Chapter 109

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे यमहासमहिमानुवर्णनो नामाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 109 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र कोटीश्वरम् अनुत्तमम् । ऋषिकोटिः समायाता तत्र वै कुरुनन्दन

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe yamahāsamahimānuvarṇano nāmāṣṭādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 109 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra koṭīśvaram anuttamam / ṛṣikoṭiḥ samāyātā tatra vai kurunandana

कृष्णद्वैपायनस् तत्र मोक्षार्थं मुनिपुङ्गवः । मन्त्रयित्वा द्विजैः सर्वैर् वेदमण्डलपारगैः

kṛṣṇadvaipāyanas tatra mokṣārthaṃ munipuṅgavaḥ / mantrayitvā dvijaiḥ sarvair vedamaṇḍalapāragaiḥ

पञ्चामृतेन गव्येन तिलमिश्रेण तत्पर । पितृणां तर्पणं कृत्वा पिण्डदानं यथाविधि

pañcāmṛtena gavyena tilamiśreṇa tatpara / pitṛṇāṃ tarpaṇaṃ kṛtvā piṇḍadānaṃ yathāvidhi

श्रावणस्य तु मासस्य पूर्णिमायां विशेषतः । प्राप्यते चाक्षया तृप्तिर् यावद् आहूतसम्प्लवम्

śrāvaṇasya tu māsasya pūrṇimāyāṃ viśeṣataḥ / prāpyate cākṣayā tṛptir yāvad āhūtasamplavam

पितॄणां परमं गुह्यं रेवाजलम् उपाश्रितम् । मोक्षदं सर्वभूतानां निर्मितं मुनिपुङ्गवैः

pitṝṇāṃ paramaṃ guhyaṃ revājalam upāśritam / mokṣadaṃ sarvabhūtānāṃ nirmitaṃ munipuṅgavaiḥ

मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र व्यासतीर्थम् अनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पार्थ अन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra vyāsatīrtham anuttamam / durlabhaṃ manujaiḥ pārtha antarikṣe vyavasthitam

युधिष्ठिर उवाच: कस्माद् वै व्यासतीर्थं तु अन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतद् आचक्ष्व संक्षेपान् न च ग्रन्थस्य विस्तरः

yudhiṣṭhira uvāca: kasmād vai vyāsatīrthaṃ tu antarikṣe vyavasthitam / etad ācakṣva saṃkṣepān na ca granthasya vistaraḥ

मार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाबाहो धर्मवान् गुरुवत्सलः । स्वधर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

mārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābāho dharmavān guruvatsalaḥ / svadharmanirataḥ pārtha tīrthayātrākṛtādaraḥ

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । धर्षितो वृद्धभावेन वैकल्येन नराधिप

durlabhaṃ sarvajantūnāṃ vyāsatīrthaṃ nareśvara / dharṣito vṛddhabhāvena vaikalyena narādhipa

गतचेतास् तु सञ्जातस् तथा भोः पाण्डुनन्दन । गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन् मया

gatacetās tu sañjātas tathā bhoḥ pāṇḍunandana / guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacin mayā

कालस् तत्रैव राजेन्द्र न वसेद् वासवाज्ञया । अन्तरिक्षे च संजातं रेवायाश् चेष्टितं यतः

kālas tatraiva rājendra na vased vāsavājñayā / antarikṣe ca saṃjātaṃ revāyāś ceṣṭitaṃ yataḥ

विरञ्चिर् नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । व्यासतीर्थं विशेषेण श्रुतमात्रं वदाम्य् अहम्

virañcir naiva śaknoti revāyā guṇakīrtanam / vyāsatīrthaṃ viśeṣeṇa śrutamātraṃ vadāmy aham

प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यते हि कलौ युगे । विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम्

pratyakṣaḥ pratyayo yatra dṛśyate hi kalau yuge / vihaṅgo gacchate naiva bhittvā śūlaṃ sudāruṇam

तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज । आसीत् पूर्वं महाराज ऋषिश् चैव पराशरः

tasyotpattiṃ samāsena kathayāmi nṛpātmaja / āsīt pūrvaṃ mahārāja ṛṣiś caiva parāśaraḥ

तेन चोग्रं तपस् तप्तं गङ्गाम्भसि तु भारत । प्राणायामेन चातिष्ठत् प्रविष्टो जाह्नवीजले

tena cograṃ tapas taptaṃ gaṅgāmbhasi tu bhārata / prāṇāyāmena cātiṣṭhat praviṣṭo jāhnavījale

पूर्णे च द्वादशे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः । भिक्षार्थे चागतो ग्रामं नावि तत्रैव तिष्ठती

pūrṇe ca dvādaśe varṣe niṣkrānto jalamadhyataḥ / bhikṣārthe cāgato grāmaṃ nāvi tatraiva tiṣṭhatī

तत्र दृष्टा परोत्सृष्टा बाला तेन मनोरमा । तां च दृष्ट्वा स कामार्त उवाच मधुराक्षरम्

tatra dṛṣṭā parotsṛṣṭā bālā tena manoramā / tāṃ ca dṛṣṭvā sa kāmārta uvāca madhurākṣaram

मां रमस्वाद्य त्वं कासि कामुकं मृगलोचने । नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनी

māṃ ramasvādya tvaṃ kāsi kāmukaṃ mṛgalocane / nāvārūḍhe nadītīre mama cittapramāthinī

एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिसत्तमम् । नावं रक्षाम्य् अहं विप्र जानामि स्वामिनं न तु

evamuktā tu sā tena praṇamya ṛṣisattamam / nāvaṃ rakṣāmy ahaṃ vipra jānāmi svāminaṃ na tu

ममेदं च वयो ब्रह्मञ्च् छेषं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि । एवमुक्तस् तया सो ऽपि क्षणं ध्यात्वाब्रवीद् इदम्

mamedaṃ ca vayo brahmañc cheṣaṃ tvaṃ jñātum arhasi / evamuktas tayā so 'pi kṣaṇaṃ dhyātvābravīd idam

अहं ज्ञानबलाद् भद्रे जानामि तव सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजपुत्री हि सुन्दरी

ahaṃ jñānabalād bhadre jānāmi tava sambhavam / kaivartaputrikā na tvaṃ rājaputrī hi sundarī

कन्योवाच: कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन् कस्याहमुदरोद्भवा । कस्मिन् वंशे प्रजाताहं कैवर्ततनया कथम्

kanyovāca: kaḥ pitā kathyatāṃ brahman kasyāhamudarodbhavā / kasmin vaṃśe prajātāhaṃ kaivartatanayā katham

