इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे वागर्थकतत्त्ववर्णनं नामैकोनत्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 30 ऋषय ऊचुः चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vāgarthakatattvavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 30 ṛṣaya ūcuḥ caritāni vicitrāṇi gṛhyāṇi gahanāni ca
दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः
durvijñeyāni devaiśca mohayaṃti manāṃsi naḥ
शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते
śivayostattvasambandhe na doṣa upalabhyate
चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते
caritaiḥ prākṛto bhāvastayorapi vibhāvyate
ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः
brahmādayo 'pi lokānāṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ
निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः
nigrahānugrahau prāpya śivasya vaśavartinaḥ
शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम्
śivaḥ punarna kasyāpi nigrahānugrahāspadam
अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्
ato 'nāyattamaiśvaryaṃ tasyaiveti viniścitam
534अ यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम्
534a yadyevamīdṛśaiśvaryaṃ tattu svātantryalakṣaṇam
स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्
svabhāvasiddhaṃ caitasya mūrtimattāspadaṃ bhavet
न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना
na mūrtiśca svataṃtrasya ghaṭate mūlahetunā
मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी
mūrterapi ca kāryatvāttatsiddhiḥ syādahaitukī
सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते
sarvatra paramo bhāvo 'paramaścānya ucyate
परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ
paramāparamau bhāvau kathamekatra saṃgatau
निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः
niṣphalo hi svabhāvo 'sya paramaḥ paramātmanaḥ
स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
sa eva sakalaḥ kasmātsvabhāvo hyaviparyayaḥ
स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि
svabhāvo viparītaścetsvataṃtraḥ svecchayā yadi
न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्
na karoti kimīśāno nityānityaviparyayam
मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः
mūrtātmā sakalaḥ kaścitsa cānyo niṣphalaḥ śivaḥ
शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते
śivenādhiṣṭhitaśceti sarvatra laghu kathyate
मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति
mūrtyātmaiva tadā mūrtiḥ śivasyāsya bhavediti
तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्
tasya mūrtau mūrtimatoḥ pārataṃtryaṃ hi niścitam
अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम्
anyathā nirapekṣeṇa mūrtiḥ svīkriyate katham
मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया
mūrtisvīkaraṇaṃ tasmānmūrtau sādhyaphalepsayā
न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते
na hi svecchāśarīratvaṃ svātaṃtryāyopapadyate
स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी
svecchaiva tādṛśī puṃsāṃ yasmātkarmānusāriṇī
स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत
svīkartuṃ svecchayā dehaṃ hātuṃ ca prabhavantyuta
ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः
brahmādayaḥ piśācāṃtāḥ kiṃ te karmātivartinaḥ
इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः
icchayā dehanirmāṇamindrajālopamaṃ viduḥ
अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्
aṇimādiguṇaiśvaryavaśīkārānatikramāt
विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा
viśvarūpaṃ dadhadviṣṇurdadhīcena maharṣiṇā
युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्
yudhyatā samupālabdhastadrūpaṃ dadhatā svayam
सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः
sarvasmādadhikasyāpi śivasya paramātmanaḥ
शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः
śarīravattayānyātmasādharmyaṃ pratibhāti naḥ
सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम्
sarvānugrāhakaṃ prāhuśśivaṃ paramakāraṇam
स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्
sa nirgṛhṇāti devānāṃ sarvānugrāhakaḥ katham
चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः
ciccheda bahuśo devo brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ
शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्
śivanindāṃ prakurvaṃtaṃ putreti kumaterhaṭhāt
विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः
viṣṇorapi nṛsiṃhasya rabhasā śarabhākṛtiḥ
बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः
bibheda padbhyāmākramya hṛdayaṃ nakharaiḥ kharaiḥ
देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात्
devastrīṣu ca deveṣu dakṣasyādhvarakāraṇāt
वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः
vīreṇa vīrabhadreṇa na hi kaścidadaṇḍitaḥ
पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः
puratrayaṃ ca sastrīkaṃ sadaityaṃ saha bālakaiḥ
क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्
kṣaṇenaikena devena netrāgneriṃdhanīkṛtam
प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम्
prajānāṃ ratihetuśca kāmo ratipatissvayam
क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने
krośatāmeva devānāṃ huto netrahutāśane
गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः
gāvaśca kaściddugdhaughaṃ sravantyo mūrdhni khecarāḥ
सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः
saruṣā prekṣya devena tatkṣaṇe bhasmasātkṛtaḥ
जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा
jalaṃdharāsuro dīrṇaścakrīkṛtya jalaṃ padā
बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्
baddhvānaṃtena yo viṣṇuṃ cikṣepa śatayojanam
तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः
tameva jalasaṃdhāyī śūlenaiva jaghāna saḥ
तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा
taccakraṃ tapasā labdhvā labdhavīryo harissadā
534ब् जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम्
534b jighāṃsatāṃ surārīṇāṃ kulaṃ nirghṛṇacetasām
त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्
triśūlenāndhakasyoraḥ śikhinaivopatāpitam
कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः
kaṇṭhātkālāṃganāṃ sṛṣṭvā dārako 'pi nipātitaḥ
कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्
kauśikīṃ janayitvā tu gauryāstvakkośagocarām
शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे
śuṃbhassaha niśuṃbhena prāpito maraṇaṃ raṇe
श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्
śrutaṃ ca mahadākhyānaṃ skānde skandasamāśrayam
वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः
vadhārthe tārakākhyasya daityendrasyendravidviṣaḥ
ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः
brahmaṇābhyarthito devo mandarāntaḥpuraṃ gataḥ
विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः
vihṛtya suciraṃ devyā vihārā 'tiprasaṅgataḥ
रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः
rasāṃ rasātalaṃ nītāmiva kṛtvābhidhāṃ tataḥ
देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम्
devīṃ ca vaṃcayaṃstasyāṃ svavīryamatidurvaham
अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्
avisṛjya visṛjyāgnau haviḥ pūtamivāmṛtam
गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः
gaṃgādiṣvapi nikṣipya vahnidvārā tadaṃśataḥ
तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः
tatsamāhṛtya śanakaistokaṃstokamitastataḥ
स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया
svāhayā kṛttikārūpātsvabhartrā ramamāṇayā
सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्
suvarṇībhūtayā nyastaṃ merau śaravaṇe kvacit
संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश
saṃdīpayitvā kālena tasya bhāsā diśo daśa
रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा
rañjayitvā girīnsarvānkāṃcanīkṛtya meruṇā
ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि
tataścireṇa kālena saṃjāte tatra tejasi
कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने
kumāre sukumārāṃge kumārāṇāṃ nidarśane
तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम्
tacchaiśavaṃ svarūpaṃ ca tasya dṛṣṭvā manoharam
सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते
saha devasurairlokairvismite ca vimohite
देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः
devo 'pi svayamāyātaḥ putradarśanalālasaḥ
सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्
saha devyāṃkamāropya tato 'sya smeramānanam
पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना
pītāmṛtamiva snehavivaśenāntarātmanā
देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः
deveṣvapi ca paśyatsu vītarāgaistapasvibhiḥ
स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम्
svasya vakṣaḥsthale svairaṃ nartayitvā kumārakam
अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्
anubhūya ca tatkrīḍāṃ saṃbhāvya ca parasparam
स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम्
stanyamājñāpayandevyāḥ pāyayitvāmṛtopamam
तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च
tavāvatāro jagatāṃ hitāyetyanuśāsya ca
स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः
svayandevaśca devī ca na tṛptimupajagmatuḥ
ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्
tataḥ śakreṇa saṃdhāya bibhyatā tārakāsurāt
कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम्
kārayitvābhiṣekaṃ ca senāpatye divaukasām
पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा
putramantarataḥ kṛtvā devena tripuradviṣā
स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम्
svayamaṃtarhitenaiva skandamindrādirakṣitam
तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया
tacchaktyā krauñcabhedinyā yudhi kālāgnikalpayā
छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह
cheditaṃ tārakasyāpi śiraśśakrabhiyā saha
स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः
stutiṃ cakrurviśeṣeṇa haridhātṛmukhāḥ surāḥ
तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः
tathā rakṣodhipaḥ sākṣādrāvaṇo balagarvitaḥ
उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः
uddharansvabhujairdīrghaiḥ kailāsaṃ girimātmanaḥ
तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः
tadāgo 'sahamānasya devadevasya śūlinaḥ
पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि
padāṃguṣṭhaparispandānmamajja mṛdito bhuvi
बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः
baṭoḥ kenacidarthena svāśritasya gatāyuṣaḥ
535अ त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः
535a tvarayāgatya devena pādāṃtaṃ gamitontakaḥ
स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः
svavāhanamavijñāya vṛṣendraṃ vaḍavānalaḥ
सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्
sagalagrahamānītastato 'styekodakaṃ jagat
अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः
alokaviditaistaistairvṛttairānandasundaraiḥ
अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्
aṃgahārasvasenedamasakṛccālitaṃ jagat
शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः
śānta eva sadā sarvamanugṛhṇāti cecchivaḥ
सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्
sarvāṇi pūrayedeva kathaṃ śaktena mocayet
अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम्
anādikarma vaicitryamapi nātra niyāmakam
कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्
kāraṇaṃ khalu karmāpi bhavedīśvarakāritam
किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम्
kimatra bahunoktena nāstikyaṃ hetukārakam
यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत
yathā hyāśu nivarteta tathā kathaya māruta