इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पराशरतीर्थमहिमानुवर्णनो नाम शततमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 101 मार्कण्डेय उवाच: भीमेश्वरं ततो गच्छेत् सर्वपापक्षयंकरम् । सेव्यते ऋषिसङ्घैश् च भीमव्रतधरैर् अपि
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe parāśaratīrthamahimānuvarṇano nāma śatatamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 101 mārkaṇḍeya uvāca: bhīmeśvaraṃ tato gacchet sarvapāpakṣayaṃkaram / sevyate ṛṣisaṅghaiś ca bhīmavratadharair api
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः । जपंश् चैकाक्षरं मन्त्रम् ऊर्ध्वबाहुर् दिवाकरम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā sopavāso jitendriyaḥ / japaṃś caikākṣaraṃ mantram ūrdhvabāhur divākaram
तस्य जन्मार्जितं पापं तत्क्षणाद् एव नश्यति । सप्तजन्मार्जितं पापं गायत्र्या नश्यते ध्रुवम्
tasya janmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati / saptajanmārjitaṃ pāpaṃ gāyatryā naśyate dhruvam
दशभिर् जन्मजनितं शतेन च पुराकृतम् । त्रिजन्मना सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषम्
daśabhir janmajanitaṃ śatena ca purākṛtam / trijanmanā sahasreṇa gāyatrī hanti kilbiṣam
वैदिकं लौकिकं चापि जाप्यं जप्तं जनेश्वर । तत्क्षणाद् दहते पापं तृणं च ज्वलनो यथा
vaidikaṃ laukikaṃ cāpi jāpyaṃ japtaṃ janeśvara / tatkṣaṇād dahate pāpaṃ tṛṇaṃ ca jvalano yathā
तदेव बलमाश्रित्य कदाचित् पापम् आचरेत् । अज्ञानात् तस्य तत्क्षिप्रं न फलं हि कदाचन
tadeva balamāśritya kadācit pāpam ācaret / ajñānāt tasya tatkṣipraṃ na phalaṃ hi kadācana
तत्र तीर्थे तु गोदानं शक्तिमात्रेण दापयेत् । तद् अक्षयं फलं सर्वं जायते पाण्डुनन्दन
tatra tīrthe tu godānaṃ śaktimātreṇa dāpayet / tad akṣayaṃ phalaṃ sarvaṃ jāyate pāṇḍunandana
मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र नारदेश्वरम् उत्तमम् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु
mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra nāradeśvaram uttamam / tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ nāradena tu
युधिष्ठिर उवाच: नारदेन मुनिश्रेष्ठ कस्य तीर्थं विनिर्मितम् । एतद् आख्याहि मे सर्व प्रसन्नो यदि सत्तम
yudhiṣṭhira uvāca: nāradena muniśreṣṭha kasya tīrthaṃ vinirmitam / etad ākhyāhi me sarva prasanno yadi sattama
मार्कण्डेय उवाच: परमेष्ठिसुतश्चापि नारदो भगवानृषिः । नर्मदायोतरे कूले तपस् तेपे पुराकृते
mārkaṇḍeya uvāca: parameṣṭhisutaścāpi nārado bhagavānṛṣiḥ / narmadāyotare kūle tapas tepe purākṛte
नवनाडीनिरोधेन काष्ठावस्थां गतेन च । तोषितः श्रीमहादेवो नारदेन युधिष्ठिर
navanāḍīnirodhena kāṣṭhāvasthāṃ gatena ca / toṣitaḥ śrīmahādevo nāradena yudhiṣṭhira
ईश्वर उवाच: तुष्टो ऽहं तव विप्रेन्द्र योगीश्वर अयोनिज । वरं प्रार्थय हे देव यत् ते मनसि वर्तते
īśvara uvāca: tuṣṭo 'haṃ tava viprendra yogīśvara ayonija / varaṃ prārthaya he deva yat te manasi vartate
नारद उवाच: त्वत्प्रसादेन भो देव योगश् चैव प्रसिध्यतु । ईश्वर उवाच: योगो भवतु भक्तिस् ते सर्वकालं ममैव तु
nārada uvāca: tvatprasādena bho deva yogaś caiva prasidhyatu / īśvara uvāca: yogo bhavatu bhaktis te sarvakālaṃ mamaiva tu
स्वेच्छाचारो भवे गच्छ स्वर्गपातालगोचरे । मर्त्ये च भ्रमसे योगिन् न केनापि निवार्यसे
