātmikā śaktiryoganidrā ca vaiṣṇavī
शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा
śaṃkhacakratriśūlādisāyudhāṣṭamahābhujā
सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा
saumyā ghorā ca miśrā ca trinetrā candraśekharā
अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी
ajātapuṃsparśaratiradhṛṣyā cātisundarī
दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी
dattā ca brahmaṇe devyā śaktireṣā sanātanī
निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः
niśuṃbhasya ca śuṃbhasya nihaṃtrī daityasiṃhayoḥ
ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये
brahmaṇāpi prahṛṣṭena tasyai paramaśaktaye
प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः
prabalaḥ kesarī datto vāhanatve samāgataḥ
विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः
vindhye ca vasatiṃ tasyāḥ pūjāmāsavapūrvakaiḥ
मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्
māṃsairmatsyairapūpaiśca nirvartyāsau samādiśat
सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः
sā caiva saṃmatā śaktirbrahmaṇo viśvakarmaṇaḥ
प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः
praṇamya mātaraṃ gaurīṃ brahmāṇaṃ cānupūrvaśaḥ
शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः
śaktibhiścāpi tulyābhiḥ svātmajābhiranekaśaḥ
परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता
parītā prayayau vindhyaṃ daityendrau hantumudyatā
निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ
nihatau ca tayā tatra samare daityapuṃgavau
तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ
tadbāṇaiḥ kāmabāṇaiśca cchinnabhinnāṃgamānasau
तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात्
tadyuddhavistaraścātra na kṛto 'nyatra varṇanāt
ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः
ūhanīyaṃ parasmācca prastutaṃ varṇayāmi vaḥ