इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कार्तवीर्याख्याने पञ्चदशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 16 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यं संप्रवक्ष्यामि सङ्गमं लोकविश्रुतम् । बृहत्या नर्मदायास् तु सुरासुरनिषेवितम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kārtavīryākhyāne pañcadaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 16 mārkaṇḍeya uvāca: athānyaṃ saṃpravakṣyāmi saṅgamaṃ lokaviśrutam / bṛhatyā narmadāyās tu surāsuraniṣevitam
नानाद्रुमलताकीर्णं विन्ध्यपर्वतसेवितम् । चम्पकैर् बकुलैर् युक्तमशोकैः स्तबकैर् अपि
nānādrumalatākīrṇaṃ vindhyaparvatasevitam / campakair bakulair yuktamaśokaiḥ stabakair api
पुन्नागैः किङ्किरातैश् च सुगन्धैर् नागकेशरैः । मल्लिकोत्पलजातीभिः पाटलैः पारिजातकैः
punnāgaiḥ kiṅkirātaiś ca sugandhair nāgakeśaraiḥ / mallikotpalajātībhiḥ pāṭalaiḥ pārijātakaiḥ
आम्रजम्बूकपित्थैश् च श्रीफलैः पनसैस् तथा । खर्जूरैर् बदरीभिश् च दाडिमैर् बीजपूरकैः
āmrajambūkapitthaiś ca śrīphalaiḥ panasais tathā / kharjūrair badarībhiś ca dāḍimair bījapūrakaiḥ
अरुष्करैः क्षीरवृक्षैर् नारङ्गैर् उपशोभितैः । भरणायात्मवर्गस्य संविधाय वनेचरः
aruṣkaraiḥ kṣīravṛkṣair nāraṅgair upaśobhitaiḥ / bharaṇāyātmavargasya saṃvidhāya vanecaraḥ
मुखगण्डूषसलिलं शिवाय स समाहरत् । अज्ञानभक्तिगर्भस् तु स्नापयित्वा फलं ददौ
mukhagaṇḍūṣasalilaṃ śivāya sa samāharat / ajñānabhaktigarbhas tu snāpayitvā phalaṃ dadau
वासरे वासरे चैव निषादो धर्मतत्परः । सौम्यायने च चक्षुर् वै दत्त्वा सौम्यं तथात्मनः
vāsare vāsare caiva niṣādo dharmatatparaḥ / saumyāyane ca cakṣur vai dattvā saumyaṃ tathātmanaḥ
एवं सम्पूजयामास त्र्यम्बकं विधिपूर्वकम् । एतत् ते कथितं राजन् कल्पगा नेत्रसङ्गमम्
evaṃ sampūjayāmāsa tryambakaṃ vidhipūrvakam / etat te kathitaṃ rājan kalpagā netrasaṅgamam
युधिष्ठिर उवाच: भगवन् छ्रोतुम् इच्छामि महाकौतूहलं हि मे । संजातो मुनिशार्दूल स कथं नेत्रसङ्गमः
yudhiṣṭhira uvāca: bhagavan chrotum icchāmi mahākautūhalaṃ hi me / saṃjāto muniśārdūla sa kathaṃ netrasaṅgamaḥ
मार्कण्डेय उवाच: एकस्मिन् वासरे प्राप्ते व्यतीपाते च संक्रमे । स पुष्पभारमादाय प्रविवेश शिवालये
mārkaṇḍeya uvāca: ekasmin vāsare prāpte vyatīpāte ca saṃkrame / sa puṣpabhāramādāya praviveśa śivālaye
तृतीयम् ईक्षणं तत्र देवस्य च न पश्यति । तदा तु चिन्तयामास विस्मयाविष्ट चेतनः
tṛtīyam īkṣaṇaṃ tatra devasya ca na paśyati / tadā tu cintayāmāsa vismayāviṣṭa cetanaḥ
केनापहृतम् एतस्य नेत्रं देवस्य पाप्मना । इत्य् उक्त्वा च स्वकं नेत्रं तीक्ष्णबाणेन भारत
kenāpahṛtam etasya netraṃ devasya pāpmanā / ity uktvā ca svakaṃ netraṃ tīkṣṇabāṇena bhārata
ललाटे देवदेवस्य उत्कृत्य संन्यवेशयत् । न कम्पो न च कार्पण्यं ना ऽन्यथा तस्य मानसम्
lalāṭe devadevasya utkṛtya saṃnyaveśayat / na kampo na ca kārpaṇyaṃ nā 'nyathā tasya mānasam
ततस् तुष्टः सुरेशानो निषादं प्रति भारत । प्रहसन् न ब्रवीद् देवो वरं वृणु यथेप्सितम्
