इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नागेश्वराख्यानं नाम सप्तदशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 18 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थं च जनकोत्तमम् । रेवाया उत्तरे कूले सर्वसिद्धिप्रदायकम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe nāgeśvarākhyānaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 18 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat kathayiṣyāmi tīrthaṃ ca janakottamam / revāyā uttare kūle sarvasiddhipradāyakam
अश्वमेधं तु तत्रैव शतमेधं तथापरम् । सहस्रमेधं विज्ञेयं सुरासुरनमस्कृतम्
aśvamedhaṃ tu tatraiva śatamedhaṃ tathāparam / sahasramedhaṃ vijñeyaṃ surāsuranamaskṛtam
लक्षमेधं तथा चान्यं शिवेन परिकीर्तितम् । जनको नाम राजर्षिर् यत्रेष्ट्वा त्रिदिवं ययौ
lakṣamedhaṃ tathā cānyaṃ śivena parikīrtitam / janako nāma rājarṣir yatreṣṭvā tridivaṃ yayau
स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते त्रेतायां च नराधिप । पुरोधसं याज्ञवल्क्यं ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवित्तमम्
svārociṣe 'ntare prāpte tretāyāṃ ca narādhipa / purodhasaṃ yājñavalkyaṃ brahmarṣiṃ brahmavittamam
कश्यपस्याश्रमं पुण्यं ब्रह्मर्षिगणसेवितम् । सिद्धगन्धर्वगीताढ्यं वेदध्वनिनिनादितम्
kaśyapasyāśramaṃ puṇyaṃ brahmarṣigaṇasevitam / siddhagandharvagītāḍhyaṃ vedadhvaninināditam
युक्तं कामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभम् । धनदस्य पुरी यद्वद् अलका देवनिर्मिता
yuktaṃ kāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitaiḥ phalitaiḥ śubham / dhanadasya purī yadvad alakā devanirmitā
तद्वच् च शोभितं नानामुनि वृन्द निषेवितम् । कामधेनूस् तथा दिव्याः शतसंख्याः पयस्विनीः
tadvac ca śobhitaṃ nānāmuni vṛnda niṣevitam / kāmadhenūs tathā divyāḥ śatasaṃkhyāḥ payasvinīḥ
याज्ञिकानृत्विजश् चैव क्रतुं कर्तुं यथाविधि । यज्ञोपस्करसंभारं सर्वमादाय गच्छति
yājñikānṛtvijaś caiva kratuṃ kartuṃ yathāvidhi / yajñopaskarasaṃbhāraṃ sarvamādāya gacchati
आदिदेश ततो मर्त्यान् भृत्यांश् चैव सहस्रशः । भक्षभोज्यादि संभारसंख्यां कर्तुं न शक्यते
ādideśa tato martyān bhṛtyāṃś caiva sahasraśaḥ / bhakṣabhojyādi saṃbhārasaṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate
एवं प्रवर्तितस् तत्र लक्षमेधः क्रतूत्तमः । जगृहुर् यज्ञभागं च शक्राद्याः सुरसत्तमाः
evaṃ pravartitas tatra lakṣamedhaḥ kratūttamaḥ / jagṛhur yajñabhāgaṃ ca śakrādyāḥ surasattamāḥ
निवर्तितस् ततो यज्ञो हरिर् ब्रह्मा शतक्रतुः । नानविधैस् तथा रत्नैर् वासोयुग्मैश् च तार्पिताः
nivartitas tato yajño harir brahmā śatakratuḥ / nānavidhais tathā ratnair vāsoyugmaiś ca tārpitāḥ
स्वं स्वं यानं समारूढा जग्मुर्देवास्त्रिविष्टपम् । नर्मदावभृथं स्नात्वा पुत्रदारोपशोभितः
svaṃ svaṃ yānaṃ samārūḍhā jagmurdevāstriviṣṭapam / narmadāvabhṛthaṃ snātvā putradāropaśobhitaḥ
