इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे ज्ञानोपदेशो नामैकत्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 32 ऋषय ऊचुः किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe jñānopadeśo nāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 32 ṛṣaya ūcuḥ kiṃ tacchreṣṭamanuṣṭhānaṃ mokṣo yenaparokṣitaḥ
तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत
tattasya sādhanaṃ cādya vaktumarhasi māruta
वायुरुवाच शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः
vāyuruvāca śaivo hi paramo dharmaḥ śreṣṭhānuṣṭhānaśabditaḥ
यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः
yatrāparokṣo lakṣyeta sākṣānmokṣapradaḥ śivaḥ
स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात्
sa tu pañcavidho jñeyaḥ pañcabhiḥ parvabhiḥ kramāt
क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः
kriyātapojapadhyānajñānātmabhiranuttaraiḥ
तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः
taireva sottaraissiddho dharmastu paramo mataḥ
परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्
parokṣamaparokṣaṃ ca jñānaṃ yatra ca mokṣadam
परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ
paramo 'paramaścobhau dharmau hi śruticoditau
धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः
dharmaśabdābhidheyerthe pramāṇaṃ śrutireva naḥ
परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः
paramo yogaparyanto dharmaḥ śrutiśirogataḥ
धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः
dharmastvaparamastadvadadhaḥ śrutimukhotthitaḥ
अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः
apaśvātmādhikāratvādyo dharamaḥ paramo mataḥ
साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः
sādhāraṇastato 'nyastu sarveṣāmadhikārataḥ
स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम्
sa cāyaṃ paramo dharmaḥ paradharmasya sādhanam
धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक् सांग एवोपबृंहितः
dharmaśāstrādibhissamyak sāṃga evopabṛṃhitaḥ
शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः
śaivo yaḥ paramo dharmaḥ śreṣṭhānuṣṭhānaśabditaḥ
इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः
itihāsapurāṇābhyāṃ kathaṃcidupabṛṃhitaḥ
शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः
śaivāgamaistu saṃpannaḥ sahāṃgopāṃvistaraḥ
तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः
tatsaṃskārādhikāraiśca samyagevopabṛṃhitaḥ
शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः
śaivāgamo hi dvividhaḥ śrauto 'śrautaśca saṃskṛtaḥ
श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः
śrutisāramayaḥ śrautassvataṃtra itaro mataḥ
स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः
svataṃtro daśadhā pūrvaṃ tathāṣṭādaśadhā punaḥ
कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः
kāmikādisamākhyābhissiddhaḥ siddhāntasaṃjñitaḥ
श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः
śrutisāramayo yastu śatakoṭipravistaraḥ
परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते
paraṃ pāśupataṃ yatra vrataṃ jñānaṃ ca kathyate
युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा
yugāvarteṣu śiṣyeta yogācāryasvarūpiṇā
तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते
tatratatrāvatīrṇena śivenaiva pravartyate
संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय
saṃkṣipyāsya pravaktāraścatvāraḥ paramarṣaya
रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः
rururdadhīco 'gastyaśca upamanyurmahāyaśāḥ
ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः
te ca pāśupatā jñeyāssaṃhitānāṃ pravartakāḥ
तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः
tatsaṃtatīyā guravaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः
tatroktaḥ paramo dharmaścaryādyātmā caturvidhaḥ
तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्
teṣu pāśupato yogaḥ śivaṃ pratyakṣayeddṛḍham
तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः
tasmācchreṣṭhamanuṣṭhānaṃ yogaḥ pāśupato mataḥ
तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते
tatrāpyupāyako yukto brahmaṇā sa tu kathyate
नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः
nāmāṣṭakamayo yogaśśivena parikalpitaḥ
तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते
tena yogena sahasā śaivī prajñā prajāyate
प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम्
prajñayā paramaṃ jñānamacirāllabhate sthiram
538अ प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्
538a prasīdati śivastasya yasya jñānaṃ pratiṣṭhitam
प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत्
prasādātparamo yogo yaḥ śivaṃ cāparokṣayet
शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते
śivāparokṣātsaṃsārakāraṇena viyujyate
ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत्
tataḥ syānmuktasaṃsāro muktaḥ śivasamo bhavet
ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते
brahmaprokta ityupāyaḥ sa eva pṛthagucyate
शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः
śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ
संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः
saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ paramātmeti mukhyataḥ
नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम्
nāmāṣṭakamidaṃ mukhyaṃ śivasya pratipādakam
आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्
ādyantu pañcakaṃ jñeyaṃ śāntyatītādyanukramāt
संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात्
saṃjñā sadāśivādīnāṃ pañcopādhiparigrahāt
उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते
upādhivinivṛttau tu yathāsvaṃ vinivartate
पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः
padameva hi tannityamanityāḥ padinaḥ smṛtāḥ
पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः
padānāṃ pratikṛttau tu mucyante padino yataḥ
परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते
parivṛttyantare bhūyastatpadaprāptirucyate
आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्
ātmāntarābhidhānaṃ syādyadādyaṃ nāma pañcakam
अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः
anyattu tritayaṃ nāmnāmupādānādiyogataḥ
त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते
trividhopādhivacanācchiva evānuvartate
अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः
anādimalasaṃśleṣaḥ prāgabhāvātsvabhāvataḥ
अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते
atyaṃtaṃ pariśuddhātmetyato 'yaṃ śiva ucyate
अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः
athavāśeṣakalyāṇaguṇaikadhana īśvaraḥ
शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः
śiva ityucyate sadbhiśśivatattvārthavādibhiḥ
त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता
trayoviṃśatitattvebhyaḥ prakṛtirhi parā matā
प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्
prakṛtestu paraṃ prāhuḥ puruṣaṃ pañcaviṃśakam
यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः
yaṃ vedādau svaraṃ prāhurvācyavācakabhāvataḥ
वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः
vedaikavedyayāthātmyādvedānte ca pratiṣṭhitaḥ
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः
tasya prakṛtilīnasya yaḥ parassa maheśvaraḥ
तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च
tadadhīnapravṛttitvātprakṛteḥ puruṣasya ca
अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम्
athavā triguṇaṃ tattvamupeyamidamavyayam
मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्
māyāntu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram
मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात्
māyāvikṣobhako 'naṃto maheśvarasamanvayāt
कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः
kālātmā paramātmādiḥ sthūlaḥ sūkṣmaḥ prakīrtitaḥ
रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः
rudduḥkhaṃ duḥkhaheturvā tadrāvayati naḥ prabhuḥ
रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्
rudra ityucyate sadbhiḥ śivaḥ paramakāraṇam
तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः
tattvādibhūtaparyantaṃ śarīrādiṣvatandritaḥ
व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः
vyāpyādhitiṣṭhati śivastato rudra itastataḥ
जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि
jagataḥ pitṛbhūtānāṃ śivo mūrtyātmanāmapi
पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः
pitṛbhāvena sarveṣāṃ pitāmaha udīritaḥ
निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः
nidānajño yathā vaidyo rogasya vinivartakaḥ
उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः
upāyairbheṣajaistadvallayabhogādhikārataḥ
संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः
saṃsārasyeśvaro nityaṃ samūlasya nivartakaḥ
संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः
saṃsāravaidya ityuktaḥ sarvatattvārthavedibhiḥ
दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि
daśārthajñānasiddhyarthamindriyeṣveṣu satsvapi
त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः
trikālabhāvino bhāvānsthūlānsūkṣmānaśeṣataḥ
अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः
aṇavo naiva jānanti māyayaiva malāvṛtāḥ
असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु
asatsvapi ca sarveṣu sarvārthajñānahetuṣu
538ब् यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः
538b yadyathāvasthitaṃ vastu tattathaiva sadāśivaḥ
अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते
ayatnenaiva jānāti tasmātsarvajña ucyate
सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्
sarvātmā paramairebhirguṇairnityasamanvayāt
स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्
svasmātparātmavirahātparamātmā śivaḥ svayam
नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः
nāmāṣṭakamidaṃ caiva labdhvācāryaprasādataḥ
निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः
nivṛttyādikalāgranthiṃ śivādyaiḥ pañcanāmabhiḥ
यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम्
yathāsvaṃ kramaśaśchitvā śodhayitvā yathāguṇam
गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा
guṇitaireva soddhātairaniruddhairathāpi vā
हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम्
hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamanvitām
छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया
chittvā paryaṣṭakākāraṃ svātmānaṃ ca suṣumṇayā
द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि
dvādaśāṃtaḥsthitasyendornītvopari śivaujasi
संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्
saṃhṛtyaṃ vadanaṃ paścādyathāsaṃskaraṇaṃ layāt
शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः
śāktenāmṛtavarṣeṇa saṃsiktāyāṃ tanau punaḥ
अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि
avatārya svamātmānamamṛtātmākṛtiṃ hṛdi
द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे
dvādaśāṃtaḥsthitasyendoḥ parastācchvetapaṃkaje
समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्
samāsīnaṃ mahādevaṃ śaṃkarambhaktavatsalam
अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम्
ardhanārīśvaraṃ devaṃ nirmalaṃ madhurākṛtim
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ prasannaṃ śītaladyutim
ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः
dhyātvā hi mānase devaṃ svasthacitto 'tha mānavaḥ
शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्
śivanāmāṣṭakenaiva bhāvapuṣpaissamarcayet
अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः
abhyarcanānte tu punaḥ prāṇānāyamya mānavaḥ
सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्
samyakcittaṃ samādhāya śārvaṃ nāmāṣṭakaṃ japet
नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः
nābhau cāṣṭāhutīrhutvā pūrṇāhutyā namastataḥ
अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्
aṣṭapuṣpapradānena kṛtvābhyarcanamaṃtimam
निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना
nivedayetsvamātmānaṃ culukodakavartmanā
एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्
evaṃ kṛtvā cirādeva jñānaṃ pāśupataṃ śubham
लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा
labhate tatpratiṣṭhāṃ ca vṛttaṃ cānuttamaṃ tathā
योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः
yogaṃ ca paramaṃ labdhvā mucyate nātra saṃśayaḥ