Chapter 19

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे जनकयज्ञो नामाष्टादशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 19 युधिष्ठिर उवाच: सप्तसारस्वतं तीर्थ शंस मे ऽत्र महामुने । उत्पत्तिं चास्य तीर्थस्य कथयस्व यथार्थतः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe janakayajño nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 19 yudhiṣṭhira uvāca: saptasārasvataṃ tīrtha śaṃsa me 'tra mahāmune / utpattiṃ cāsya tīrthasya kathayasva yathārthataḥ

मार्कण्डेय उवाच: सप्तसारस्वतो नाम गन्धर्वः शिवगायनः । वीणावेणुप्रेक्षणीय यन्त्रगीतविशारदः

mārkaṇḍeya uvāca: saptasārasvato nāma gandharvaḥ śivagāyanaḥ / vīṇāveṇuprekṣaṇīya yantragītaviśāradaḥ

मणिभद्रा सुभद्रा च हेमगर्भा तथा परा । आभिर्वराप्सरोभिश् च चिक्रीडे प्रतिवासरम्

maṇibhadrā subhadrā ca hemagarbhā tathā parā / ābhirvarāpsarobhiś ca cikrīḍe prativāsaram

मदिरा नष्टचैतन्यः कामार्तः काममोहितः । विहाय शाङ्करीं पूजां भक्ष्यभोज्यरतो ऽभवत्

madirā naṣṭacaitanyaḥ kāmārtaḥ kāmamohitaḥ / vihāya śāṅkarīṃ pūjāṃ bhakṣyabhojyarato 'bhavat

कियत्यपि गते काले ययौ द्रष्टुम् उमापतिम् । गीतनृत्यैश् च तुष्टाव कैलासे तं नगोत्तमे

kiyatyapi gate kāle yayau draṣṭum umāpatim / gītanṛtyaiś ca tuṣṭāva kailāse taṃ nagottame

गन्धर्वं तं समालोक्य चिरकाले समागतम् । शशाप नन्दी कोपेन शिवभक्तिपराङ्मुखम्

gandharvaṃ taṃ samālokya cirakāle samāgatam / śaśāpa nandī kopena śivabhaktiparāṅmukham

चाण्डालयोनिं गच्छ त्वं पापस्यास्य प्रभावतः । क्षुत्क्षामस्त्वं निराहारो मर्त्यलोके चरिष्यसि

cāṇḍālayoniṃ gaccha tvaṃ pāpasyāsya prabhāvataḥ / kṣutkṣāmastvaṃ nirāhāro martyaloke cariṣyasi

प्रसाद्य नन्दिनं सो ऽथ गन्धर्वो वाक्यम् अब्रवीत् । शापस्यान्तं महाभाग दातुं मे त्वमिहार्हसि

prasādya nandinaṃ so 'tha gandharvo vākyam abravīt / śāpasyāntaṃ mahābhāga dātuṃ me tvamihārhasi

नन्द्युवाच: नर्मदायां व्यतीपाते स्नात्वा ऽभ्यर्च्य महेश्वरम् । अन्तं शापस्य संप्राप्य पुनस्त्वं चागमिष्यसि

nandyuvāca: narmadāyāṃ vyatīpāte snātvā 'bhyarcya maheśvaram / antaṃ śāpasya saṃprāpya punastvaṃ cāgamiṣyasi

एवं तद् वचनं श्रुत्वा चाण्डालीं योनिम् आश्रितः । जातिस्मरत्वं संप्राप्य सशैलवनकाननाम्

evaṃ tad vacanaṃ śrutvā cāṇḍālīṃ yonim āśritaḥ / jātismaratvaṃ saṃprāpya saśailavanakānanām

बभ्राम धरणीं सर्वां तीर्थयात्राप्रसङ्गतः । अथ चक्राङ्गयोगेन नर्मदा तीरमागतः

babhrāma dharaṇīṃ sarvāṃ tīrthayātrāprasaṅgataḥ / atha cakrāṅgayogena narmadā tīramāgataḥ

शङ्करस्थण्डिले यागं तत्र गत्वा चकार सः । पुष्पोपहारैर् विविधैर् वीणावाद्यैर् मनोहरैः