पराशर उवाच: कथयामि च ते तातं यं त्वं मां परिपृच्छसि । वसु नामा च राजाभूत् सोमवंशे प्रतापवान्

parāśara uvāca: kathayāmi ca te tātaṃ yaṃ tvaṃ māṃ paripṛcchasi / vasu nāmā ca rājābhūt somavaṃśe pratāpavān

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रुसंत्रासनस् तथा । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां तु दशैव हि

jambūdvīpādhipo bhadre śatrusaṃtrāsanas tathā / śatāni sapta bhāryāṇāṃ putrāṇāṃ tu daśaiva hi

धर्मेण पालिता लोकाः शिवपूजारतः सदा । म्लेच्छास् तस्य विरोधेन शाकद्वीपनिवासिनः

dharmeṇa pālitā lokāḥ śivapūjārataḥ sadā / mlecchās tasya virodhena śākadvīpanivāsinaḥ

तेषां च साधनार्थाय गतोल्लङ्घ्य महोदधिम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश् च पौरुषे महति स्थितः

teṣāṃ ca sādhanārthāya gatollaṅghya mahodadhim / saṃyuktaḥ putrabhṛtyaiś ca pauruṣe mahati sthitaḥ

सग्रामस् तैः समारब्धश्चार्वङ्गि वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्ताश् च वसुना ह्यवनीभृता

sagrāmas taiḥ samārabdhaścārvaṅgi vasunā saha / jitā mlecchāḥ samastāś ca vasunā hyavanībhṛtā

करदास् ते कृतास् तेन सभृत्यबलवाहनाः । प्रधाना तस्य महिषी तव माता मृगेक्षणा

karadās te kṛtās tena sabhṛtyabalavāhanāḥ / pradhānā tasya mahiṣī tava mātā mṛgekṣaṇā

प्रवासस्थे च भूपाले संजाता च रजस्वला । नारीणां तु सदा काले मन्मथो ह्य् अधिको भवेत्

pravāsasthe ca bhūpāle saṃjātā ca rajasvalā / nārīṇāṃ tu sadā kāle manmatho hy adhiko bhavet

विशेषेण ऋतौ काले भिद्यते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत् सा शुभेक्षणा

viśeṣeṇa ṛtau kāle bhidyate kāmasāyakaiḥ / manmathena tu saṃtaptācintayat sā śubhekṣaṇā

दूतं सम्प्रेषयाम्यद्य वसुराजसमीपतः । व्याहृतः सत्वरो दूतो गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

dūtaṃ sampreṣayāmyadya vasurājasamīpataḥ / vyāhṛtaḥ satvaro dūto gaccha tvaṃ nṛpasannidhau

दूत उवाच: परराज्ये वसुर्देवि गतो राजा द्विडन्तकृत् । तत्र गन्तुं न शक्येत जलयन्त्रैर् विना शुभे

dūta uvāca: pararājye vasurdevi gato rājā dviḍantakṛt / tatra gantuṃ na śakyeta jalayantrair vinā śubhe

जलयानानि सर्वाणि नेयानि च परे तटे । तस्य वाक्येन सा नारी विषण्णा मदपीडिता

jalayānāni sarvāṇi neyāni ca pare taṭe / tasya vākyena sā nārī viṣaṇṇā madapīḍitā

राज्ञीं दृष्ट्वा सखी ब्रूते कस्मात् त्वं परिखिद्यसे । लेखो ऽयं प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथा तथा

rājñīṃ dṛṣṭvā sakhī brūte kasmāt tvaṃ parikhidyase / lekho 'yaṃ preṣyatāṃ devi śukahaste yathā tathā

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्तो याति सुन्दरि । व्याहृतो लेखकस् तत्र लिख लेखं ऽममाज्ञया

samudraṃ laṅghayitvā tu śakunto yāti sundari / vyāhṛto lekhakas tatra likha lekhaṃ 'mamājñayā

त्वां विना पट्टराज्ञी सा वसुराज न जीवति । ऋतुकालश् च सम्प्राप्तः समस्तं चावधार्यताम्

tvāṃ vinā paṭṭarājñī sā vasurāja na jīvati / ṛtukālaś ca samprāptaḥ samastaṃ cāvadhāryatām

लिखितो भूर्जपत्रे च वृत्तः स लेखकेन तु । शूकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतस् तत्र सन्निधौ

likhito bhūrjapatre ca vṛttaḥ sa lekhakena tu / śūkaḥ pañjaramadhyastha ānītas tatra sannidhau

राज्ञी उवाच तं तत्र गृह्यलेखं शुक व्रज । गतः पक्षी ततः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

rājñī uvāca taṃ tatra gṛhyalekhaṃ śuka vraja / gataḥ pakṣī tataḥ śīghraṃ vasurājasamīpataḥ

क्षिप्तो लेखः शुकेनैव सत्यभामा विसर्जितः । लेखार्थं चिन्तयामास वीर्यं गृह्य नरेश्वरः

kṣipto lekhaḥ śukenaiva satyabhāmā visarjitaḥ / lekhārthaṃ cintayāmāsa vīryaṃ gṛhya nareśvaraḥ

अमोघपुटिकां कृत्वा प्रतिलोकेन विश्रुतः । शूकस्य चार्पयामास गच्छ राज्ञी समीपतः

amoghapuṭikāṃ kṛtvā pratilokena viśrutaḥ / śūkasya cārpayāmāsa gaccha rājñī samīpataḥ

वसुराजं प्रणम्याथ बीजं गृह्य पपात ह । समुद्रोपरि संप्राप्तः शुको याति यथेच्छया

vasurājaṃ praṇamyātha bījaṃ gṛhya papāta ha / samudropari saṃprāptaḥ śuko yāti yathecchayā

सामिषं च शुकं ज्ञात्वा श्येनस् तत्रापि धावितः । हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत

sāmiṣaṃ ca śukaṃ jñātvā śyenas tatrāpi dhāvitaḥ / hataścañcuprahāreṇa śukaḥ śyenena bhārata

मूर्छापन्नस्य तद्वीर्य पतितं जलमध्यतः । मत्स्येन गिलितं तत्र तद्वीर्यं पार्थिवस्य च

mūrchāpannasya tadvīrya patitaṃ jalamadhyataḥ / matsyena gilitaṃ tatra tadvīryaṃ pārthivasya ca