svecchācāro bhave gaccha svargapātālagocare / martye ca bhramase yogin na kenāpi nivāryase
सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास् त्व् एकविंशतिः । मम प्रियकरं दिव्यं नृत्यं गीतं च योगिना
saptasvarāstrayo grāmā mūrchanās tv ekaviṃśatiḥ / mama priyakaraṃ divyaṃ nṛtyaṃ gītaṃ ca yoginā
कलिं च पश्यसे नित्यं देवदानवकिन्नरैः । त्वत् तीर्थं भूतले पुण्यं मत्प्रसादाद् भविष्यति
kaliṃ ca paśyase nityaṃ devadānavakinnaraiḥ / tvat tīrthaṃ bhūtale puṇyaṃ matprasādād bhaviṣyati
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो नारदस् तत्र लिङ्गिनम् । स्थापयामास राजेन्द्र सर्वसत्त्वोपकारकम्
ityuktvāntardadhe devo nāradas tatra liṅginam / sthāpayāmāsa rājendra sarvasattvopakārakam
मार्कण्डेय उवाच: पृथिव्याम् उत्तमं तीर्थं निर्मितं नारदेन तु । तस्मिंस् तीर्थे नरश्रेष्ठ नागच्छेद् विजितेन्द्रियः
mārkaṇḍeya uvāca: pṛthivyām uttamaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ nāradena tu / tasmiṃs tīrthe naraśreṣṭha nāgacched vijitendriyaḥ
मासि भाद्रपदे रम्ये कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्
māsi bhādrapade ramye kṛṣṇapakṣe caturdaśīm / upoṣya parayā bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram
छत्रं तत्र प्रदातव्यं ब्राह्मणे शुभलक्षणम् । शस्त्रेण निहता ये तु तेषां श्राद्धं प्रदापयेत्
chatraṃ tatra pradātavyaṃ brāhmaṇe śubhalakṣaṇam / śastreṇa nihatā ye tu teṣāṃ śrāddhaṃ pradāpayet
यान्ति ते परमं लोकं पिण्डदानप्रभावतः । कपिला चैव दातव्या तत्र देशे नराधिप
yānti te paramaṃ lokaṃ piṇḍadānaprabhāvataḥ / kapilā caiva dātavyā tatra deśe narādhipa
अस्य श्राद्धप्रभावेण ब्राह्मणानां नराधिप । नर्मदातोयपानस्य न्यायार्जितधनस्य च
asya śrāddhaprabhāveṇa brāhmaṇānāṃ narādhipa / narmadātoyapānasya nyāyārjitadhanasya ca
एतेषां च प्रभावेण प्रेता यान्तु परां गतिम् । इत्युच्चार्य द्विजे देया दक्षिणा च स्वशक्तितः
eteṣāṃ ca prabhāveṇa pretā yāntu parāṃ gatim / ityuccārya dvije deyā dakṣiṇā ca svaśaktitaḥ
हविष्यान्नं विशालाक्ष द्विजानां चैव दापयेत् । विद्यादानेन चैकेन अक्षया गतिराप्यते
haviṣyānnaṃ viśālākṣa dvijānāṃ caiva dāpayet / vidyādānena caikena akṣayā gatirāpyate
तस्मिंस् तीर्थे तु राजेन्द्र यो दद्याद् अग्रजन्मने । कांचनं स तिलं चैव स गच्छेच् च त्रिविष्टपम्
tasmiṃs tīrthe tu rājendra yo dadyād agrajanmane / kāṃcanaṃ sa tilaṃ caiva sa gacchec ca triviṣṭapam
मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थद्वयम् अनुत्तमम् । दधिछन्दं मधुछन्दं सर्वपापक्षयं करम्
mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra tīrthadvayam anuttamam / dadhichandaṃ madhuchandaṃ sarvapāpakṣayaṃ karam
दधिच्छन्दे नरः स्नात्वा यो दद्याच् च द्विजे दधि । उपतिष्ठति तस्यैतत् सप्तजन्मसु भारत
dadhicchande naraḥ snātvā yo dadyāc ca dvije dadhi / upatiṣṭhati tasyaitat saptajanmasu bhārata
न व्याधिर् न जरा तस्य न शोको न च मत्सरः । दशचन्द्रशतं यावज् जायते विपुले कुले
na vyādhir na jarā tasya na śoko na ca matsaraḥ / daśacandraśataṃ yāvaj jāyate vipule kule
मधुच्छन्दे तु मधुना मिश्रितं च तिलोदकम् । न च वैवस्वतं देवं पश्यते सप्तजन्मसु
madhucchande tu madhunā miśritaṃ ca tilodakam / na ca vaivasvataṃ devaṃ paśyate saptajanmasu