śaṅkarasthaṇḍile yāgaṃ tatra gatvā cakāra saḥ / puṣpopahārair vividhair vīṇāvādyair manoharaiḥ

गन्धर्वभक्तिं विज्ञाय प्रत्यक्षो ऽभूत् महेश्वरः । स्थण्डिलादुत्थितं लिङ्गं महापावनमम्भसि

gandharvabhaktiṃ vijñāya pratyakṣo 'bhūt maheśvaraḥ / sthaṇḍilādutthitaṃ liṅgaṃ mahāpāvanamambhasi

उवाच तं महादेवो गीतवादित्रतोषितः । वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्तते

uvāca taṃ mahādevo gītavāditratoṣitaḥ / varaṃ vṛṇu mahābhāga yatte manasi vartate

कल्पगातोयसंस्पर्शात् प्राप्नोषि परमां गतिम् । गन्धर्व उवाच: यदि तुष्टो महेशान वरं दातुमिहेच्छसि

kalpagātoyasaṃsparśāt prāpnoṣi paramāṃ gatim / gandharva uvāca: yadi tuṣṭo maheśāna varaṃ dātumihecchasi

सप्तसारस्वतं तीर्थं लिङ्गं सारस्वतं तथा । ख्यातिं यातु महादेव त्वत्प्रसादात् महीतले

saptasārasvataṃ tīrthaṃ liṅgaṃ sārasvataṃ tathā / khyātiṃ yātu mahādeva tvatprasādāt mahītale

तिर्यग् योनिगताः पापाश् चाण्डालाश् च नराधमाः । सर्वे ते त्रिदिवं यान्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः

tiryag yonigatāḥ pāpāś cāṇḍālāś ca narādhamāḥ / sarve te tridivaṃ yāntu tīrthasyāsya prabhāvataḥ

एवम् अस्त्विति तं चोक्त्वा महेशो ऽन्तरधीयत । दिव्ययान समारूढः सर्वालङ्कारभूषितः

evam astviti taṃ coktvā maheśo 'ntaradhīyata / divyayāna samārūḍhaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ

शिवलोकम् अवाप्यैवं यथापूर्वं तथैव सः । सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्

śivalokam avāpyaivaṃ yathāpūrvaṃ tathaiva saḥ / saptasārasvate snātvā arcayitvā vṛṣadhvajam

कुलैकविंशम् उद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः

kulaikaviṃśam uddhṛtya svargaloke mahīyate / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ

शिवाज्ञा वर्तते राजंस् तत्र यस्त्रिदिवं जयेत् । युधिष्ठिर उवाच: कः स्रष्टा चास्य जगतो हर्ता धर्ता च भो मुने

śivājñā vartate rājaṃs tatra yastridivaṃ jayet / yudhiṣṭhira uvāca: kaḥ sraṣṭā cāsya jagato hartā dhartā ca bho mune

यथार्थम् एतद् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन । त्वत्तो ऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वम् एतन् मुदायुतः

yathārtham etad ācakṣva vistareṇa tapodhana / tvatto 'haṃ śrotumicchāmi sarvam etan mudāyutaḥ

मार्कण्डेय उवाच: यथा श्रुतं मया पूर्वं पुराणं स्कन्दकीर्तितम् । तथा ते कथयिष्यामि शृणु राजन् यथार्थतः

mārkaṇḍeya uvāca: yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ purāṇaṃ skandakīrtitam / tathā te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yathārthataḥ

स्कन्देन तु पुरा पृष्टो हरः कल्पान्तकारकः । चराचरम् इदं सर्वं कथं गच्छति संलयम्

skandena tu purā pṛṣṭo haraḥ kalpāntakārakaḥ / carācaram idaṃ sarvaṃ kathaṃ gacchati saṃlayam

कुत्र गच्छन्त्यमी देवाः कथं चैषां स्थितिर् भवेत् । क्वच गच्छति वै ब्रह्मा कुत्र गच्छति केशवः

kutra gacchantyamī devāḥ kathaṃ caiṣāṃ sthitir bhavet / kvaca gacchati vai brahmā kutra gacchati keśavaḥ

वेदास् तु कुत्र गच्छन्ति सषडङ्गपदक्रमाः । अग्नयः पर्वताः सर्वे समुद्रद्वीपसंयुताः

vedās tu kutra gacchanti saṣaḍaṅgapadakramāḥ / agnayaḥ parvatāḥ sarve samudradvīpasaṃyutāḥ

