इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे मुनिप्रस्ताववर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः Cहप्तेर् 3 ब्रहमोवाच यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe muniprastāvavarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ Chapter 3 brahamovāca yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha
आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
ānaṃdaṃ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana
यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम्
yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam
सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate
कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम्
kāraṇānāṃ ca yo dhātā dhyātā paramakāraṇam
न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन
na saṃprasūyate 'nyasmātkutaścana kadācana
सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम्
sarvaiśvaryeṇa saṃpanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam
सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः
sarvairmumukṣubhirdhyeyaśśaṃbhurākāśamadhyagaḥ
यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे
yo 'gre māṃ vidadhe putraṃ jñānaṃ ca prahiṇoti me
तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्
tatprasādānmayālabdhaṃ prājāpatyamidaṃ padam
ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति
īśo vṛkṣa iva stabdho ya eko divi tiṣṭhati
येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना
yenedamakhilaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa mahātmanā
504अ एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः
504a eko bahūnāṃ jaṃtūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca sakriyaḥ
य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः
ya eko bahudhā bījaṃ karoti sa maheśvaraḥ
जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते 1
jīvairebhirimāṃllokānsarvānīśo ya īśate 1
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
ya eko bhāgavānrudro na dvitīyo 'sti kaścana
सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः
sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭo 'pi yaḥ paraiḥ
अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा
alakṣyo lakṣayanviśvamadhitiṣṭhati sarvadā
यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि
yastu kālātpramuktāni kāraṇānyakhilānyapi
अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति
anantaśaktirevaiko bhagavānadhitiṣṭhati
न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः
na yasya divaso rātrirna samāno na cādhikaḥ
स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि
svabhāvikī parāśaktirnityā jñānakriye api
यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम्
yadidaṃ kṣaramavyaktaṃ yadapyamṛtamakṣaram
तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः
tāvubhāvakṣarātmānāveko devaḥ svayaṃ haraḥ
ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः
īśate tadabhidhyānādyojanāsattvabhāvanaḥ
भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते
bhūyo hyasya paśorante viśvamāyā nivartate
यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः
yasminna bhāsate vidyunna sūryo na ca candramāḥ
यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः
yasya bhāsā vibhātīdamityeṣā śāśvatī śrutiḥ
एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः
eko devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ
न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते
na tasya paramaṃ kiṃcitpadaṃ samadhigamyate
अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः
ayamādiranādyantassvabhāvādeva nirmalaḥ
स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः
svatantraḥ paripūrṇaśca svecchādhīnaścarācaraḥ
अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः
aprākṛtavapuḥ śrīmāṃllakṣyalakṣaṇavarjitaḥ
अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः
ayaṃ mukto mocakaśca hyakālaḥ kālacodakaḥ
सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित्
sarvoparikṛtāvāsassarvāvāsaśca sarvavit
षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः
ṣaḍvidhādhvamayasyāsya sarvasya jagataḥ patiḥ
उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः
uttarottarabhūtānāmuttaraśca niruttaraḥ
अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः
anantānantasandohamakaraṃdamadhuvrataḥ
अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः
akhaṃḍajagadaṃḍānāṃ piṃḍīkaraṇapaṃḍitaḥ
औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः
audāryavīryagāṃbhīryamādhuryamakarālayaḥ
नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन
naivāsya sadṛśaṃ vastu nādhikaṃ cāpi kiṃcana
अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति
atulaḥ sarvabhūtānāṃ rājarājaśca tiṣṭhati
अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत्
anena citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat
अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते
aṃtakāle punaścedaṃ tasminpralayameṣyate
अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः
asya bhūtāni vaśyāni ayaṃ sarvaniyojakaḥ
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्
ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit
व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा
vratāni sarvadānāni tapāṃsi niyamāstathā
कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः
kathitāni purā sadbhirbhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ
हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः
hariścāhaṃ ca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ
तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः
tapobhirugrairadyāpi tasya darśanakāṃkṣiṇaḥ
अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः
adṛśyaḥ patitairmūḍhairdurjanairapi kutsitaiḥ
भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च
bhaktairantarbahiścāpi pūjyaḥ saṃbhāṣya eva ca
तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम्
tadidaṃ trividhaṃ rūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tataḥ param
अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः
asmadādyamarairdṛśyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tu yogibhiḥ
1 शपो लुगभाव आर्ष 504ब् ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम्
1 śapo lugabhāva ārṣa 504b tataḥ paraṃ tu yannityaṃ jñānamānaṃdamavyayam
तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः
tanniṣṭhaistatparairbhaktairdṛśyaṃ tadvratamāśritaiḥ
बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम्
bahunātra kimuktena guhyādguhyataraṃ param
शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate
प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः
prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ
यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
yathā cāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ
प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः
prasādapūrvikā eva paśossarvatra siddhayaḥ