दाशैर्मत्स्यो गहीतश् च आनीतः स्वगृहं प्रति । यावत् तं पाटयामासूर्यमलं ददृशे तदा

dāśairmatsyo gahītaś ca ānītaḥ svagṛhaṃ prati / yāvat taṃ pāṭayāmāsūryamalaṃ dadṛśe tadā

शशिमण्डलसङ्काशं सूर्यतेजः समप्रभम् । दृष्ट्वा ते धर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

śaśimaṇḍalasaṅkāśaṃ sūryatejaḥ samaprabham / dṛṣṭvā te dharṣitāḥ sarve kaivartā jāhnavītaṭe

हर्षितास् ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । पुत्रं राज्ञे प्रदायैव पुत्रीं च प्रत्यपालयत्

harṣitās te gatāḥ sarve pradhānasya ca mandiram / putraṃ rājñe pradāyaiva putrīṃ ca pratyapālayat

तत् त्वं देवि वरारोहे कैवर्तकन्यका नहि । ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस् तदा

tat tvaṃ devi varārohe kaivartakanyakā nahi / tataḥ sā cintayāmāsa parāśaravacas tadā

एवमुक्ता तु सा तेन दत्त्वात्मानं नरेश्वर । उवाच साध्वी भो ब्रह्मन् मत्स्यगन्धो निवर्त्यताम्

evamuktā tu sā tena dattvātmānaṃ nareśvara / uvāca sādhvī bho brahman matsyagandho nivartyatām

ततस् तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाभिवासिता । कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम्

tatas tena tu sā bālā divyagandhābhivāsitā / kṛtā yogabalenaiva jvālayitvā vibhāvasum

कृत्वा प्रदक्षिणं वह्नेर् उद्धृता तेन सा तदा । ज्वलमानस्य मध्ये तु कामस्थानानि सो ऽस्पृशत्

kṛtvā pradakṣiṇaṃ vahner uddhṛtā tena sā tadā / jvalamānasya madhye tu kāmasthānāni so 'spṛśat

ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा नृपनन्दन । उवाच सहसा बाला दिवा च लोकसन्निधौ

jñātvā kāmotsukaṃ vipraṃ bhītā sā nṛpanandana / uvāca sahasā bālā divā ca lokasannidhau

ततस् तेन क्षणं ध्याता पूरयन्ती दिगम्बरम् । आगता तामसी तात यया व्याप्तं समन्ततः

tatas tena kṣaṇaṃ dhyātā pūrayantī digambaram / āgatā tāmasī tāta yayā vyāptaṃ samantataḥ

ततः सविस्मयं तेन रहोबाला मृगेक्षणा । कामेनैव हि तप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडता तदा

tataḥ savismayaṃ tena rahobālā mṛgekṣaṇā / kāmenaiva hi taptena strīsaukhyaṃ krīḍatā tadā

ततस् तेन मुहूर्तेनापत्यभारेण पीडिता । बालकं तत्र जटिलं सुभगं दण्डधारकम्

tatas tena muhūrtenāpatyabhāreṇa pīḍitā / bālakaṃ tatra jaṭilaṃ subhagaṃ daṇḍadhārakam

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषणम् । धृतोपवीतकं स्कन्धे विष्णुमायाविवार्जितम्

kamaṇḍaludharaṃ śāntaṃ mekhalākaṭibhūṣaṇam / dhṛtopavītakaṃ skandhe viṣṇumāyāvivārjitam

माता हि शङ्किता तत्र दृष्ट्वा पुत्रस्य चापलम् । वेपमाना ततो बाला गता सा शरणं मुनेः

mātā hi śaṅkitā tatra dṛṣṭvā putrasya cāpalam / vepamānā tato bālā gatā sā śaraṇaṃ muneḥ

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामुने । जातमत्य् अद्भुतं विप्रं कौपीनाम्बरमेखलम्

rakṣa rakṣa muniśreṣṭha parāśara mahāmune / jātamaty adbhutaṃ vipraṃ kaupīnāmbaramekhalam

दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम् । पराशर उवाच: मा भैषीस्त्वं सुतो जातः कन्यैव त्वं भविष्यसि

daṇḍahastaṃ jaṭāyuktamuttarīyavibhūṣitam / parāśara uvāca: mā bhaiṣīstvaṃ suto jātaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

नाम्ना सत्यवती चेति द्वितीया गन्धयोजना । शन्तनुर् नाम राजा वै स ते भर्ता भविष्यति

nāmnā satyavatī ceti dvitīyā gandhayojanā / śantanur nāma rājā vai sa te bhartā bhaviṣyati

प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा । गच्छ त्वं स्वाश्रमं भद्रे पूर्वरूपेण संस्थिता

prathamā mahiṣī tasya somavaṃśavibhūṣaṇā / gaccha tvaṃ svāśramaṃ bhadre pūrvarūpeṇa saṃsthitā

मा वैकल्यं कुरुष्वेदं दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम् । इत्य् उक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला स्थलमाश्रिता

mā vaikalyaṃ kuruṣvedaṃ dṛṣṭaṃ jñānasya me balam / ity uktvā prayayau vipraḥ sā bālā sthalamāśritā

नत्वा पुत्रं पराभक्त्या साष्टाङ्गं प्रणयेन च । तं प्रयान्तमथालोक्य सत्यवत्य् अब्रवीत् सुतम्

natvā putraṃ parābhaktyā sāṣṭāṅgaṃ praṇayena ca / taṃ prayāntamathālokya satyavaty abravīt sutam

कामो देयस् त्वयाभीष्टः स्नेहो वै यदि मातरि । किमप्य् उपादिश त्वं मां येन सिद्धिम् अवाप्नुयाम्

kāmo deyas tvayābhīṣṭaḥ sneho vai yadi mātari / kimapy upādiśa tvaṃ māṃ yena siddhim avāpnuyām

व्यास उवाच: ईश्वराराधने यत्नं कुरुष्व त्वं सदाम्बिके । ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा पाण्डुनन्दन

vyāsa uvāca: īśvarārādhane yatnaṃ kuruṣva tvaṃ sadāmbike / tataḥ sā putravākyena viṣaṇṇā pāṇḍunandana

योजनगन्धोवाच: त्वद् वियोगाद् अहं पुत्र पञ्चत्वं यामि नान्यथा । नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं बलम्

yojanagandhovāca: tvad viyogād ahaṃ putra pañcatvaṃ yāmi nānyathā / nāsti putrasamaḥ sneho nāsti bhrātṛsamaṃ balam

