533अ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे भस्मतत्त्ववर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 29 वायुरुवाच निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा
533a iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhasmatattvavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 29 vāyuruvāca nivedayāmi jagato vāgarthātmyaṃ kṛtaṃ yathā
षडध्ववेदनं सम्यक् समासान्न तु विस्तरात्
ṣaḍadhvavedanaṃ samyak samāsānna tu vistarāt
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः
nāsti kaścidaśabdārtho nāpi śabdo nirarthakaḥ
ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
tato hi samaye śabdassarvassarvārthabodhakaḥ
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना
prakṛteḥ pariṇāmo 'yaṃ dvidhā śabdārthabhāvanā
तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
tāmāhuḥ prākṛtīṃ mūrtiṃ śivayoḥ paramātmanoḥ
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः
śabdātmikā vibhūtiryā sā tridhā kathyate budhaiḥ
स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
sthūlā sūkṣmā parā ceti sthūlā yā śrutigocarā
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा
sūkṣmā cintāmayī proktā ciṃtayā rahitā parā
या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
yā śaktiḥ sā parā śaktiśśivatattvasamāśrayā
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा
jñānaśaktisamāyogādicchopodbalikā tathā
सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
sarvaśaktisamaṣṭyātmā śaktitattvasamākhyayā
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता
samastakāryajātasya mūlaprakṛtitāṃ gatā
सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
saiva kuṇḍalinī māyā śuddhādhvaparamā satī
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते
sā vibhāgasvarūpaiva ṣaḍadhvātmā vijṛṃbhate
तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
tatra śabdāstrayo 'dhvānastrayaścārthāḥ samīritāḥ
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः
sarveṣāmapi vai puṃsāṃ naijaśuddhyanurūpataḥ
लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
layabhogādhikārāssyussarvatattvavibhāgataḥ
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
kalābhistāni tattvāni vyāptānyeva yathātatham
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
parasyāḥ prakṛterādau pañcadhā pariṇāmataḥ
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः
kalāśca tā nivṛttyādyāḥ paryāptā iti niścayaḥ
मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
maṃtrādhvā ca padādhvā ca varṇādhvā ceti śabdataḥ
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात्
bhuvanādhvā ca tattvādhvā kalādhvā cārthataḥ kramāt
अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
atrānyonyaṃ ca sarveṣāṃ vyāpyavyāpakatocyate
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च
maṃtrāḥ sarvaiḥ padairvyāptā vākyabhāvātpadāni ca
वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
varṇairvarṇasamūhaṃ hi padamāhurvipaścitaḥ
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात्
varṇāstu bhuvanairvyāptāsteṣāṃ teṣūpalaṃbhanāt
भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
bhuvanānyapi tattvaughairutpattyāṃtarbahiṣkramāt
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः
vyāptāni kāraṇaistattvairārabdhatvādanekaśaḥ
अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
aṃtarādutthitānīha bhuvanāni tu kānicit
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे
paurāṇikāni cānyāni vijñeyāni śivāgame
सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
sāṃkhyayogaprasiddhāni tattvānyapi ca kānicit
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः
śivaśāstraprasiddhāni tatonyānyapi kṛtsnaśaḥ
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
kalābhistāni tattvāni vyāptānyeva yathātatham
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
parasyāḥ prakṛterādau pañcadhā pariṇāmataḥ
कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
kalāśca tā nivṛttyādyā vyāptāḥ pañca yathottaram
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम्
vyāpikātaḥ parā śaktiravibhaktā ṣaḍadhvanām
परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
paraprakṛtibhāvasya tatsattvācchivatattvataḥ
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम्
śaktyādi ca pṛthivyantaṃ śivatattvasamudbhavam
व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
vyāptamekena tenaiva mṛdā kuṃbhādikaṃ yathā
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः
śaivaṃ tatparamaṃ dhāma yatprāpyaṃ ṣaḍbhiradhvabhiḥ
533ब् व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
533b vyāpikā 'vyāpikā śaktiḥ pañcatattvaviśodhanāt
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते
nivṛttyā rudraparyantaṃ sthitiraṇḍasya śodhyate
प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
pratiṣṭhayā tadūrdhvaṃ tu yāvadavyaktagocaram
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि
tadūrdhvaṃ vidyayā madhye yāvadviśveśvarāvadhi
शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
śāntyā tadūrdhvaṃ madhvānte viśuddhiḥ śāntyatītayā
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः
yāmāhuḥ paramaṃ vyoma paraprakṛtiyogataḥ
एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
etāni pañcatattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः
tatraiva sarvamevedaṃ draṣṭavyaṃ khalu sādhakaiḥ
अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
adhvavyāptimavijñāya śuddhiṃ yaḥ kartumicchati
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम्
sa vipralambhakaḥ śuddhernālamprāpayituṃ phalam
वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
vṛthā pariśramastasya nirayāyaiva kevalam
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः
śaktipātasamāyogādṛte tattvāni tattvataḥ
तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
tadvyāptistadvivṛddhiśca jñātumevaṃ na śakyate
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी
śaktirājñā parā śaivī cidrūpā marameśvarī
शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
śivo 'dhitiṣṭhatyakhilaṃ yayā kāraṇabhūtayā
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः
nātmano naiva māyaiṣā na vikāro vicārataḥ
न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
na baṃdho nāpi muktiśca baṃdhamuktividhāyinī
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी
sarvaiśvaryaparākāṣṭā śivasya vyabhicāriṇī
समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
samānadharmiṇī tasya taistairbhāvairviśeṣataḥ
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा
sa tayaiva gṛhī sāpi tenaiva gṛhiṇī sadā
तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
tayorapatyaṃ yatkāryaṃ paraprakṛtijaṃ jagat
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः
sa kartā kāraṇaṃ seti tayorbhedo vyavasthitaḥ
एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
eka eva śivaḥ sākṣāddvidhā 'sau samavasthitaḥ
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन
strīpuṃsabhāvena tayorbheda ityapi kecana
अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
apare tu parā śaktiḥ śivasya samavāyinī
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः
prabheva bhānościdrūpā bhinnaiveti vyavasthitaḥ
तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
tasmācchivaḥ paro hetustasyājñā parameśvarī
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया
tayaiva preritā śaivī mūlaprakṛtiravyayā
महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
mahāmāyā ca māyā ca prakṛtistriguṇeti ca
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः
trividhā kāryavedhena sā prasūte ṣaḍadhvanaḥ
स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
sa vāgarthamayaścādhvā ṣaḍvidho nikhilaṃ jagat
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
asyaiva vistaraṃ prāhuḥ śāstrajātamaśeṣataḥ