सिद्धाः सर्वे सनक्षत्राः सूर्याद्याश् च तथा ग्रहाः । पातालभुवनादीनि देवलोकाश् च शाश्वताः

siddhāḥ sarve sanakṣatrāḥ sūryādyāś ca tathā grahāḥ / pātālabhuvanādīni devalokāś ca śāśvatāḥ

कल्पान्ते च सुरश्रेष्ठ क्व लीयन्ते च देवताः । हर उवाच: कथयामि परं गुह्यं सृष्टिसंहारकारकम्

kalpānte ca suraśreṣṭha kva līyante ca devatāḥ / hara uvāca: kathayāmi paraṃ guhyaṃ sṛṣṭisaṃhārakārakam

प्रलये सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । शिवलिङ्गे विलीयन्ते नष्टे जगति शाश्वते

pralaye sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca / śivaliṅge vilīyante naṣṭe jagati śāśvate

शून्यं चैतज् जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । आतिष्ठति यदा वह्णिर् विस्फुरन् सर्वतोमुखः

śūnyaṃ caitaj jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / ātiṣṭhati yadā vahṇir visphuran sarvatomukhaḥ

ततो बृहस्पतिर् गायन् वेदत्रयसमन्वितम् । तदैवातिबलो देवः कूर्मरूपो महाद्युतिः

tato bṛhaspatir gāyan vedatrayasamanvitam / tadaivātibalo devaḥ kūrmarūpo mahādyutiḥ

नरकांश्चादहत् सर्वास् ततः प्रज्वलितो महान् । सर्वं दग्धं तु पातालं नागानां भुवनानि च

narakāṃścādahat sarvās tataḥ prajvalito mahān / sarvaṃ dagdhaṃ tu pātālaṃ nāgānāṃ bhuvanāni ca

कालरूपेण दग्धानि भुवनानि चतुर्दश । ज्वालामालाकुलीभूते वाङ्मये सचराचरे

kālarūpeṇa dagdhāni bhuvanāni caturdaśa / jvālāmālākulībhūte vāṅmaye sacarācare

नष्टे त्रिविष्टपे सर्वे सशैलवनकानने । मायामये तु सर्वे ऽस्मिंस् त्रैगुण्ये प्रलयं गते

naṣṭe triviṣṭape sarve saśailavanakānane / māyāmaye tu sarve 'smiṃs traiguṇye pralayaṃ gate

विनश्यति ततो ब्रह्मा सहितः सर्वदैवतैः । नाशयित्वा च भूतानि ब्रह्माण्डैः सह दैवतैः

vinaśyati tato brahmā sahitaḥ sarvadaivataiḥ / nāśayitvā ca bhūtāni brahmāṇḍaiḥ saha daivataiḥ

स्थिता तु नर्मदा चैका सुतीर्था सुरपूजिता । नर्मदाया ऽवतारो ऽयं मर्त्यलोके व्यवस्थितः

sthitā tu narmadā caikā sutīrthā surapūjitā / narmadāyā 'vatāro 'yaṃ martyaloke vyavasthitaḥ

गतमिन्द्रसहस्रं तु यावद् वै दशपञ्च च । अतीतं ब्रह्मणः षट्कं सप्तमो ऽयं प्रजापतिः

gatamindrasahasraṃ tu yāvad vai daśapañca ca / atītaṃ brahmaṇaḥ ṣaṭkaṃ saptamo 'yaṃ prajāpatiḥ

तद् एवम् अग्निमध्यस्थं तेन सर्वम् अचेतनम् । अव्यक्ते सर्वभूतानाम् ईशे जागर्ति जाग्रति

tad evam agnimadhyasthaṃ tena sarvam acetanam / avyakte sarvabhūtānām īśe jāgarti jāgrati

यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलितम् । स विष्णुः सृष्टिकर्ता च हर्ता च जगतः प्रभुः

yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlitam / sa viṣṇuḥ sṛṣṭikartā ca hartā ca jagataḥ prabhuḥ