पुत्र उवाच: मा विषादं कुरुं त्वं हि सत्यं वै पितृभाषितम् । आपत्काले त्वयाहं वै स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

putra uvāca: mā viṣādaṃ kuruṃ tvaṃ hi satyaṃ vai pitṛbhāṣitam / āpatkāle tvayāhaṃ vai smartavyaḥ kāryasiddhaye

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मातरात्मजे । इत्युक्त्वा तु ययौ व्यासः कन्या सा ऽपि पितुर्गृहम्

āpadastārayiṣyāmi kṣamyatāṃ mātarātmaje / ityuktvā tu yayau vyāsaḥ kanyā sā 'pi piturgṛham

पराशरसुतस् तत्र निषण्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

parāśarasutas tatra niṣaṇṇo vanamadhyataḥ / tretāyugāvasāne tu dvāparādau nareśvara

व्यासो विरञ्चये जात आख्यातो नारदेन च । ऋषिर् महानुभावस् तु पुत्रः पाराशरस्य च

vyāso virañcaye jāta ākhyāto nāradena ca / ṛṣir mahānubhāvas tu putraḥ pārāśarasya ca

कैवर्तकन्यकाजातो जानीहि जाह्नवी तटे । वाक्योक्त्या नारदस्यैव आगताः सुरसत्तमाः

kaivartakanyakājāto jānīhi jāhnavī taṭe / vākyoktyā nāradasyaiva āgatāḥ surasattamāḥ

भानुः पितामहः शक्र ऋषिसङ्घैः समावृतः । आशीर्वादं पृथग् दत्त्वा साधु साध्विति भाषितः

bhānuḥ pitāmahaḥ śakra ṛṣisaṅghaiḥ samāvṛtaḥ / āśīrvādaṃ pṛthag dattvā sādhu sādhviti bhāṣitaḥ

पितामहेन बालो ऽसौ जातमकर्मादि संस्कृतः । द्वैपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

pitāmahena bālo 'sau jātamakarmādi saṃskṛtaḥ / dvaipāyano dvīpajanmā pārāśaryaḥ parāśarāt

कृष्णगात्रात् कृष्णनामा हव्यादातुर् विशिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तो ऽसौ ऋषिसङ्घैः पुनः पुनः

kṛṣṇagātrāt kṛṣṇanāmā havyādātur viśiṣyati / virañcinābhiṣikto 'sau ṛṣisaṅghaiḥ punaḥ punaḥ

व्यासस् त्वं सर्वलोकानाम् इत्य् उक्त्वा प्रययुः पुनः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

vyāsas tvaṃ sarvalokānām ity uktvā prayayuḥ punaḥ / tīrthayātrā samārabdhā kṛṣṇadvaipāyanena tu

गङ्गावगाहिता तेन केदारं पुष्करं तथा । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रे सरस्वती

gaṅgāvagāhitā tena kedāraṃ puṣkaraṃ tathā / gayā ca naimiṣaṃ tīrthaṃ kurukṣetre sarasvatī

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं ययौ ततः । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नातो व्यासो महामुनिः

ujjayinyāṃ mahākālaṃ somanāthaṃ yayau tataḥ / pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ snāto vyāso mahāmuniḥ

अटन् वै नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां नदीम् । साह्लादं नर्मदां दृष्ट्वा चित्तं विश्राम्यपार्थिव

aṭan vai narmadāṃ prāpto rudradehodbhavāṃ nadīm / sāhlādaṃ narmadāṃ dṛṣṭvā cittaṃ viśrāmyapārthiva

तपश् चचार विपुलं नर्मदातटम् आश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

tapaś cacāra vipulaṃ narmadātaṭam āśritaḥ / grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ

सार्द्रवासास् तु हेमन्ते ध्यायमानो महेश्वरम् । सृष्टिसंहारकर्तारम् अच्छेद्यं च सदाशिवम्

sārdravāsās tu hemante dhyāyamāno maheśvaram / sṛṣṭisaṃhārakartāram acchedyaṃ ca sadāśivam

नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयन् पाण्डुनन्दन । अर्चनात् सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः

nityaṃ siddheśvaraṃ liṅgaṃ pūjayan pāṇḍunandana / arcanāt siddhaliṅgasya dhyānayogaprabhāvataḥ

प्रत्यक्ष ईश्वरो जातः कृष्णद्वैपायनस्य तु । तोषितो ऽहं त्वया विप्र वरं प्रार्थय शोभनम्

pratyakṣa īśvaro jātaḥ kṛṣṇadvaipāyanasya tu / toṣito 'haṃ tvayā vipra varaṃ prārthaya śobhanam

व्यास उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयं भवाद्य मे विभो

vyāsa uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva yadi deyo varo mama / pratyakṣo narmadātīre svayaṃ bhavādya me vibho

अतीतानागतज्ञानं त्वत्प्रसादान् महेश्वर । ईश्वर उवाच: एवं भवतु ते विप्र मत्पसादात् न संशयः

atītānāgatajñānaṃ tvatprasādān maheśvara / īśvara uvāca: evaṃ bhavatu te vipra matpasādāt na saṃśayaḥ

त्वया भक्तिगृहीतो ऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगम् उत्तमम्

tvayā bhaktigṛhīto 'haṃ pratyakṣo narmadātaṭe / ityuktvā prayayau devaḥ kailāsaṃ nagam uttamam

पत्नीसंग्रहणं जातं पुत्रो जातो यदास्य च । देवैर् अध्यासितः सर्वैः सेन्द्रब्रह्मपुरोगमैः

patnīsaṃgrahaṇaṃ jātaṃ putro jāto yadāsya ca / devair adhyāsitaḥ sarvaiḥ sendrabrahmapurogamaiḥ

पुत्रजन्मततोज्ञात्वा आगता ऋषिसत्तमाः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

putrajanmatatojñātvā āgatā ṛṣisattamāḥ / tīrthayātrāprasaṅgena parāśarapurogamāḥ

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः । यम् आपस्तम्बसंवर्ता कात्यायनबृहस्पती

manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ / yam āpastambasaṃvartā kātyāyanabṛhaspatī

एवम् आदि सहस्राणि लक्षकोटिर् अनेकधा । व्यासाश्रमे शुभे पुण्ये प्राप्ताः सर्वे द्विजोत्तमाः

evam ādi sahasrāṇi lakṣakoṭir anekadhā / vyāsāśrame śubhe puṇye prāptāḥ sarve dvijottamāḥ