हरं हरिं चाऽर्चयित्वा वरदानप्रभावतः । दिव्यं यानं समारूढो यथा शक्रो ऽमरैः सह
haraṃ hariṃ cā'rcayitvā varadānaprabhāvataḥ / divyaṃ yānaṃ samārūḍho yathā śakro 'maraiḥ saha
धृतस्वर्णातपत्रस् तु बीज्यमानो ऽप्सरोगणैः । गीयमानो ऽप्सरोभिश् च नानालङ्कारभूषितः
dhṛtasvarṇātapatras tu bījyamāno 'psarogaṇaiḥ / gīyamāno 'psarobhiś ca nānālaṅkārabhūṣitaḥ
दृष्टो जनकराजा ऽतः धर्मराजः समुत्थितः । यानस्या ऽग्रे पादचारी अर्घपाद्यादिसंयुतः
dṛṣṭo janakarājā 'taḥ dharmarājaḥ samutthitaḥ / yānasyā 'gre pādacārī arghapādyādisaṃyutaḥ
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् । तपसा ध्यानयोगेन दानदेवार्चनैर् अपि
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vacanaṃ cedamabravīt / tapasā dhyānayogena dānadevārcanair api
शिवरेवाप्रसादेन जिता लोकास्त्वयाखिलाः । उवाच जनको राजा धर्मराजं यशस्विनम्
śivarevāprasādena jitā lokāstvayākhilāḥ / uvāca janako rājā dharmarājaṃ yaśasvinam
तथैव तव मूर्तिश् च यथा भानुः प्रभाकरः । ब्रह्माविष्णुस् तथा शम्भुः साक्षी सकलकर्मणाम्
tathaiva tava mūrtiś ca yathā bhānuḥ prabhākaraḥ / brahmāviṣṇus tathā śambhuḥ sākṣī sakalakarmaṇām
एवं जनकसंवादे धर्माधर्मविचारणात् । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः किङ्किणीजालमण्डितम्
evaṃ janakasaṃvāde dharmādharmavicāraṇāt / etasminn antare prāptaḥ kiṅkiṇījālamaṇḍitam
वेणुवीणानिनादाढ्यम् अप्सरोगणसेवितम् । विमानं दिव्यम् आरूढो देवराजः शतक्रतुः
veṇuvīṇāninādāḍhyam apsarogaṇasevitam / vimānaṃ divyam ārūḍho devarājaḥ śatakratuḥ
नारदः पर्वतश् चैव तथान्ये मुनिसत्तमाः । धर्मराजपुरं प्राप्ताः श्रुत्वा जनकमागतम्
nāradaḥ parvataś caiva tathānye munisattamāḥ / dharmarājapuraṃ prāptāḥ śrutvā janakamāgatam
अध्यासुस् तम् अक्रुध्यन्तम् आसनानि महान्ति च । प्रसमीक्ष्य यथार्हन्तु पूजिताश् च पृथक् पृथक्
adhyāsus tam akrudhyantam āsanāni mahānti ca / prasamīkṣya yathārhantu pūjitāś ca pṛthak pṛthak
तेषां मध्ये महाराज नारदो धर्मम् अब्रवीत् । के देशाः पर्वताः पुण्याः का नद्यश् चाश्रमाश् च के
teṣāṃ madhye mahārāja nārado dharmam abravīt / ke deśāḥ parvatāḥ puṇyāḥ kā nadyaś cāśramāś ca ke
कानि तीर्थानि लोके ऽस्मिन् यत्र दत्तं हुतं तपः । न क्षीयते मनुष्याणां तन्मे कथय तत्त्वतः
kāni tīrthāni loke 'smin yatra dattaṃ hutaṃ tapaḥ / na kṣīyate manuṣyāṇāṃ tanme kathaya tattvataḥ
जानामि त्वां महाराज सूर्यपुत्रो ब्रवीहि मे । स्वरूपमद्य सर्वेषां यथा वदनुपूर्वशः
jānāmi tvāṃ mahārāja sūryaputro bravīhi me / svarūpamadya sarveṣāṃ yathā vadanupūrvaśaḥ
धर्म उवाच: श्रूयतां मुनिशार्दूलशिवलोके यथा श्रुतम् । कल्माषपादो विख्यातो मथुरायां नराधिपः
dharma uvāca: śrūyatāṃ muniśārdūlaśivaloke yathā śrutam / kalmāṣapādo vikhyāto mathurāyāṃ narādhipaḥ
नाभागो नाम राजर्षिर् अयोध्याधिपतिस् तथा । यानं चोपरि राजर्षेर् नाभागस्य महात्मनः
nābhāgo nāma rājarṣir ayodhyādhipatis tathā / yānaṃ copari rājarṣer nābhāgasya mahātmanaḥ
