इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे विद्यावतारकथनं नामप्रथमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 2 सूत उवाच पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vidyāvatārakathanaṃ nāmaprathamo 'dhyāyaḥ Chapter 2 sūta uvāca purā kālena mahatā kalpetīte punaḥpunaḥ
अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭhikarmaṇi
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च
pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ prabuddhāsu prajāsu ca
मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
munīnāṃ ṣaṭkulīyānāṃ bruvatāmitaretaram
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत्
idaṃ paramidaṃ neti vivādassumahānabhūt
परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
parasya durnirūpatvānna jātastatra niścayaḥ
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम्
te 'bhijagmurvidhātāraṃ draṣṭuṃ brahmāṇamavyayam
यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
yatrāste bhagavān brahmā stūyamānassurāsuraiḥ
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले
meruśṛṃge śubhe ramye devadānavasaṃkule
सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
siddhacāraṇasaṃvāde yakṣagaṃdharvasevite
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते
vihaṃgasaṃghasaṃghuṣṭe maṇividrumabhūṣite
निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
nikuṃjakaṃdaradarīgṛhānirjharaśobhite
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम्
tatra brahmavanaṃ nāma nānāmṛgasamākulam
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम्
surasāmalapānīyapūrṇaramyasarovaram
मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
mattabhramarasaṃchannaramyapuṣpitapādapam
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम्
taruṇādityasaṃkāśaṃ tatra cāru mahatpuram
दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
durdharṣabaladṛptānāṃ daityadānavarakṣasām
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम्
taptajāṃbūnadamayaṃ prāṃśuprākāratoraṇam
निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
nirvyūhavalabhīkūṭapratolīśatamaṃḍitam
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम्
mahārhamaṇicitrābhirlelihānamivāṃbaram
महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
mahābhavanakoṭībhiranekābhiralaṃkṛtam
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः
tasminnivasati brahmā sabhyaiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ
तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
tatra gatvā mahātmānaṃ sākṣāllokapitāmaham
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम्
daddaśurmunayo devā devarṣigaṇasevitam
शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
śuddhacāmīkaraprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम्
prasannavadanaṃ saumyaṃ padmapatrāyatekṣaṇam
दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
divyakāṃtisamāyuktaṃ divyagaṃdhānulepanam
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम्
divyaśuklāṃbaradharaṃ divyamālāvibhūṣitam
सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
surāsurendrayogīṃdravaṃdyamānapadāṃbujam
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया
sarvalakṣaṇayuktāṃgyā labdhacāmarahastayā
भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
bhrājamānaṃ sarasvatyā prabhayeva divākaram
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः
taṃ dṛṣṭvā munayassarve prasannavadanekṣaṇāḥ
शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
śirasyaṃjalimādhāya tuṣṭuvussurapuṃgavam
मुनय ऊचुः नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे
munaya ūcuḥ namastrimūrtaye tubhyaṃ sargasthityaṃtahetave
पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
puruṣāya purāṇāya brahmaṇe paramātmane
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे
namaḥ pradhānadehāya pradhānakṣobhakāriṇe
त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
trayoviṃśatibhedena vikṛtāyāvikāriṇe
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने
namo brahmāṇḍadehāya brahmāṃḍodaravartine
तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
tatra saṃsiddhakāryāya saṃsiddhakaraṇāya ca
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने
namostu sarvalokāya sarvalokavidhāyine
सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
sarvātmadehasaṃyoga viyogavidhihetave
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत्
tvayaiva nikhilaṃ sṛṣṭaṃ saṃhṛtaṃ pālitaṃ jagat
तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
tathāpi māyayā nātha na vidmastvāṃ pitāmaha
सूत उवाच एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः
sūta uvāca evaṃ brahmā mahābhāgairmaharṣibhirabhiṣṭutaḥ
प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
prāha gaṃbhīrayā vācā munīn prahlādayanniva
ब्रह्मोवाच ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः
brahmovāca ṛṣayo he mahābhāgā mahāsattvā mahaujasaḥ
किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
kimarthaṃ sahitāssarve yūyamatra samāgatāḥ
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः
tamevaṃvādinaṃ devaṃ brahmāṇaṃ brahmavittamāḥ
वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
vāgbhirvinayagarbhābhissarve prāṃjalayo 'bruvan
मुनय ऊचुः भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः
munaya ūcuḥ bhagavannaṃdhakāreṇa mahatā vayamāvṛtāḥ
खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
khinnā vivadamānāśca na paśyāmo 'tra yatparam
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्
tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam
त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
tvayā hyaviditaṃ nātha neha kiṃcana vidyate
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः
kaḥ pumān sarvasattvebhyaḥ purāṇaḥ puruṣaḥ paraḥ
विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
viśuddhaḥ paripūrṇaśca śāśvataḥ parameśvaraḥ
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत्
kenaiva citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat
तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
tattvaṃ vada mahāprājña svasaṃdehāpanuttaye
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः
evaṃ pṛṣṭastadā brahmā vismayasmeravīkṣaṇaḥ
देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
devānāṃ dānavānāṃ ca munīnāmapi sannidhau
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम्
utthāya suciraṃ dhyātvā rudra ityuddharan girim
आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
ānaṃdaklinnasarvāṃgaḥ kṛtāṃjalirabhāṣata