दृष्ट्वा व्यासस् तु विप्रेन्द्रानभ्युत्थाय कृतोद्यमः । पितृपूर्वं प्रणम्यादौ तेषां वार्तां प्रदापयन्

dṛṣṭvā vyāsas tu viprendrānabhyutthāya kṛtodyamaḥ / pitṛpūrvaṃ praṇamyādau teṣāṃ vārtāṃ pradāpayan

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वाक्यम् उवाच ह । उद्धृतं तु ममानन्दं युष्मत् सम्भाषदर्शनात्

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā idaṃ vākyam uvāca ha / uddhṛtaṃ tu mamānandaṃ yuṣmat sambhāṣadarśanāt

आरण्यानि च शाकानि फलान्य् आरण्यकानि च । तानि दास्यामि सर्वेषां युष्माकं पितृपूर्वकम्

āraṇyāni ca śākāni phalāny āraṇyakāni ca / tāni dāsyāmi sarveṣāṃ yuṣmākaṃ pitṛpūrvakam

नियमैः संयुतान् सर्वान् प्रत्येकं प्रणनाम च । ततस् तं प्रणतं दृष्ट्वा तत्र द्वैपायनं द्विजम्

niyamaiḥ saṃyutān sarvān pratyekaṃ praṇanāma ca / tatas taṃ praṇataṃ dṛṣṭvā tatra dvaipāyanaṃ dvijam

वर्धयित्वा जयाशीर्भिस् ततो वीक्ष परस्परम् । पराशरः समस्तैश् च वीक्षितो मुनिपुङ्गवैः

vardhayitvā jayāśīrbhis tato vīkṣa parasparam / parāśaraḥ samastaiś ca vīkṣito munipuṅgavaiḥ

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवम् उक्तस् तु तैः सर्वैर् भगवांश् च पराशरः

uttaraṃ dīyatāṃ tāta kṛṣṇadvaipāyanasya ca / evam uktas tu taiḥ sarvair bhagavāṃś ca parāśaraḥ

उवाच स्वात्मजं व्यासम् ऋषिभिर् यच् चिकीर्षितम् । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयात् सुत

uvāca svātmajaṃ vyāsam ṛṣibhir yac cikīrṣitam / necchanti dakṣiṇe kūle vratabhaṅgabhayāt suta

परं वै भोक्तुकामाश् च तव श्रद्धाविशेषतः । व्यास उवाच: करोमि भवतां युक्तम् अत्रैव स्थीयतां क्षणम्

paraṃ vai bhoktukāmāś ca tava śraddhāviśeṣataḥ / vyāsa uvāca: karomi bhavatāṃ yuktam atraiva sthīyatāṃ kṣaṇam

यावद् आसाद्य सरितं करोमि विधिपूर्वकम् । एवम् उक्त्वा शुचिर् भूत्वा नर्मदातटम् आश्रितः

yāvad āsādya saritaṃ karomi vidhipūrvakam / evam uktvā śucir bhūtvā narmadātaṭam āśritaḥ

स्तोत्रं जगाद सहसा तं निबोध जनेश्वर

stotraṃ jagāda sahasā taṃ nibodha janeśvara

व्यास उवाच: जय देवि नमो वरदे शिवदे जय पापविमर्दिनि शूलकरे । जय भैरवदेहविलीनकरे जय देवि पितामहसन्नमिते

vyāsa uvāca: jaya devi namo varade śivade jaya pāpavimardini śūlakare / jaya bhairavadehavilīnakare jaya devi pitāmahasannamite

जय भास्करशक्रसदानमिते जय षण्मुखतातसुते वरदे । जय देवशरीरसमूहमये जय सागरगामिनि भूमिसुते

jaya bhāskaraśakrasadānamite jaya ṣaṇmukhatātasute varade / jaya devaśarīrasamūhamaye jaya sāgaragāmini bhūmisute

जय जय लोकसमस्तकृताभरणे जय दुःखदरिद्रविनाशकरे । जय पुत्र कलत्रविवृद्धिकरे जय देवि सुदर्शनपापहरे

jaya jaya lokasamastakṛtābharaṇe jaya duḥkhadaridravināśakare / jaya putra kalatravivṛddhikare jaya devi sudarśanapāpahare

एतद् व्यासकृत स्तोत्रं यः पठेच् छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः । व्यासस् तस्य भवेत् प्रीतः प्रीतो ऽयं वृषवाहनः

etad vyāsakṛta stotraṃ yaḥ paṭhec chivasannidhau / gṛhe vā śuddhabhāvena kāmakrodhavivarjitaḥ / vyāsas tasya bhavet prītaḥ prīto 'yaṃ vṛṣavāhanaḥ

स्तुता च नर्मदादेवी ततो वचनम् अब्रवीत् । नर्मदोवाच: स्तुतिवादेन तुष्टास्मि भो भो व्यासमहामुने

stutā ca narmadādevī tato vacanam abravīt / narmadovāca: stutivādena tuṣṭāsmi bho bho vyāsamahāmune

यम् इच्छसि वरं सम्यक् तं ते सर्वं ददाम्य् अहम् । व्यास उवाच: यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम

yam icchasi varaṃ samyak taṃ te sarvaṃ dadāmy aham / vyāsa uvāca: yadi tuṣṭāsi me devi yadi deyo varo mama

आतिथ्यम् उत्तरे कूले मम दातुं त्वम् अर्हसि । नर्मदोवाच: अयुक्तं चिन्तितं व्यास अमार्गे त्वं प्रवर्तसे

ātithyam uttare kūle mama dātuṃ tvam arhasi / narmadovāca: ayuktaṃ cintitaṃ vyāsa amārge tvaṃ pravartase

इन्द्रचन्द्रयमाः शक्ता उन्मार्गेण न वाहितुम् । अन्यं याचस्व हे वत्स यत्किंचिद् भुवि दुर्लभम्

indracandrayamāḥ śaktā unmārgeṇa na vāhitum / anyaṃ yācasva he vatsa yatkiṃcid bhuvi durlabham

एव श्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां गतस् तदा । वृथा क्लेशश् च संजातः पतितो धरणीतले

eva śrutvā vaco devyā vyāso mūrcchāṃ gatas tadā / vṛthā kleśaś ca saṃjātaḥ patito dharaṇītale

धरणी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना । मूर्छापन्नं ततो व्यासं ज्ञात्वा देवाः पराशरम्

dharaṇī kampitā sarvā saśailavanakānanā / mūrchāpannaṃ tato vyāsaṃ jñātvā devāḥ parāśaram

आयाता देवताः सर्वे हाहाकारं प्रकुर्वतः । उत्थापयन्तस् ते व्यासम् ऊचुश्च सरितां वराम्

