ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे कृष्णपुत्रप्राप्तिवर्णनं नम प्रथमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 2 ऋषय ऊचुः किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe kṛṣṇaputraprāptivarṇanaṃ nama prathamo 'dhyāyaḥ Chapter 2 ṛṣaya ūcuḥ kiṃ tatpāśupataṃ jñānaṃ kathaṃ paśupatiśśivaḥ
कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
kathaṃ dhaumyāgrajaḥ pṛṣṭaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह
etatsarvaṃ samācakṣva vāyo śaṃkaravigraha
तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
tatsamo na hi vaktāsti trailokyeṣvaparaḥ prabhuḥ
सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः
sūta uvāca ityākarṇya vacasteṣāṃ maharṣīṇāṃ prabhaṃjanaḥ
संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
saṃsmṛtya śivamīśānaṃ pravaktumupacakrame
वायुरुवाच पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे
vāyuruvāca purā sākṣānmaheśena śrīkaṃṭhākhyena mandare
देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
devyai devena kathitaṃ jñānaṃ pāśupataṃ param
तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना
tadeva pṛṣṭaṃ kṛṣṇena viṣṇunā viśvayoninā
पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
paśutvaṃ ca surādīnāṃ patitvaṃ ca śivasya ca
यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना
yathopadiṣṭaṃ kṛṣṇāya muninā hyupamanyunā
तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
tathā samāsato vakṣye tacchṛṇudhvamataṃdritāḥ
पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः
puropamanyumāsīnaṃ viṣṇuḥkṛṣṇavapurdharaḥ
प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
praṇipatya yathānyāyamidaṃ vacanamabravīt
श्रीकृष्ण उवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम्
śrīkṛṣṇa uvāca bhagavañchrotumicchāmi devyai devena bhāṣitam
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
divyaṃ pāśupataṃ jñānaṃ vibhūtiṃ vāsya kṛtsnaśaḥ
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः
kathaṃ paśupatirdevaḥ paśavaḥ ke prakīrtitāḥ
कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
kaiḥ pāśaiste nibadhyaṃte vimucyaṃte ca te katham
इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना
iti saṃcoditaḥ śrīmānupamanyurmahātmanā
प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
praṇamya devaṃ devīṃ ca prāha puṣṭo yathā tathā
उपमन्युरुवाच ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः
upamanyuruvāca brahmādyāḥ sthāvarāṃtāśca devadevasya śūlinaḥ
पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
paśavaḥ parikīrtyaṃte saṃsāravaśavartinaḥ
तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः
teṣāṃ patitvāddeveśaḥ śivaḥ paśupatiḥ smṛtaḥ
मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
malamāyādibhiḥ pāśaiḥ sa badhnāti paśūnpatiḥ
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः
sa eva mocakasteṣāṃ bhaktyā samyagupāsitaḥ
चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
caturviṃśatitattvāni māyākarmaguṇā amī
विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः
viṣayā iti kathyante pāśā jīvanibandhanāḥ
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
brahmādistambaparyaṃtān paśūnbaddhvā maheśvaraḥ
545ब् पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम्
545b pāśairetaiḥ patirdevaḥ kāryaṃ kārayati svakam
तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
tasyājñayā maheśasya prakṛtiḥ puruṣocitām
बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः
buddhiṃ prasūte sā buddhirahaṃkāramahaṃkṛtiḥ
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrāpañcakaṃ tathā
शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः
śāsanāddevadevasya śivasya śivadāyinaḥ
तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
tanmātrāṇyapi tasyaiva śāsanena mahīyasā
महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः
mahābhūtānyaśeṣāṇi bhāvayaṃtyanupūrvaśaḥ
ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ dehināṃ dehasaṃgatim
महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया
mahābhūtānyaśeṣāṇi janayaṃti śivājñayā
अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
adhyavasyati vai buddhirahaṃkārobhimanyate
चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि
cittaṃ cetayate cāpi manaḥ saṃkalpayatyapi
श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
śrotrādīni ca gṛhṇanti śabdādīnviṣayān pṛthak
स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै
svāneva nānyāndevasya divyenājñābalena vai
वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
vāgādīnyapi yānyāsaṃstāni karmendriyāṇi ca
यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया
yathā svaṃ karma kurvanti nānyatkiṃcicchivājñayā
शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
śabdādayopi gṛhyaṃte kriyante vacanādayaḥ
अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी
avilaṃghyā hi sarveṣāmājñā śaṃbhorgarīyasī
अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
avakāśamaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ saṃprayacchati
आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः
ākāśaḥ parameśasya śāsanādeva sarvagaḥ
प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
prāṇādyaiśca tathā nāmabhedairaṃtarbahirjagat
बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः
bibharti sarvaṃ śarvasya śāsanena prabhañjanaḥ
हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi
पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात्
pākādyaṃ ca karotyagniḥ parameśvaraśāsanāt
संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
saṃjīvanādyaṃ sarvasya kurvatyāpastadājñayā
विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया
viśvambharā jagannityaṃ dhatte viśveśvarājñayā
देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
devānpātyasurān haṃti trilokamabhirakṣati
आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया
ājñayā tasya devendraḥ sarvairdevairalaṃghyayā
आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
ādhipatyamapāṃ nityaṃ kurute varuṇassadā
पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात्
pāśairbadhnāti ca yathā daṃḍyāṃstasyaiva śāsanāt
ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
dadāti nityaṃ yakṣendro draviṇaṃ draviṇeśvaraḥ
पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात्
puṇyānurūpaṃ bhūtebhyaḥ puruṣasyānuśāsanāt
करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