एकीभूतेषु भूतेषु व्यपास्यन् सर्वतेजसाम् । पुनः सृष्टिं प्रकुरुते देवदेवः सदाशिवः

ekībhūteṣu bhūteṣu vyapāsyan sarvatejasām / punaḥ sṛṣṭiṃ prakurute devadevaḥ sadāśivaḥ

ब्रह्मा भूत्वा ऽसृजल्लोकं विष्णुर् भूत्वा ह्यपालयत् । रुद्रः कालाग्निरूपेण हरत्यन्ते स एव हि

brahmā bhūtvā 'sṛjallokaṃ viṣṇur bhūtvā hyapālayat / rudraḥ kālāgnirūpeṇa haratyante sa eva hi

तन्मया कथितं सर्वं किम् अन्यत् परिपृच्छसि । इडा नाम कला ह्येषा शम्भोर् वै सप्तकल्पगा

tanmayā kathitaṃ sarvaṃ kim anyat paripṛcchasi / iḍā nāma kalā hyeṣā śambhor vai saptakalpagā

अक्षया तेन लोके ।# अष्टौ युगसहस्राणि अहोरात्रं प्रजापतेः

akṣayā tena loke /# aṣṭau yugasahasrāṇi ahorātraṃ prajāpateḥ

अनेनैव तु मानेन शतं ब्रह्मा स जीवति । पितामहशतेनैव विष्णोर् मानं विधीयते

anenaiva tu mānena śataṃ brahmā sa jīvati / pitāmahaśatenaiva viṣṇor mānaṃ vidhīyate

निमेषार्द्धं च शम्भोस् तु सहस्राणि चतुर्दश । एतावति विनश्यन्ति ह्य् असंख्याताः पितामहाः

nimeṣārddhaṃ ca śambhos tu sahasrāṇi caturdaśa / etāvati vinaśyanti hy asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ

तत्र द्वादशसाहस्रं दैवतं युगम् उच्यते । तद् एकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते

tatra dvādaśasāhasraṃ daivataṃ yugam ucyate / tad ekasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate

एतच् चतुर्दशगुणं कल्पम् आहुर् मनीषिणः । हरार्कचन्द्रमनवः शक्रस्यायुः प्रकीर्तितम्

etac caturdaśaguṇaṃ kalpam āhur manīṣiṇaḥ / harārkacandramanavaḥ śakrasyāyuḥ prakīrtitam

लोकपालादयो देवाः साध्याश् चैव मरुद्गणाः । अष्टाविंशतिपर्यन्त युगानां सन्ति ते ऽपि च

lokapālādayo devāḥ sādhyāś caiva marudgaṇāḥ / aṣṭāviṃśatiparyanta yugānāṃ santi te 'pi ca

एतत् ते कल्पगा कालमानं निगदितं मया । ये मृताः कल्पगातीरे दानयज्ञतपः स्थिताः

etat te kalpagā kālamānaṃ nigaditaṃ mayā / ye mṛtāḥ kalpagātīre dānayajñatapaḥ sthitāḥ

दुर्गमं यमलोकं च न पश्यन्ति कदाचन । तपसा ध्यानयोगेन ब्रह्मार्चनपरायणाः

durgamaṃ yamalokaṃ ca na paśyanti kadācana / tapasā dhyānayogena brahmārcanaparāyaṇāḥ

नर्मदातीरमासाद्य ये ऽत्र प्रासादकारकाः । दारुणं नरकं घोरं नाश्रयन्ते यमालयम्

narmadātīramāsādya ye 'tra prāsādakārakāḥ / dāruṇaṃ narakaṃ ghoraṃ nāśrayante yamālayam

नर्मदां तु निषेवन्ते वार्द्धक्ये तु सुबुद्धयः । एतद् एव परं ध्यानं शेषम् अन्यन् निरर्थकम्

narmadāṃ tu niṣevante vārddhakye tu subuddhayaḥ / etad eva paraṃ dhyānaṃ śeṣam anyan nirarthakam

नर्मदादक्षिणे तीरे अशोकवनिकासु च । अशोकजननं नाम तीर्थ तत्र व्यवस्थितम्

narmadādakṣiṇe tīre aśokavanikāsu ca / aśokajananaṃ nāma tīrtha tatra vyavasthitam