āyātā devatāḥ sarve hāhākāraṃ prakurvataḥ / utthāpayantas te vyāsam ūcuśca saritāṃ varām

ब्राह्मणार्थं तु संक्लिष्टा नामहेतोः सरिद्वरे । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च प्राणान् परित्यजेत्

brāhmaṇārthaṃ tu saṃkliṣṭā nāmahetoḥ saridvare / gavārthe brāhmaṇārthe ca prāṇān parityajet

एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैश् च सुरैर् द्रुतम् । विकूलतां वै प्रददौ समन्ताद् रेवाभिषिक्तः स जलेन पूतः

evaṃ sā narmadā proktā brahmādyaiś ca surair drutam / vikūlatāṃ vai pradadau samantād revābhiṣiktaḥ sa jalena pūtaḥ

सचेतनः सत्यवती सुतो ऽयं ननाम देवैः सह नर्मदान्तैः । व्यास उवाच: तीर्थं समस्तं त्वयि देवतानां फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यम्

sacetanaḥ satyavatī suto 'yaṃ nanāma devaiḥ saha narmadāntaiḥ / vyāsa uvāca: tīrthaṃ samastaṃ tvayi devatānāṃ phalaṃ pradiṣṭaṃ mama mandabhāgyam

नर्मदोवाच: यतो यतो व्यासमहानुभाव सुमेरुनाम्नो धरणीधरस्य । विन्ध्यस्य चान्यस्य च ते हि मार्गं यास्यामि वै धर्मधरस्य धन्या

narmadovāca: yato yato vyāsamahānubhāva sumerunāmno dharaṇīdharasya / vindhyasya cānyasya ca te hi mārgaṃ yāsyāmi vai dharmadharasya dhanyā

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीयुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमान् मुनिपुङ्गवान्

evamukto mahātejā vyāsaḥ satyavatīyutaḥ / dakṣiṇe cālayāmāsa svāśramān munipuṅgavān

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारैर् नृपनन्दन । व्यासहुङ्कारभीता च चलिता रुद्रनन्दिनी

daṇḍahasto mahātejā huṅkārair nṛpanandana / vyāsahuṅkārabhītā ca calitā rudranandinī

दण्डेन दर्शयन् मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गगतां देवीं दृष्ट्वा चेन्द्रपुरोगमाः

daṇḍena darśayan mārgaṃ devī tatra pravartitā / vyāsamārgagatāṃ devīṃ dṛṣṭvā cendrapurogamāḥ

पुष्पवृष्टिं ददुर् व्यासे स्तुतिं कुर्वन्ति किन्नराः । प्रफुल्लनयना जाताः पराशरमुखा द्विजाः

puṣpavṛṣṭiṃ dadur vyāse stutiṃ kurvanti kinnarāḥ / praphullanayanā jātāḥ parāśaramukhā dvijāḥ

किं कुर्मो ऽत्र महिम्ना ते कर्मणा ते वरं जिताः । व्यास उवाच: तपः कृत्वा सुविपुलं दानं दत्त्वा महत्फलम्

kiṃ kurmo 'tra mahimnā te karmaṇā te varaṃ jitāḥ / vyāsa uvāca: tapaḥ kṛtvā suvipulaṃ dānaṃ dattvā mahatphalam

एतद् एव नरैः कार्यं साधूनां परितोषणम् । सुविभक्ता महाभागा अनुग्राह्यस्य सम्प्रति

etad eva naraiḥ kāryaṃ sādhūnāṃ paritoṣaṇam / suvibhaktā mahābhāgā anugrāhyasya samprati

तस्मान् ममाश्रमे पुण्ये स्थीयतां नात्र संशयः । आतिथ्यं शाकपर्णैश् च उदकेन विमिश्रितैः

tasmān mamāśrame puṇye sthīyatāṃ nātra saṃśayaḥ / ātithyaṃ śākaparṇaiś ca udakena vimiśritaiḥ

प्रतिपन्नं समस्तैश् च पराशरमुखैर् द्विजैः । श्रयध्वम् आश्रमं पुण्यं नर्मदायोत्तरे तटे

pratipannaṃ samastaiś ca parāśaramukhair dvijaiḥ / śrayadhvam āśramaṃ puṇyaṃ narmadāyottare taṭe

मार्कण्डेय उवाच: स्नानतर्पणकृत्यानि कृतानि च द्विजोत्तमैः । व्यासकुण्डं ततो गत्वा होमं सम्यगकारयन्

mārkaṇḍeya uvāca: snānatarpaṇakṛtyāni kṛtāni ca dvijottamaiḥ / vyāsakuṇḍaṃ tato gatvā homaṃ samyagakārayan

श्रीफलैर् बिल्वपत्रैश् च ध्यानयुक्ताश् च जुह्वति । गौतमो भृगुमाण्डव्यौ नारदो लोमशस् तथा

śrīphalair bilvapatraiś ca dhyānayuktāś ca juhvati / gautamo bhṛgumāṇḍavyau nārado lomaśas tathā

पराशरस् तथा शङ्खः कौशिकश् च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वशिष्ठश् च नाशिकेतुर् महातपाः

parāśaras tathā śaṅkhaḥ kauśikaś cyavano muniḥ / pippalādo vaśiṣṭhaś ca nāśiketur mahātapāḥ

विश्वामित्रो ह्य् अगस्त्यश् च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः काव्यो याज्ञवल्क्योशनाङ्गिराः

viśvāmitro hy agastyaś ca uddālakayamau tathā / śāṇḍilyo jaiminiḥ kāvyo yājñavalkyośanāṅgirāḥ

अत्रिः शातातपश् चैव भरतो मुद्गलस् तथा । वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिर् एव च

atriḥ śātātapaś caiva bharato mudgalas tathā / vātsyāyano mahātejāḥ saṃvartaḥ śaktir eva ca

जातूकर्णो भरद्वाजो बालखिल्यादयस् तथा । एकचित्ता द्विजा राजन् मन्त्रतन्त्रं प्रकुर्वतः

jātūkarṇo bharadvājo bālakhilyādayas tathā / ekacittā dvijā rājan mantratantraṃ prakurvataḥ

ततः समुत्थितं लिङ्गं ज्वलत्कालानलप्रभम् । साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम्

tataḥ samutthitaṃ liṅgaṃ jvalatkālānalaprabham / sāṣṭāṅgaṃ praṇato vyāso devaṃ dṛṣṭvā trilocanam