karoti saṃpadaḥ śaśvajjñānaṃ cāpi sumedhasām
निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात्
nigrahaṃ cāpyasādhūnāmīśānaśśivaśāsanāt
धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
dhatte tu dharaṇīṃ mūrdhnā śeṣaḥ śivaniyogataḥ
यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः
yāmāhustāmasīṃ raudrīṃ mūrtimaṃtakarīṃ hareḥ
सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
sṛjatyaśeṣamīśasya śāsanāccaturānanaḥ
अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च
anyābhirmūrtibhiḥ svābhiḥ pāti cāṃte nihanti ca
विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
viṣṇuḥ pālayate viśvaṃ kālakālasya śāsanāt
सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः
sṛjate trasate cāpi svakābhistanubhistribhiḥ
हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
haratyaṃte jagatsarvaṃ harastasyaiva śāsanāt
सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति
sṛjatyapi ca viśvātmā tridhā bhinnastu rakṣati
कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
kālaḥ karoti sakalaṃ kālassaṃharati prajāḥ
कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
kālaḥ pālayate viśvaṃ kālakālasya śāsanāt
546अ त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
546a tribhiraṃśairjagadbibhrattejobhirvṛṣṭimādiśan
दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात्
divi varṣatyasau bhānurdevadevasya śāsanāt
पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
puṣṇātyoṣadhijātāni bhūtānyāhlādayatyapi
देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात्
devaiśca pīyate caṃdraścandrabhūṣaṇaśāsanāt
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
ādityā vasavo rudrā aśvinau marutastathā
खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः
khecarā ṛṣayassiddhā bhogino manujā mṛgāḥ
पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva kīṭādyāḥ sthāvarāṇi ca
नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च
nadyassamudrā girayaḥ kānanāni sarāṃsi ca
वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
vedāḥ sāṃgāśca śāstrāṇi maṃtrastomamakhādayaḥ
कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः
kālāgnyādiśivāṃtāni bhuvanāni sahādhipaiḥ
ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
brahmāṃḍānyapyasaṃkhyāni teṣāmāvaraṇāni ca
वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः
vartamānānyatītāni bhaviṣyantyapi kṛtsnaśaḥ
दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
diśaśca vidiśaścaiva kālabhedāḥ kalādayaḥ
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
yacca kiṃcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate 'pi vā
तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
tatsarvaṃ śaṃkarasyājñā balena samadhiṣṭhitam
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः
ājñābalāttasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ
ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
jyotirgaṇāḥ śakramukhāśca devāḥ sthiraṃ ciraṃ vā cidacidyadasti
उपमन्युरुवाच अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः
upamanyuruvāca atyāścaryamidaṃ kṛṣṇa śaṃbhoramitakarmaṇaḥ
आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
ājñākṛtaṃ śṛṇuṣvaitacchrutaṃ śrutimukhe mayā
पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम्
purā kila surāḥ seṃdrā vivadaṃtaḥ parasparam
असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
asurānsamare jitvā jetāhamahamityuta
तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक्
tadā maheśvarasteṣāṃ madhyato varaveṣadhṛk
स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
svalakṣaṇairvihīnāṃgaḥ svayaṃ yakṣa ivābhavat
स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले
sa tānāha surānekaṃ tṛṇamādāya bhūtale
य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
ya etadvikṛtaṃ kartuṃ kṣamate sa tu daityajit
यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः
yakṣasya vacanaṃ śrutvā vajrapāṇiḥ śacīpatiḥ
किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
kiṃcitkruddho vihasyainaṃ tṛṇamādātumudyataḥ
न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते
na tattṛṇamupadātuṃ manasāpi ca śakyate
यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
yathā tathāpi tacchettuṃ vajraṃ vajradharo 'sṛjat
तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः
tadvajraṃ nijavajreṇa saṃsṛṣṭamiva sarvataḥ
तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
tṛṇenābhihataṃ tena tiryagagraṃ papāta ha
ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः
tataścānye susaṃrabdhā lokapālā mahābalāḥ
ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
sasṛjustṛṇamuddiśya svāyudhāni sahasraśaḥ
प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ
prajajjvāla mahāvahniḥ pracaṃḍaḥ pavano vavau
प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
pravṛddho 'pāṃpatiryadvatpralaye samupasthite
एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः
evaṃ devaissamārabdhaṃ tṛṇamuddiśya yatnataḥ
व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
vyarthamāsīdaho kṛṣṇa yakṣasyātmabalena vai
तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः
tadāha yakṣaṃ deveṃdraḥ ko bhavānityamarṣitaḥ
ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
tatassa paśyatāmeva teṣāmaṃtaradhādatha
तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा
tadaṃtare haimavatī devī divyavibhūṣaṇā
आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
āvirāsīnnabhoraṃge śobhamānā śucismitā
तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः
tāṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭā devāḥ śakrapurogamāḥ
546ब् प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
546b praṇamya yakṣaṃ papracchuḥ ko 'sau yakṣo vilakṣaṇaḥ
सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः
sā 'bravītsasmitaṃ devī sa yuṣmākamagocaraḥ
तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
tenedaṃ bhramyate cakraṃ saṃsārākhyaṃ carācaram
तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः
tenādau kriyate viśvaṃ tena saṃhriyate punaḥ
न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
na tanniyantā kaścitsyāttena sarvaṃ niyamyate
इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै
ityuktvā sā mahādevī tatraivāṃtaradhatta vai
देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
devāśca vismitāḥ sarve tāṃ praṇamya divaṃ yayuḥ