tatas tuṣṭaḥ sureśāno niṣādaṃ prati bhārata / prahasan na bravīd devo varaṃ vṛṇu yathepsitam
शिवप्रसादसम्पन्ना बुद्धिर् अन्या प्रचक्रमे । मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा तु वचनं शम्भोः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य सः
śivaprasādasampannā buddhir anyā pracakrame / mārkaṇḍeya uvāca: śrutvā tu vacanaṃ śambhoḥ sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya saḥ
यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुं ममेच्छसि । निषादास्त इमे सर्वे मृगपक्षिगणैः सह
yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātuṃ mamecchasi / niṣādāsta ime sarve mṛgapakṣigaṇaiḥ saha
सपुत्रदारपशवो ये चान्ये पापयोनयः । त्वत् प्रसादान् महेशान शिवलोकं प्रयान्तु ते
saputradārapaśavo ye cānye pāpayonayaḥ / tvat prasādān maheśāna śivalokaṃ prayāntu te
एतद् वरम् अहं मन्ये भूतानां हितकाम्यया । एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य निषादाधिपतेः शिवः
etad varam ahaṃ manye bhūtānāṃ hitakāmyayā / etacchrutvā vacas tasya niṣādādhipateḥ śivaḥ
उवाच सर्वकामाप्तिं मत्प्रसादात् त्वमाप्स्यसि । एवम् उक्त्वा शिवो राजंस् तत्रैवान्तरधीयत
uvāca sarvakāmāptiṃ matprasādāt tvamāpsyasi / evam uktvā śivo rājaṃs tatraivāntaradhīyata
दिव्ययानसमारूढो निषादो ऽनुचरैः सह । धृतस्वर्णातपत्रं तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः
divyayānasamārūḍho niṣādo 'nucaraiḥ saha / dhṛtasvarṇātapatraṃ tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ
दिव्याभरणशोभाढ्यः सर्वालङ्कारभूषितः । दिव्यवस्त्रपरीधानो दिव्यगन्धानुलेपनः
divyābharaṇaśobhāḍhyaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ / divyavastraparīdhāno divyagandhānulepanaḥ
सुरासुरैः स्तूयमानो वेणुवीणापुरस् सरः । प्रायाच्छिवपुरं क्षिप्रं तीर्थस्यास्य प्रभावतः
surāsuraiḥ stūyamāno veṇuvīṇāpuras saraḥ / prāyācchivapuraṃ kṣipraṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ
एतत् ते कथितं राजन् छिवनेत्रह्रदाश्रितम् । अनेकशतसंख्याताः पापयोनिरता नराः
etat te kathitaṃ rājan chivanetrahradāśritam / anekaśatasaṃkhyātāḥ pāpayoniratā narāḥ
नर्मदाशिवसंयोगे संसिद्धिं परमां गताः । अवश स्ववशो वा ऽपि यस् तु प्राणान् परित्यजेत्
narmadāśivasaṃyoge saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ / avaśa svavaśo vā 'pi yas tu prāṇān parityajet
वसेद् वर्षसहस्राणि उमामाहेश्वरे पुरे । श्रवणात् कीर्तनाच् चापि मुच्यते भवबन्धनात्
vased varṣasahasrāṇi umāmāheśvare pure / śravaṇāt kīrtanāc cāpi mucyate bhavabandhanāt
धन्यास् ते पुरुषा राजन् ये म्रियन्ते शिवायने । न तेषां गर्भभूतिश् च जन्म चैव युधिष्ठिर
dhanyās te puruṣā rājan ye mriyante śivāyane / na teṣāṃ garbhabhūtiś ca janma caiva yudhiṣṭhira
पुत्रदारपरिग्रस्ता मोहजालसमावृताः । कल्पगां तु न पश्यन्ति पापोपहतचेतसः
putradāraparigrastā mohajālasamāvṛtāḥ / kalpagāṃ tu na paśyanti pāpopahatacetasaḥ