स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते
sa eva sādhanairante sarvairapi ca sādhyate
प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः
prasādasādhanaṃ dharmassa ca vedena darśitaḥ
तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः
tadabhyāsavaśātsāmyaṃ pūrvayoḥ puṇyapāpayoḥ
साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः
sāmyātprasādasaṃparko dharmasyātiśayastataḥ
धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः
dharmātiśayamāsādya paśoḥ pāpaparikṣayaḥ
एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात्
evaṃ prakṣīṇapāpasya bahubhirjanmabhiḥ kramāt
सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते
sāṃbe sarveśvare bhaktirjñānapūrvā prajāyate
भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते
bhāvānuguṇamīśasya prasādo vyatiricyate
प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः
prasādātkarmasaṃtyāgaḥ phalato na svarūpataḥ
तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः
tasmātkarmaphalatyāgācchivadharmānvayaḥ śubhaḥ
स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा
sa ca gurvanapekṣaśca tadapekṣa iti dvidhā
तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः
tatrānapekṣātsāpekṣo mukhyaḥ śataguṇādhikaḥ
शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः
śivadharmānvayasyāsya śivajñānasamanvayaḥ
ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम्
jñanānvayavaśātpuṃsaḥ saṃsāre doṣadarśanam
ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्
tato viṣayavairāgyaṃ vairāgyādbhāvasādhanam
भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि
bhāvasiddhyupapannasya dhyāne niṣṭhā na karmaṇi
ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते
jñānadhyānābhiyuktasya puṃso yogaḥ pravartate
योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम्
yogena tu parā bhaktiḥ prasādastadanaṃtaram
प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्
prasādānmucyate jaṃturmuktaḥ śivasamo bhavet
अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः
anugrahaprakārasya kramo 'yamavivakṣitaḥ
यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः
yādṛśī yogyatā puṃsastasya tādṛganugrahaḥ
गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः
garbhastho mucyate kaścijjāyamānastathāparaḥ
बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः
bālo vā taruṇo vātha vṛddho vā mucyate paraḥ
तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः
tiryagyonigataḥ kaścinmucyate nārako 'paraḥ
अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये
aparastu padaṃ prāpto mucyate svapadakṣaye
कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते
kaścitkṣīṇapado bhūtvā punarāvartya mucyate
कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते
kaścidadhvagatastasmin sthitvāsthitvā vimucyate
तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते
tasmānnaikaprakāreṇa narāṇāṃ muktiriṣyate
ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः
jñānabhāvānurūpeṇa prasādenaiva nirvṛtiḥ
तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः
tasmādasya prasādārthaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ
ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः
dhyāyaṃtaśśivamevaikaṃ sadāratanayāgnayaḥ
तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः
tanniṣṭhāstatparāssarve tadyuktāstadupāśrayāḥ
सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः
sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasāgatāḥ
दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम्
dīrghasūtrasamārabdhaṃ divyavarṣasahasrakam
सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति
satrāṃte maṃtrayogena vāyustatra gamiṣyati
स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति
sa eva bhavataḥ śreyaḥ sopāyaṃ kathayiṣyati
505अ ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना
505a tato vārāṇasī puṇyā purī paramaśobhanā
गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक्
gaṃtavyā yatra viśveśo devyā saha pinākadhṛk
सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्
sadā viharati śrīmān bhaktānugrahakāraṇāt
तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ
tatrāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā matsamīpaṃ gamiṣyatha
ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः
tato vaḥ kathayiṣyāmi mokṣopāya dvijottamāḥ
येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता
yenaikajanmanā muktiryuṣmatkaratale sthitā
अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी
anekajanmasaṃsārabaṃdhanirmokṣakāriṇī
एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते
etanmanomayaṃ cakraṃ mayā sṛṣṭaṃ visṛjyate
यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः
yatrāsya śīryate nemiḥ sa deśastapasaśśubhaḥ
इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम्
ityuktvā sūryasaṃkāśaṃ cakraṃ dṛṣṭvā manomayam
प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः
praṇipatya mahādevaṃ visasarja pitāmahaḥ
ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम्
te 'pi hṛṣṭatarā viprāḥ praṇamya jagatāṃ prabhum
प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत
prayayustasya cakrasya yatra nemiraśīryata
चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले
cakraṃ tadapi saṃkṣiptaṃ ślakṣṇaṃ cāruśilātale
विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्
vimalasvādupānīye nijapāta vane kvacit
तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
tadvanaṃ tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam
अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्
anekayakṣagaṃdharvavidyādharasamākulam
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः
aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ
विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः
vilāsavaśamurvaśyā yāto daivena coditaḥ
अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम्
akrameṇa haranmohādyajñavāṭaṃ hiraṇmayam
मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः
munibhiryatra saṃkruddhaiḥ kuśavajrairnipātitaḥ
विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा
viśvaṃ sisṛkṣamāṇā vai yatra viśvasṛjaḥ purā
सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः
satramārebhire divyaṃ brahmajñā gārhapatyagāḥ
ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः
ṛṣibhiryatra vidvadbhiḥ śabdārthanyāyakovidaiḥ
शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः
śaktiprajñākriyāyogairvidhirāsīdanuṣṭhitaḥ
यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान्
yatra vedavido nityaṃ vedavādabahiṣkṛtān
वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः
vādajalpabalairghnaṃti vacobhirativādinaḥ
स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम्
sphaṭikamayamahībhṛtpādajābhyaśśilābhyaḥ prasaradamṛtakalpassvacchapānīyaramyam
अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्
atirasaphalavṛkṣaprāyamavyālasattvaṃ tapasa ucitamāsīnnaimiṣaṃ tanmunīnām