इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे पशुपतिव्रतविधानवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 34 ऋषय ऊचुः धौम्याग्रजेन शुशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paśupativratavidhānavarṇanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 34 ṛṣaya ūcuḥ dhaumyāgrajena śuśunā kṣīrārthaṃ hi tapaḥ kṛtam
तस्मात् क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना
tasmāt kṣīrārṇavo dattastasmai devena śūlinā
स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम्
sa kathaṃ śiśuko lebhe śivaśāstrapravaktṛtām
कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः
kathaṃ vā śivasadbhāvaṃ jñātvā tapasi niṣṭhitaḥ
कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि
kathaṃ ca labdhavijñānastapaścaraṇaparvaṇi
रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्
rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ labhe bhasma svarakṣakam
वायुरुवाच न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः
vāyuruvāca na hyeṣa śiśukaḥ kaścitprākṛtaḥ kṛtavāṃstapaḥ
मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः
munivaryasya tanayo vyāghrapādasya dhīmataḥ
जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना
janmāntareṇa saṃsiddhaḥ kenāpi khalu hetunā
स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्
svapadapracyuto diṣṭyā prāpto munikumāratām
महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः
mahādevaprasādasya bhāgyāpannasya bhāvinaḥ
दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः
dugdhābhilāṣaprabhavadvāratāmagamattapaḥ
अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम्
ataḥ sarvagaṇeśatvaṃ kumāratvaṃ ca śāśvatam
सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्
saha dugdhābdhinā tasmai pradadau śaṃkaraḥ svayam
तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात्
tasya jñānāgamopyasya prasādādeva śāṃkarāt
कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः
kaumāraṃ hi paraṃ sākṣājjñānaṃ śaktimayaṃ viduḥ
शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम्
śivaśāstrapravaktṛtvamapi tasya hi tatkṛtam
कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः
kumāro munito labdhajñānābdhiriva nandanaḥ
दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये
dṛṣṭaṃ tu kāraṇaṃ tasya śivajñānasamanvaye
स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्
svamātṛvacanaṃ sākṣācchokajaṃ kṣīrakāraṇāt
कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे
kadācitkṣīramatyalpaṃ pītavānmātulāśrame
ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्
īrṣayayā mātulasutaṃ saṃtṛptakṣīramuttamam
पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम्
pītvā sthitaṃ yathākāmaṃ dṛṣṭvā vai mātulātmajam
उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्
upamanyurvyāghrapādiḥ prītyā provāca mātaram
उपमन्युरुवाच मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि
upamanyuruvāca mātarmātarmahābhāge mama dehi tapasvini
541ब् गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्
541b gavyaṃ kṣīramatisvādu nālpamuṣṇaṃ pibāmyaham
वायुरुवाच तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी
vāyuruvāca tacchrutvā putravacanaṃ tanmātā ca tapasvinī
व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा
vyāghrapādasya mahiṣī duḥkhamāpattadā ca sā
उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम्
upalālyātha suprītyā putramāliṃgya sādaram
दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः
duḥkhitā vilalāpātha smṛtvā nairdhanyamātmanaḥ
स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः
smṛtvāsmṛtvā punaḥ kṣīramupamanyussa bālakaḥ
देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः
dehi dehīti tāmāha rudranbhūyo mahādyutiḥ
तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी
taddhaṭhaṃ sā parijñāya dvijapatnī tapasvinī
शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्
śāntaye taddhaṭhasyātha śubhopāyamarīracat
उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा
uñchavṛttyārjitānbījānsvayaṃ dṛṣṭvā ca sā tadā
बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी
bījapiṣṭamathāloḍya toyena kalabhāṣiṇī
एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम्
ehyehi mama putreti sāmapūrvaṃ tatassutam
आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः
āliṃgyādāya duḥkhārtā pradadau kṛtrimaṃ payaḥ
पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः
pītvā ca kṛtrimaṃ kṣīraṃ mātrāṃ dattaṃ sa bālakaḥ
नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः
naitatkṣīramiti prāha mātaraṃ cātivihvalaḥ
दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि
duḥkhitā sā tadā prāha saṃprekṣyāghrāya mūrdhani
समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते
samārjya netra putrasya karābhyāṃ kamalāyate
जनन्युवाच तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः
jananyuvāca taṭinī ratnapūrṇāstāssvargapātālagocarāḥ
भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे
bhāgyahīnā na paśyanti bhaktihīnāśca ye śive
राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम्
rājyaṃ svargaṃ ca mokṣaṃ ca bhojanaṃ kṣīrasaṃbhavam
न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः
na labhante priyāṇyeṣāṃ na tuṣyati yadā śivaḥ
भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम्
bhavaprasādajaṃ sarvaṃ nānyaddevaprasādajam
अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च
anyadeveṣu niratā duḥkhārtā vibhramanti ca
क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा
kṣīraṃ tatra kuto 'smākaṃ vane nivasatāṃ sadā
क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः
kva dugdhasādhanaṃ vatsa kva vayaṃ vanavāsinaḥ
कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया
kṛtsnābhāvena dāridryānmayā te bhāgyahīnayā
मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा
mithyādugdhamidaṃ dattampiṣṭamāloḍya vāriṇā
त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम्
tvaṃ mātulagṛhe svalpaṃ pītvā svādu payaḥ śṛtam
ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्
jñātvā svādu tvayā pītaṃ tajjātīyamanusmaran
दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम्
dattaṃ na paya ityuktvā rudan duḥkhīkaroṣi mām
प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते
prasādena vinā śaṃbho payastava na vidyate
पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च
pādapaṃkajayostasya sāmbasya sagaṇasya ca
भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्
bhaktyā samarpitaṃ yattatkāraṇaṃ sarvasampadām
अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः
adhunā vasudosmābhirmahādevo na pūjitaḥ
सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः
sakāmānāṃ yathākāmaṃ yathoktaphaladāyakaḥ
धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः
dhanānyuddiśya nāsmābhiritaḥ prāgarcitaḥ śivaḥ
अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः
ato daridrāssaṃjātā vayaṃ tasmānna te payaḥ
पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः
pūrvajanmani yaddattaṃ śivamuddiśya vai sutaḥ
तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्
tadeva labhyate nānyadviṣṇumuddiśya vā prabhum
वायुरुवाच इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम्
vāyuruvāca iti mātṛvacaḥ śrutvā tathyaṃ śokādisūcakam
बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्
bālo 'pyanutapannaṃtaḥ pragalbhamidamabravīt
542अ उपमन्युरुवाच शोकेनालमितो मतः सांबो यद्यस्ति शंकरः
542a upamanyuruvāca śokenālamito mataḥ sāṃbo yadyasti śaṃkaraḥ
त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति
tyaja śokaṃ mahābhāge sarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati
शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित्
śṛṇu mātarvaco medya mahādevo 'sti cetkvacit
चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
cirādvā hyacirādvāpi kṣīrodaṃ sādhayāmyaham
वायुरुवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः
vāyuruvāca iti śrutvā vacastasya bālakasya mahāmateḥ
प्रय्तुवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी
praytuvāca tadā mātā suprasannā manasvinī
मातोवाच शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम्
mātovāca śubhaṃ vicāritaṃ tāta tvayā matprītivardhanam
विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्
vilaṃbaṃ mā kathāstvaṃ hi bhaja sāṃbaṃ sadāśivam
सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम्
sarvasmādadhiko 'styeva śivaḥ paramakāraṇam
तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः
tatkṛtaṃ hi jagatsarvaṃ brahmādyāstasya kiṃkarāḥ
तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः
tatprasādakṛtaiśvaryā dāsāstasya vayaṃ prabhoḥ
तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्
taṃ vinānyaṃ na jānīmaśśaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा
anyāndevānparityajya karmaṇā manasā girā
तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्
tameva sāṃbaṃ sagaṇaṃ bhaja bhāvapurassaram
तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः
tasya devādhidevasya śivasya varadāyinaḥ
साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः
sākṣānnamaśśivāyeti maṃtro 'yaṃ vācakaḥ smṛtaḥ
सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे
saptakoṭimahāmaṃtrāḥ sarve sapraṇavāḥ pare
तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः
tasminneva vilīyaṃte punastasmādvinirgatāḥ
सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया
saprasādāśca te maṃtrāḥ svādhikārādyapekṣayā
सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया
sarvādhikārastveko 'yaṃ maṃtra eveśvarājñayā
यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः
yathā nikṛṣṭānutkṛṣṭānsarvānapyātmanaḥ śivaḥ
क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा
kṣamate rakṣituṃ tadvanmaṃtro 'yamapi sarvadā
प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि
prabalaśca tathā hyeṣa maṃtro mantrāntarādapi
सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते
sarvarakṣākṣamo 'pyeṣa nāparaḥ kaścidiṣyate
तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव
tasmānmantrāntarāṃstyaktvā pañcākṣaraparo bhava
तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्
tasmiñjihvāṃtaragate na kiṃcidiha durlabham
अधोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम्
adhorāstraṃ ca śaivānāṃ rakṣāheturanuttamam
तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा
tacca tatprabhavaṃ matvā tatparo bhava nānyathā
भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम्
bhasmedantu mayā labdhaṃ pitureva tavottamam
विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्
virajānalasaṃsiddhaṃ mahāvyāpannivāraṇam
मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया
maṃtraṃ ca te mayā dattaṃ gṛhāṇa madanujñayā
अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति
anenaivāśu japtena rakṣā tava bhaviṣyati
वायुरुवाच एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च
vāyuruvāca evaṃ mātrā samādiśya śivamastvityudīrya ca
विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः
visṛṣṭastadvaco mūrdhni kurvanneva tadā muniḥ
तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे
tāṃ praṇamyaivamuktvā ca tapaḥ kartuṃ pracakrame
तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः
tamāha ca tadā mātā śubhaṃ kurvaṃtu te surāḥ
अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम्
anujñātastayā tatra tapastepe sa duścaram
हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः
himavatparvataṃ prāpya vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ
अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम्
aṣṭeṣṭakābhiḥ prasādaṃ kṛtvā liṃgaṃ ca mṛnmayam
तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्
tatrāvāhya mahādevaṃ sāṃbaṃ sagaṇamavyayam
542ब् भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः
542b bhaktyā pañcākṣareṇaiva putraiḥ puṣpairvanodbhavaiḥ
समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः
samabhyarcya ciraṃ kālaṃ cacāra paramaṃ tapaḥ
ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम्
tatastapaścarattaṃ taṃ bālamekākinaṃ kṛśam
उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्
upamanyuṃ dvijavaraṃ śivasaṃsaktamānasam
पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः
purā marīcinā śaptāḥ kecinmunipiśācakāḥ
संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्
saṃpīḍya rākṣasairbhāvaistapasovighnamācaran
स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन
sa ca taiḥ pīḍyamāno 'pi tapaḥ kurvankathañcana
सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्
sadā namaḥ śivāyeti krośati smārtanādavat
तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः
tannādaśravaṇādeva tapaso vighnakāriṇaḥ
ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्
te taṃ bālaṃ samutsṛjya munayassamupācaran
तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः
tapasā tasya viprasya copamanyormahātmanaḥ
चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्
carācaraṃ ca munayaḥ pradīpitamabhūjjagat