आशीर्वादं पुनर् विप्रा दत्त्वा व्यासं तदा ययुः । ततः प्रभृति तत्त्वज्ञ तीर्थं ख्यातं तु पाण्डव

āśīrvādaṃ punar viprā dattvā vyāsaṃ tadā yayuḥ / tataḥ prabhṛti tattvajña tīrthaṃ khyātaṃ tu pāṇḍava

स्नानदानविधानं च यस्मिन् काले प्रतिष्ठितम् । कथयामि समस्तं ते भ्रातॄणां चैव पाण्डव

snānadānavidhānaṃ ca yasmin kāle pratiṣṭhitam / kathayāmi samastaṃ te bhrātṝṇāṃ caiva pāṇḍava

कार्त्तिकस्यासिते पक्षे चतुर्दश्यां नृपोत्तम । उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्

kārttikasyāsite pakṣe caturdaśyāṃ nṛpottama / upoṣya yo naro bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram

स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रेण क्षीरसर्पिषा

snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudreṇa kṣīrasarpiṣā

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वा पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन पूजयेत महेश्वरम्

dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vā punaḥ / śrīkhaṇḍena sugandhena pūjayeta maheśvaram

ततः सुगन्धपुष्पैश् च बिल्वपत्रैश् च पूजयेत् । कुमुदेन च कुन्देन कुशपुष्पाक्षतादिभिः

tataḥ sugandhapuṣpaiś ca bilvapatraiś ca pūjayet / kumudena ca kundena kuśapuṣpākṣatādibhiḥ

उन्मत्तपुष्पैश् च रसैः सौम्यैश् चैवाप्य् अनुत्तमैः । अर्चयेत् परया भक्त्या द्वीपेश्वरम् अनुत्तमम्

unmattapuṣpaiś ca rasaiḥ saumyaiś caivāpy anuttamaiḥ / arcayet parayā bhaktyā dvīpeśvaram anuttamam

मन्दारादिकपुष्पैश् च पूजयेत् परमेश्वरम् । गुडमण्डप्रदानेन पातकं दिवसार्जितम्

mandārādikapuṣpaiś ca pūjayet parameśvaram / guḍamaṇḍapradānena pātakaṃ divasārjitam

मासार्जितं च नश्येत गुडमण्डशतेन च । षण्मासं च सहस्रेण अर्काब्दं द्विगुणेन तु

māsārjitaṃ ca naśyeta guḍamaṇḍaśatena ca / ṣaṇmāsaṃ ca sahasreṇa arkābdaṃ dviguṇena tu

आजन्मजनितं पापम् अयुतेन प्रणश्यति । पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः

ājanmajanitaṃ pāpam ayutena praṇaśyati / paurṇamāsyāṃ nṛpaśreṣṭha snānaṃ kurvīta bhaktitaḥ

मन्त्रोक्तेन विधानेन कृत्वा पापक्षयंकरम् । वारुणं च तथा ज्ञेयं सर्वपापक्षयं करम्

mantroktena vidhānena kṛtvā pāpakṣayaṃkaram / vāruṇaṃ ca tathā jñeyaṃ sarvapāpakṣayaṃ karam

देवान् पितॄन् मनुष्यांश् च विधिवत् तर्पयेन् नृप । ऋचम् एकां जपेत् स्नातः सामवेदफलं लभेत्

devān pitṝn manuṣyāṃś ca vidhivat tarpayen nṛpa / ṛcam ekāṃ japet snātaḥ sāmavedaphalaṃ labhet

यजुर्वेदम् अथर्वाणं गायत्र्या सर्वम् आप्नुयात् । जपेद् अष्टाक्षरं मन्त्रं सौरं वा शैवम् एव च

yajurvedam atharvāṇaṃ gāyatryā sarvam āpnuyāt / japed aṣṭākṣaraṃ mantraṃ sauraṃ vā śaivam eva ca

अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरम् एव च । पूजयेद् ब्राह्मणान् भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान्

athavā vaiṣṇavaṃ mantraṃ dvādaśākṣaram eva ca / pūjayed brāhmaṇān bhaktyā sarvalakṣaṇalakṣitān

स्वधर्मनिरतान् विप्रान् दम्भलोभविवर्जितान् । हीनाङ्गानधिकाङ्गांश् च पतिताञ् छूद्रसेवितान्

svadharmaniratān viprān dambhalobhavivarjitān / hīnāṅgānadhikāṅgāṃś ca patitāñ chūdrasevitān

शूद्रान्नेन च संयुक्ता वृषली यस्य मन्दिरे । पौनर्भवास् तथा दुष्टा गुरुनिन्दापरायणाः

śūdrānnena ca saṃyuktā vṛṣalī yasya mandire / paunarbhavās tathā duṣṭā gurunindāparāyaṇāḥ

वेदाध्ययनहीनाश् च हेतुकाः काकवृत्तयः । ईदृशान् वर्जयेच् छ्राद्धे दाने चैव व्रते तथा

vedādhyayanahīnāś ca hetukāḥ kākavṛttayaḥ / īdṛśān varjayec chrāddhe dāne caiva vrate tathā

गायत्री पाठमात्रेण वरं विप्रः सुपण्डितः । नायं भृतचतुर्विद्यः सर्वाशीसर्वविक्रयी

gāyatrī pāṭhamātreṇa varaṃ vipraḥ supaṇḍitaḥ / nāyaṃ bhṛtacaturvidyaḥ sarvāśīsarvavikrayī

ईदृशान् वर्जयेच् छ्राद्धे व्रते दाने हिरण्मये । उपानहौ च वस्त्रं च शय्यां वा छत्रमासनम्

īdṛśān varjayec chrāddhe vrate dāne hiraṇmaye / upānahau ca vastraṃ ca śayyāṃ vā chatramāsanam

यो दद्याद् ब्राह्मणे भक्त्या सो ऽपि स्वर्गे महीयते । प्रत्यक्षा सुरभी तत्र तिलधेनुस् तथा मता

yo dadyād brāhmaṇe bhaktyā so 'pi svarge mahīyate / pratyakṣā surabhī tatra tiladhenus tathā matā

तिलधेनुप्रदातारः स्वस्वदातार एव च । कृष्णाजिनप्रदातारो दातारः कुञ्जरस्य च

tiladhenupradātāraḥ svasvadātāra eva ca / kṛṣṇājinapradātāro dātāraḥ kuñjarasya ca