अधः कल्माषपादस्य दृश्यते सर्वदैवतैः । शिवलोके विवादो ऽभूत् तयोस् तत्र महात्मनोः
adhaḥ kalmāṣapādasya dṛśyate sarvadaivataiḥ / śivaloke vivādo 'bhūt tayos tatra mahātmanoḥ
कल्माषपाद उवाच: पुष्करे दशयज्ञाश् च मया चेष्टा विधानतः । गङ्गायां नैमिषारण्ये प्रभासे शशिभूषणे
kalmāṣapāda uvāca: puṣkare daśayajñāś ca mayā ceṣṭā vidhānataḥ / gaṅgāyāṃ naimiṣāraṇye prabhāse śaśibhūṣaṇe
गङ्गायमुनयोर् योगे वाराणस्यां तथैव च । इष्टं यज्ञशतं साग्रं मया तत्र महेश्वर
gaṅgāyamunayor yoge vārāṇasyāṃ tathaiva ca / iṣṭaṃ yajñaśataṃ sāgraṃ mayā tatra maheśvara
अधोभागे विमानो मे नाभागस्य ममोपरि । कल्पगां वर्जयित्वा तु तीर्थे तीर्थे मखोत्तमाः
adhobhāge vimāno me nābhāgasya mamopari / kalpagāṃ varjayitvā tu tīrthe tīrthe makhottamāḥ
कृता मया महादेव विमानं मे तथा ऽप्यधः । ईश्वर उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे
kṛtā mayā mahādeva vimānaṃ me tathā 'pyadhaḥ / īśvara uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me
लक्षमेधं नाम तीर्थं रेवाया उत्तरे तटे । लक्षमेधेश्वरं नाम्ना लिङ्गं तत्र परं स्मृतम्
lakṣamedhaṃ nāma tīrthaṃ revāyā uttare taṭe / lakṣamedheśvaraṃ nāmnā liṅgaṃ tatra paraṃ smṛtam
चकार तत्र नाभागो यज्ञमेकं यथोदितम् । तत्तीर्थयज्ञमाहात्म्याद् यानमस्योपरि स्थितम्
cakāra tatra nābhāgo yajñamekaṃ yathoditam / tattīrthayajñamāhātmyād yānamasyopari sthitam
असंख्येष्व् अपि तीर्थेषु त्वयेष्टं राजसत्तम । विहाय कल्पगां तेन तव यानमधः स्थितम्
asaṃkhyeṣv api tīrtheṣu tvayeṣṭaṃ rājasattama / vihāya kalpagāṃ tena tava yānamadhaḥ sthitam
धर्म उवाच: न शङ्करात् परो देवो न रेवायाः परा नदी । न सत्यात् परो धर्मो कारुण्यं सर्वजन्तुषु
dharma uvāca: na śaṅkarāt paro devo na revāyāḥ parā nadī / na satyāt paro dharmo kāruṇyaṃ sarvajantuṣu
मया श्रुतं सूर्येलोके सूर्येणापि महेश्वरात् । एतत् ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं पुरातनम्
mayā śrutaṃ sūryeloke sūryeṇāpi maheśvarāt / etat te sarvamākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ purātanam
वासीयो नर्मदातीरे शिवध्यानपरायणः । न तस्य वै यमः शास्ता यमलोकं न पश्यति
vāsīyo narmadātīre śivadhyānaparāyaṇaḥ / na tasya vai yamaḥ śāstā yamalokaṃ na paśyati
ब्रह्मा विष्णुः शिवः शास्ता सत्यमेव यथोदितम् । धर्मराज्ञा समग्रं तु नारदाद्यामहर्षयः
brahmā viṣṇuḥ śivaḥ śāstā satyameva yathoditam / dharmarājñā samagraṃ tu nāradādyāmaharṣayaḥ
धर्माख्यानम् इदं श्रुत्वा मुदापरमयायुताः । स्वं स्वं यानं समारुह्य शक्राद्यास् त्रिदिवं ययुः
dharmākhyānam idaṃ śrutvā mudāparamayāyutāḥ / svaṃ svaṃ yānaṃ samāruhya śakrādyās tridivaṃ yayuḥ
धर्माख्यानम् इदं पुण्यम् इतिहासं पुरातनम् । कथितं तव यत्नेन विदेहाद्या नराधिपाः
dharmākhyānam idaṃ puṇyam itihāsaṃ purātanam / kathitaṃ tava yatnena videhādyā narādhipāḥ
दानयज्ञप्रभावेण त्रिदिवं वरमाययुः
dānayajñaprabhāveṇa tridivaṃ varamāyayuḥ