मधुना सह मिश्रं च तिलं यस् तु प्रयच्छति । तस्य पुत्रस्य पौत्रस्य दारिद्र्यं नैव जायते
madhunā saha miśraṃ ca tilaṃ yas tu prayacchati / tasya putrasya pautrasya dāridryaṃ naiva jāyate
मधुना सह संमिश्रं तिलं यस् तु प्रयच्छति । मधुना सह संमिश्रं यस् तु पिण्डं प्रदापयेत्
madhunā saha saṃmiśraṃ tilaṃ yas tu prayacchati / madhunā saha saṃmiśraṃ yas tu piṇḍaṃ pradāpayet
तस्मिंस् तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिवद् दक्षिणामुखः । पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः
tasmiṃs tīrthe tu yaḥ snātvā vidhivad dakṣiṇāmukhaḥ / pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ
षोडशाब्दानि तुष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा । मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र नन्दितीर्थम् अनुत्तमम्
ṣoḍaśābdāni tuṣyanti nātra kāryā vicāraṇā / mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra nanditīrtham anuttamam
यत्र सिद्धश् च वै नन्दी तत् सर्वं कथयाम्य् अहम् । नर्मदां पुरतः कृत्वा पुरा नन्दी महेश्वरम्
yatra siddhaś ca vai nandī tat sarvaṃ kathayāmy aham / narmadāṃ purataḥ kṛtvā purā nandī maheśvaram
तपस् तप्तं जपंश् चैव तीर्थात् तीर्थं जगाम ह । दधिच्छन्दं मधुच्छन्दं यावत् त्यक्त्वा च गच्छति
tapas taptaṃ japaṃś caiva tīrthāt tīrthaṃ jagāma ha / dadhicchandaṃ madhucchandaṃ yāvat tyaktvā ca gacchati
ततस् तुष्टो महादेवो नन्दिनं तमुवाच ह । महेश्वर उवाच: भो भोः प्रसन्नो नन्दीश वरं वृणु यथेप्सितम्
tatas tuṣṭo mahādevo nandinaṃ tamuvāca ha / maheśvara uvāca: bho bhoḥ prasanno nandīśa varaṃ vṛṇu yathepsitam
तपसा तेन तुष्टो ऽहं तीर्थयात्राकृतेन च । नन्द्य् उवाच: न चाहं कामये वित्तं न चाहं कुलसन्ततिम्
tapasā tena tuṣṭo 'haṃ tīrthayātrākṛtena ca / nandy uvāca: na cāhaṃ kāmaye vittaṃ na cāhaṃ kulasantatim
मुक्तिं न कामये चान्यद् देवेश चरणाम्बुजम् । कृमिकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च
muktiṃ na kāmaye cānyad deveśa caraṇāmbujam / kṛmikīṭapataṅgeṣu tiryagyonigateṣu ca
जन्मजन्मनि यास्यामि त्वद्भक्तिरचला च मे । तथेति चोक्तो देवेन परमेशेन नन्दिकः
janmajanmani yāsyāmi tvadbhaktiracalā ca me / tatheti cokto devena parameśena nandikaḥ
गृहीत्वा तं करे शीघ्रं जगाम निलयं हरः । तस्मिंस् तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या त्र्यक्षं प्रपूजयेत्
gṛhītvā taṃ kare śīghraṃ jagāma nilayaṃ haraḥ / tasmiṃs tīrthe tu yaḥ snātvā bhaktyā tryakṣaṃ prapūjayet
अग्निष्टोमे च यत्पुण्यं फलं प्राप्नोति मानवः । तत्र तीर्थे महापुण्ये प्राणत्यागं करोति यः
agniṣṭome ca yatpuṇyaṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ / tatra tīrthe mahāpuṇye prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ
शिवस्यानुचरो भूत्वा मोदते कल्पमक्षयम् । ततः कालेन महता जायते विपुले कुले
śivasyānucaro bhūtvā modate kalpamakṣayam / tataḥ kālena mahatā jāyate vipule kule
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञे जीवेच् च शरदां शतम् । एतत् ते कथितं पार्थ सर्वतुष्टिप्रदं शुभम्
vedavedāṅgatattvajñe jīvec ca śaradāṃ śatam / etat te kathitaṃ pārtha sarvatuṣṭipradaṃ śubham
दुर्लभं सत्यसंज्ञस्य सर्वपापक्षयं करम्
durlabhaṃ satyasaṃjñasya sarvapāpakṣayaṃ karam