इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे शिवतत्त्वप्रश्नो नाम त्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 31 वायुरुवाच स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvapraśno nāma triṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 31 vāyuruvāca sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ
जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu
प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम्
pramaṇamatra vakṣyāmi satāmmohanivartakam
असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ
शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा
śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā
न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्
na kiṃcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam
स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि
svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi
अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते
anyathā nissvabhavena na kimapyanugṛhyate
परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत्
paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat
परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ
पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा
patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā
तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः
tadarthamarthasvīkāre parataṃtraḥ kathaṃ śivaḥ
अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः
anugrāhyanapekṣo 'sti na hi kaścidanugrahaḥ
अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ
एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते
etatpunaranugrāhyaṃ parataṃtraṃ tadiṣyate
अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्
anugrahādṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt
मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात्
mūrtātmano 'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt
अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiṃcidiha vidyate
येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः
yenopalabhyate 'smābhissakalenāpi niṣkalaḥ
स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate
न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम्
na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam
साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ
प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम्
pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam
न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamaṃtarā
आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन
ātmopamolvaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana
शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam
यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते
yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate
एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः
evaṃ śivo 'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ
यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम्
yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam
नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ
अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम्
ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam
मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ
लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः
liṃgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ
तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते
tattanmūrtyātmabhāvena śivo 'smābhirupāsyate
यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना
yathānugṛhyate so 'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā
तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam
लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना
lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā
सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः
sadāśivādayassarve mūrtyātmano 'pyadhiṣṭhitāḥ
आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः
ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ
तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ
भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः
bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ
न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः
na ca karma śivo 'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ
सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन
sarvaṃ śivo 'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiṃcana
निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasaṃbhavāt
ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः
ye punarnigrahāḥ kecidbrahmādiṣu nidarśitāḥ
ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना
te 'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā
ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः
brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ
श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati
सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम्
sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam
ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः
tatastepi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ
निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः
nigraho 'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ
अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate
यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः
yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ
न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ
ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम्
īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param
आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam
तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम्
tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam
विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते
viparītasamādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate
साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत्
sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat
निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्
nivartate ca sāmāderaṃte daṇḍo hi sādhanam
हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम्
hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam
अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ saṃpracakṣate
हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम्
hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam
स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt
अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता
ayuktakāriṇo loke garhaṇīyāvivekitā
यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते
yadudvejayate lokantadayuktaṃ pracakṣate
सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः
sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ
न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet
माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः
mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ
तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते
tasyāpyavaśyaṃ yatkiṃcinnairghṛṇyamanuvartate
अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान्
anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān
हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran
तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः
tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sanirghṛṇaḥ
536अ इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे
536a iti nirbaṃdhayaṃtyeke niyamo neti cāpare
निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः
nidānajñasya bhiṣajo rugṇo hiṃsāṃ prayuṃjataḥ
न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका
na kiṃcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā
घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु
ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu
तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ
उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु
upekṣāpīha doṣāha rakṣyeṣu pratiyogiṣu
शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyassadyo vipadyate
सर्पस्या ऽ ऽस्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते
sarpasyā ' 'syagatampaśyanyastu rakṣyamupekṣate
दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so 'pi nirghṛṇaḥ
तस्माद् घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम्
tasmād ghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na saṃmatam
संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्
saṃmataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam
मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः
mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ
तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam
इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्
iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate
अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते
aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet
शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति
śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śudhyati
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः
ayasyagnau samāviṣṭe dāho 'gnereva nāyasaḥ
मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्
mūrtātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau
काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्
kāṣṭhasyāṃgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi
शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते
śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ
तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च
tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ
न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ
न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः
na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ
संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam
हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः
hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ
सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः
sarvaṃ hite niyuñjāvaḥ sarvānugrahakārakaḥ
यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम्
yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham
तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ
हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम्
hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam
स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam
यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः
yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ
समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ
स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम्
svabhāvo 'pi hi bhāvānāṃ bhāvino 'rthasya kāraṇam
न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet
सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः
suvarṇameva nāṃgāraṃ drāvayatyagnisaṃgamaḥ
एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaparān
536ब् यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम्
536b yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam
विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्
vinā bhāvanayā kartā svatantrassantato bhavet
स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः
svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaśśivaḥ
स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ
अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम्
anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham
कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः
karmamāyānubandhosya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ
अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान्
anubandho 'yamasyaiva na śivasyeti hetumān
स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ
आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना
āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā
यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः
yo 'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ
आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः
ātmatāyāḥ samatve 'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ
बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ
ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः
jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ
केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ
मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः
mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrdhasu sthitāḥ
मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ
आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम्
āsanne 'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam
तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः
tatrāpyātmā sthito 'dhastādantarātmā ca madhyataḥ
परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ
अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा
antarātmapade kecitkecidātmapade tathā
शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ
विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः
vidyāyāntu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ
निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṃgayonayaḥ
देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम्
devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam
पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश
pakṣyādayo 'dhamāḥ pañcayonayastāścaturdaśa
उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः
uttarādharabhāvo 'pi jñeyassaṃsāriṇo malaḥ
यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता
yathāmabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā
मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम्
malo 'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam
आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt
पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात्
paśvātmānastridhābhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt
अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ
त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्
trimalānadhitiṣṭhaṃti dvimalaikamalāḥ kramāt
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ
एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति
ekadvitrimalānsarvāñchiva eko 'dhitiṣṭhati
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā
अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्
arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता
aṇḍāntā hi mahābhūmiśśatarudrādyadhiṣṭhitā
मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्
māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम्
aṃguṣṭhamātraparyantaissamaṃtātsaṃtataṃ tatam
महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः
mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ
537अ अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः
537a anāśritāntairadhvāntarvartibhissamadhiṣṭhitāḥ
ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा
te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutā
एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्
evantribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते
nidānabhūtaissaṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate
अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्
asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम्
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuśśivaḥ paramakāraṇam
अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः
aduḥkhenā 'pi śakto 'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā
दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्
duḥkhameva hi sarvo 'pi saṃsāra iti niścitam
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ
न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्
na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत्
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaissukhamuddharet
एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्
evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ
न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्
na bhiṣakkāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate
दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः
duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathantatkāraṇaṃ śivaḥ
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn
संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्
saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā
यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः
yathā maṇirayaskāṃtassānnidhyādupakārakaḥ
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः
ayasaścalatastadvacchivo 'pyasyeti sūrayaḥ
न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्
na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataśśivaḥ
न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते
na śivena vinā kiṃcitpravṛttamiha vidyate
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati
शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी
śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati
अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः
anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati
यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः
yo 'nyathā manyate mohātsa vinaṣyati durmatiḥ
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati
एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी
etasminnaṃtare vyomnaḥ śrutāḥ vāgarīriṇī
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam
ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः
tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्
munayo vismayāviṣṭāḥ preṇemuḥ pavanaṃ prabhum
तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्
tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt
वायुरुवाच्व परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते
vāyuruvācva parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram
हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते
hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate
537ब् अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति
537b aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati
नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्
nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