कन्याविद्याप्रदातारो ऽक्षयं लोकम् अवाप्नुयुः । धूर्वहौ दक्षिणायुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ

kanyāvidyāpradātāro 'kṣayaṃ lokam avāpnuyuḥ / dhūrvahau dakṣiṇāyuktau dhānyopaskarasaṃyutau

दापयेत् सर्वकामाय इति मे सत्यभाषितम् । सूत्रेण वेष्टयेद् ईशम् अथवा जगतीरुहम्

dāpayet sarvakāmāya iti me satyabhāṣitam / sūtreṇa veṣṭayed īśam athavā jagatīruham

मन्दिरं परया भक्त्या अथवा परमेश्वरम् । अथ प्रदक्षिणा कार्या विना शूद्रेण मानवैः

mandiraṃ parayā bhaktyā athavā parameśvaram / atha pradakṣiṇā kāryā vinā śūdreṇa mānavaiḥ

जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश् च भवेन् नृप । कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चेति सप्तमः

jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmaliś ca bhaven nṛpa / kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś ceti saptamaḥ

सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत । द्वीपेश्वरे तु राजेन्द्र वृषोत्सर्गो जितेन्द्रियैः

saptasāgaraparyantā veṣṭitā tena bhārata / dvīpeśvare tu rājendra vṛṣotsargo jitendriyaiḥ

वृषस्य मोक्षणे नैव ऐश्वरं लोकम् आप्नुयात् । यस् तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे चरणे तथा

vṛṣasya mokṣaṇe naiva aiśvaraṃ lokam āpnuyāt / yas tu vai pāṇḍuro vaktre lalāṭe caraṇe tathā

लाङ्गूले च मुखे शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शनः । नीलो ऽयमीदृशः प्रोक्तो दद्याद् द्वीपेश्वरे शूभे

lāṅgūle ca mukhe śubhraḥ sa vai nākasya darśanaḥ / nīlo 'yamīdṛśaḥ prokto dadyād dvīpeśvare śūbhe

पामरास्ते ऽप्य् असंख्याता नाके गच्छन्ति पार्थिव । सौरे चण्डेश्वरे लोके पुरे वै चक्रपाणिनः

pāmarāste 'py asaṃkhyātā nāke gacchanti pārthiva / saure caṇḍeśvare loke pure vai cakrapāṇinaḥ

स भुङ्क्ते स्वेच्छया लोकं व्यासतीर्थप्रभावतः । सपत्नीकांस् ततो विप्रान् पूजयेत् तत्र भक्तितः

sa bhuṅkte svecchayā lokaṃ vyāsatīrthaprabhāvataḥ / sapatnīkāṃs tato viprān pūjayet tatra bhaktitaḥ

सितरत्नानि वस्त्राणि प्रदद्यादग्रजन्मने । कृत्वा प्रदक्षिणायुग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः

sitaratnāni vastrāṇi pradadyādagrajanmane / kṛtvā pradakṣiṇāyugmaṃ prīyatāṃ me jagadguruḥ

नास्ति विप्रसमो बन्धुर् इह लोके परत्र च । यमलोके महाघोरे पतितं यो ऽभिरक्षति

nāsti viprasamo bandhur iha loke paratra ca / yamaloke mahāghore patitaṃ yo 'bhirakṣati

पुरुषाः परया भक्त्या वेदशास्त्रार्थचिन्तकाः । द्वीपेश्वरं महादेवं संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

puruṣāḥ parayā bhaktyā vedaśāstrārthacintakāḥ / dvīpeśvaraṃ mahādevaṃ saṃsmaranti gṛhe sthitāḥ

तेषां न जायते शोको न हानिर् न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत् तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं नृप

teṣāṃ na jāyate śoko na hānir na ca duṣkṛtam / prathamaṃ pūjayet tatra liṅgaṃ siddheśvaraṃ nṛpa

यत्र सिद्धो महाभागः सत्यवत्याश् च नन्दनः । अस्यैवार्चनतः सिद्धः पाराशर्यो मुनिस् ततः

yatra siddho mahābhāgaḥ satyavatyāś ca nandanaḥ / asyaivārcanataḥ siddhaḥ pārāśaryo munis tataḥ

तस्मिंस् तीर्थे तु ये राजन् प्राणत्यागं प्रकुर्वते । ते यान्ति परमं लोकं नात्र कार्या विचारणा

tasmiṃs tīrthe tu ye rājan prāṇatyāgaṃ prakurvate / te yānti paramaṃ lokaṃ nātra kāryā vicāraṇā

समा सहस्राणि मृतो जले हि यो वै निमग्नः पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीतिगोगृहे त्वनाशके भारत चाक्षया गतिः

samā sahasrāṇi mṛto jale hi yo vai nimagnaḥ patane ca ṣoḍaśa / mahāhave ṣaṣṭiraśītigogṛhe tvanāśake bhārata cākṣayā gatiḥ

अथ योगेन तेनैव प्राप्यते चाक्षया गतिः । सूर्यलोकं ततो गत्वा शिवलोकं व्रजन्ति ते

atha yogena tenaiva prāpyate cākṣayā gatiḥ / sūryalokaṃ tato gatvā śivalokaṃ vrajanti te

पितापितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । अनुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

pitāpitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / anubhūtā nirīkṣante āgacchantaṃ svagotrajam

तिष्ठते चैव गोत्रेषु यो दद्याच् च तिलोदकम् । कार्तिक्यां च तथा माघ्यां वैशाख्यां च विशेषतः

tiṣṭhate caiva gotreṣu yo dadyāc ca tilodakam / kārtikyāṃ ca tathā māghyāṃ vaiśākhyāṃ ca viśeṣataḥ

स्वर्गं च ते प्रयान्त्यन्ते स्वस्वपुत्रप्रभावतः । एतत् ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरफलं शुभम्

svargaṃ ca te prayāntyante svasvaputraprabhāvataḥ / etat te kathitaṃ sarvaṃ dvīpeśvaraphalaṃ śubham

यः पठेत् प्रातर् उत्थाय यः शृणोति नरो नृप । सो ऽपि पापैर् विनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

yaḥ paṭhet prātar utthāya yaḥ śṛṇoti naro nṛpa / so 'pi pāpair vinirmukto modate śivamandire

ईश्वरं सर्वतीर्थानां निर्मितं ऋषिपुङ्गवैः । कामदं सर्वजन्तूनां रेवायां च नृपोत्तम

īśvaraṃ sarvatīrthānāṃ nirmitaṃ ṛṣipuṅgavaiḥ / kāmadaṃ sarvajantūnāṃ revāyāṃ ca nṛpottama