इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे वायुसमागमो नाम चतुर्थो ऽध्यायः 506अ Cहप्तेर् 5 सूत उवाच तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vāyusamāgamo nāma caturtho 'dhyāyaḥ 506a Chapter 5 sūta uvāca tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ
प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्
praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum
नैमिषीया ऊचुः भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम्
naimiṣīyā ūcuḥ bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram
कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
kathaṃ ca śivabhāvaste brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
वायुरुवाच एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः
vāyuruvāca ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ
तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः
tasminkalpe caturvaktrassraṣṭukāmo 'tapattapaḥ
तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम्
tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam
दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः
divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ
श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन्
śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan
दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः
darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ
तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम्
taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo 'dhipatiṃ patim
प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्
praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān
ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः
tatassa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ
असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात्
yataśśrutvāmṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt
ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्
tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt
मुनय ऊचुः किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम्
munaya ūcuḥ kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyaṃtaraṃ śubham
यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति
yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣassukhamṛcchati
वयुरुवाच पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा
vayuruvāca paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā
तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना
tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā
अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते
ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivartate
ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्
jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca dvividhaṃ smṛtam
अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि
ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyaṃtṛ ca tayorapi
पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्
paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt
अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā
तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः
tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ
अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः
akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ
क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते
kṣarākṣaraparaṃ yattatpatirityabhidhīyate
मुनय ऊचुः किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम्
munaya ūcuḥ kiṃ tadakṣaramityuktaṃ kiṃ ca kṣaramudāhṛtam
तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत
tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetad brūhi māruta
वायुरुवाच प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते
vāyuruvāca prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo 'kṣara ucyate
ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः
tāvimau prerayatyanyassa parā parameśvaraḥ
मुनय ऊचुः कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः
munaya ūcuḥ kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ
अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः
anayoḥ kena sambandhaḥ koyaṃ preraka īśvaraḥ
वायुरुवाच माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः
vāyuruvāca māyā prakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā vṛtaḥ
संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः
saṃbandho mūlakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ
मुनय ऊचुः केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः
munaya ūcuḥ keyaṃ māyā samā khyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ
मूलं कीदृक् कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः
mūlaṃ kīdṛk kuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ
वायुरुवाच माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः
vāyuruvāca māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ
506ब् मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः
506b malaścicchādako naijo viśuddhiśśivatā svataḥ
मुनय ऊचुः आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना
munaya ūcuḥ āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā
किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते
kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate
वायुरुवाच आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि
vāyuruvāca āvṛtirvyapino 'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi
हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्
hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt
मुनय ऊचुः कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम्
munaya ūcuḥ kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam
तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्
tatkimādi kimantaṃ vā kiṃ phalaṃ vā kimāśrayam
कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम्
kasya bhogena kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam
मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक् क्षीणमलः पुमान्
malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛk kṣīṇamalaḥ pumān
वायुरुवाच कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च
vāyuruvāca kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca
कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्
kalādayassamākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet
पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत्
puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat
अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्
anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam
भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते
bhogaḥ karmavināśāya bhogamavyaktamucyate
बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्
bāhyāṃtaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam
भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः
bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ
क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्
kṣīṇe cātmamale tasmin pumāñcchivasamo bhavet
मुनय ऊचुः कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते
munaya ūcuḥ kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate
भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते
bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate
किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते
kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate
किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते
kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate
वायुरुवाच दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः
vāyuruvāca dikkriyāvyaṃjakā vidyā kālo rāgaḥ pravartakaḥ
कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका
kālo 'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā
अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम्
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaṃ prabhavāpyayam
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvaciṃtakāḥ
कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम्
kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam
सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा
sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ
प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः
prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ
सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम्
sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam
राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ
rājasaṃ tadviparyāsātstaṃbhamohau tu tāmasau
सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः
sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ
मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते
madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate
तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च
tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca
ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
jñāneṃdriyāṇi pañcaikyaṃ pañca karmendriyāṇi ca
प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम्
pradhānabuddhyahaṃkāramanāṃsi ca catuṣṭayam
समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्
samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam
तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते
tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate
व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्
vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat
507अ यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते
507a yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate
शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते
śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate
तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च
tasmādavyaktamevaikyakāraṇaṃ karaṇāni ca
शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्
śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat
मुनय ऊचुः बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित्
munaya ūcuḥ buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit
आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः
ātmaśabdābhidheyasya vastuto 'pi kutaḥ sthitiḥ
वायुरुवाच बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम्
vāyuruvāca buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam
अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः
astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ
बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते
buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate
स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्
smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt
अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः
ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ
अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते
antaryāmīti vedeṣu vedāṃteṣu ca gīyate
सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः
sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ
तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते
tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate
नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि
naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते 1
manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate 1
न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः
na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ
नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् नाधस्तान्न कुतश्चन
naivordhvaṃ nāpi tiryak nādhastānna kutaścana
अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम्
aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam
सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्
sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt
किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक्
kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak
अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्
apṛthagye tu paśyaṃti hyasamyakteṣu darśanam
यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम्
yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param
अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते
aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate
विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः
vipadāṃ vījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ
सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा
sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā
अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा
adbhirāplavitaṃ kṣetraṃ janayatyaṃkuraṃ yathā
आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा
ājñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā
अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः
atyaṃtamasukhāvāsāssmṛtāścaikāṃtamṛtyavaḥ
अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः
anāgatā atītāśca tanavo 'sya sahasraśaḥ
आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः
āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ
अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते
atyaṃtavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate
छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते
chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate
चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः
caṃdrabiṃbavadākāśe taralairabhrasaṃcayaiḥ
अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः
anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ
अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते
aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate
नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित्
naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit
पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः
pathi saṃgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca baṃdhubhiḥ
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ
स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति
sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati
तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः
tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ
1 निश्चीयते 507ब् ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः
1 niścīyate 507b brahmādyāḥ sthāvarāṃtaśca paśavaḥ parikīrtitāḥ
पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam
स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः
sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ
लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः
līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ
अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः
ajño jaṃturanīśo 'yamātmanassukhaduḥkhayoḥ
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā
सूत उवाच इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः
sūta uvāca ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ
प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्
procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam