इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे व्याघ्रगतिवर्णनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 27 ऋषय ऊचुः कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vyāghragativarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 27 ṛṣaya ūcuḥ kṛtvā gauraṃ vapurdivyaṃ devī girivarātmajā
कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती
kathaṃ dadarśa bhartāraṃ praviṣṭā manditaṃ satī
प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः
praveśasamaye tasyā bhavanadvāragocaraiḥ
गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्
gaṇeśaiḥ kiṃ kṛtaṃ devastāndṛṣṭvā kintadā 'karot
वायुरुवाच प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः
vāyuruvāca pravaktumaṃjasā 'śakyaḥ tādṛśaḥ paramo rasaḥ
येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः
yena praṇayagarbheṇa bhāvo bhāvavatāṃ hṛtaḥ
द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः
dvāsthaissasaṃbhramaireva devo devyāgamotsukaḥ
शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत
śaṃkamānā praviṣṭāntastañca sā samapaśyata
तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः
taistaiḥ praṇayabhāvaiśca bhavanāntaravartibhiḥ
गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्
gaṇendrairvanditā vācā praṇanāma triyambakam
प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः
praṇamya notthitā yāvattāvattāṃ parameśvaraḥ
प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा
pragṛhya dorbhyāmāśliṣya paritaḥ parayā mudā
स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत
svāṃke dhartuṃ pravṛtto 'pi sā paryaṃke nyaṣīdata
पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्
paryaṃkato balāddevīṃ soṅkamāropya susmitām
सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव
sasmito vivṛtairnetraistadvaktraṃ prapibanniva
तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्
tayā saṃbhāṣaṇāyeśaḥ pūrvabhāṣitamabravīt
देवदेव उवाच सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि
devadeva uvāca sā daśā ca vyatītā kiṃ tava sarvāṃgasundari
यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते
yasyāmanunayopāyaḥ ko 'pi kopānna labhyate
स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च
svecchayāpi na kālīti nānyavarṇavatīti ca
त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम
tvatsvabhāvāhṛtaṃ cittaṃ subhru ciṃtāvahaṃ mama
विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः
vismṛtaḥ paramo bhāvaḥ kathaṃ svecchāṃgayogataḥ
न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः
na sambhavanti ye tatra cittakāluṣyahetavaḥ
पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम्
pṛthagjanavadanyonyaṃ vipriyasyāpi kāraṇam
आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्
āvayorapi yadyasti nāstyevaitaccarācaram
अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता
ahamagniśironiṣṭhastvaṃ somaśirasi sthitā
अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्
agnīṣomātmakaṃ viśvamāvābhyāṃ samadhiṣṭhitam
जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः
jagaddhitāya caratoḥ svecchādhṛtaśarīrayoḥ
आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्
āvayorviprayoge hi syānnirālambanaṃ jagat
अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम्
asti hetvantaraṃ cātra śāstrayuktiviniścitam
वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्
vāgarthamiva me vaitajjagatsthāvarajaṃgamam
त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम्
tvaṃ hi vāgamṛtaṃ sākṣādahamarthāmṛtaṃ param
द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते
dvayamapyamṛtaṃ kasmādviyuktamupapadyate
532अ विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव
532a vidyāpratyāyikā tvaṃ me vedyo 'haṃ pratyayāttava
विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः
vidyāvedyātmanoreva viśleṣaḥ kathamāvayoḥ
न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च
na karmaṇā sṛjāmīdaṃ jagatpratisṛjāmi ca
सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी
sarvasyājñaikalabhyatvādājñātvaṃ hi garīyasī
आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम्
ājñaikasāramaiśvaryaṃ yasmātsvātaṃtryalakṣaṇam
आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्
ājñayā viprayuktasya caiśvaryaṃ mama kīdṛśam
न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः
na kadācidavasthānamāvayorviprayuktayoḥ
देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्
devānāṃ kāryamuddiśya līloktiṃ kṛtavānaham
त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि
tvayāpyaviditaṃ nāsti kathaṃ kupitavatyasi
ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः
tatastrilokarakṣārthe kopo mayyapi te kṛtaḥ
यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि
yadanarthāya bhūtānāṃ na tadasti khalu tvayi
इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे
iti priyaṃvade sākṣādīśvare parameśvare
शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा
śṛṃgārabhāvasārāṇāṃ janmabhūmirakṛtrimā
स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्
svabhartrā lalitantathyamuktaṃ matvā smitottaram
लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम्
lajjayā na kimapyūce kauśikī varṇanātparam
तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्
tadeva varṇayāmyadya śṛṇu devyāśca varṇanam
देव्युवाच किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया
devyuvāca kiṃ devena na sā dṛṣṭā yā sṛṣṭā kauśikī mayā
तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति
tādṛśī kanyakā loke na bhūtā na bhaviṣyati
तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा
tasyā vīryaṃ balaṃ vindhyanilayaṃ vijayaṃ tathā
शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः
śuṃbhasya ca niśuṃbhasya māraṇe ca raṇe tayoḥ
प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा
pratyakṣaphaladānaṃ ca lokāya bhajate sadā
लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति
lokānāṃ rakṣaṇaṃ śaśvadbrahmā vijñāpayiṣyati
इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा
iti saṃbhāṣamāṇāyā devyā evājñayā tadā
व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा
vyāghraḥ sakhyā samānīya puro 'vasthāpitastadā
तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम्
taṃ prekṣyāha punardevī devānītamupāyatam
व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः
vyāghraṃ paśya na cānena sadṛśo madupāsakaḥ
अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम्
anena duṣṭasaṃghebhyo rakṣitaṃ mattapovanam
अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्
atīva mama bhaktaśca viśrabdhaśca svarakṣaṇāt
स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः
svadeśaṃ ca parityajya prasādārthaṃ samāgataḥ
यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे
yadi prītirabhūnmattaḥ parāṃ prītiṃ karoṣi me
नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम्
nityamantaḥpuradvāri niyogānnandinaḥ svayam
रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर
rakṣibhissaha taccihnairvartatāmayamīśvara
वायुरुवाच मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः
vāyuruvāca madhuraṃ praṇayodarkaṃ śrutvā devyāḥ śubhaṃ vacaḥ
प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्
prīto 'smītyāha taṃ devassa cādṛśyata tatkṣaṇāt
बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम्
bibhradvetralatāṃ haimīṃ ratnacitraṃ ca kaṃcukam
छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्
churikāmuragaprakhyāṃ gaṇeśo rakṣaveṣadhṛk
यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः
yasmātsomo mahādevo nandī cānena nanditaḥ
सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया
somanandīti vikhyātastasmādeṣa samākhyayā
इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः
itthaṃ devyāḥ priyaṃ kṛtvā devaścardhendubhūṣaṇaḥ
भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः
bhūṣayāmāsa tandivyairbhūṣaṇai ratnabhūṣitaiḥ
ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः
tatassa gaurīṃ giriśo girīndrajāṃ sagauravāṃ sarvamanoharāṃ haraḥ
पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः
paryaṃkamāropya varāṃgabhūṣaṇairvibhūṣayāmāsa śaśāṃkabhūṣaṇaḥ