अशोकेश्वरलिङ्गं तु सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र गोलक्षदानेन यत्फलं तत्र गच्छतः

aśokeśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam / tatra golakṣadānena yatphalaṃ tatra gacchataḥ

सप्तसारस्वतं लिङ्गं तथा लिङ्गं सुरार्चितम् । साप्तर्षं नाम लिङ्गं च लिङ्गं योगेश्वरं तथा

saptasārasvataṃ liṅgaṃ tathā liṅgaṃ surārcitam / sāptarṣaṃ nāma liṅgaṃ ca liṅgaṃ yogeśvaraṃ tathā

चन्द्रकान्तं तथा लिङ्गं वरुणेश्वरम् एव च । अभ्यर्च्य परया भक्त्या यमलोकं न पश्यति

candrakāntaṃ tathā liṅgaṃ varuṇeśvaram eva ca / abhyarcya parayā bhaktyā yamalokaṃ na paśyati

तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत । पितॄन् समुद्धरत्याशुघोरात् पूर्वं परं शतम्

tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata / pitṝn samuddharatyāśughorāt pūrvaṃ paraṃ śatam

तत्र दत्तं हुतं यच् च तस्य संख्या न विद्यते । पुरा देवगणाः सर्वे तीर्थस्यास्य प्रभावतः

tatra dattaṃ hutaṃ yac ca tasya saṃkhyā na vidyate / purā devagaṇāḥ sarve tīrthasyāsya prabhāvataḥ

संसिद्धिं परमां प्राप्य दिवि देवत्वम् आययुः । संसारसागरे राजन् सञ्चरन्ति न दारुणे

saṃsiddhiṃ paramāṃ prāpya divi devatvam āyayuḥ / saṃsārasāgare rājan sañcaranti na dāruṇe

युधिष्ठिर उवाच: लिङ्गानि कीर्तितानीह तथा तीर्थानि यानि च । नानाख्यानसमेतानि प्रसादात् कथयस्व मे

yudhiṣṭhira uvāca: liṅgāni kīrtitānīha tathā tīrthāni yāni ca / nānākhyānasametāni prasādāt kathayasva me

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग इतिहासं पुरातनम् । नागेश्वरं सिद्धलिङ्गं स्थितं नागह्रदे शुभे

mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga itihāsaṃ purātanam / nāgeśvaraṃ siddhaliṅgaṃ sthitaṃ nāgahrade śubhe

सिद्धिदं सर्वलोकानां नागकन्याभिरर्चितम् । ब्रह्मतेजोवपुः श्रीमान् नाम्ना चैवाघमर्षणः

siddhidaṃ sarvalokānāṃ nāgakanyābhirarcitam / brahmatejovapuḥ śrīmān nāmnā caivāghamarṣaṇaḥ

द्वादशादित्यसंकाशो दीप्यमान इवानलः । आपस्तम्बो ऽथ मैत्रेयः संवर्तश्चात्रिर् एव च

dvādaśādityasaṃkāśo dīpyamāna ivānalaḥ / āpastambo 'tha maitreyaḥ saṃvartaścātrir eva ca

एते चान्ये ऽपि बहव ऋषयः संशितव्रताः । अयुतानि मुनीन्द्राणाम् अष्टौ तत्राश्रमे नृप

ete cānye 'pi bahava ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ / ayutāni munīndrāṇām aṣṭau tatrāśrame nṛpa

कन्दमूलफलाहाराः शाकाहारास् तथा ऽपरे । जलाहारास् तथैवा ऽन्ये केचिद् गोमयभक्षिणः

kandamūlaphalāhārāḥ śākāhārās tathā 'pare / jalāhārās tathaivā 'nye kecid gomayabhakṣiṇaḥ

चान्द्रायणपराश्चा ऽन्ये श्रुतिस्मृतिविशारदाः । मोक्षोपायं विचिन्वन्ति ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मवित्तमा

cāndrāyaṇaparāścā 'nye śrutismṛtiviśāradāḥ / mokṣopāyaṃ vicinvanti brahmiṣṭhā brahmavittamā

अघमर्षा ऽश्रमपदं ब्रह्मलोकसमंनृप । धर्मस् तु वैश्यरूपेण जिज्ञासार्थं समागमत् । सप्तसारस्वते तीर्थे सो ऽर्चित्वा वृषभध्वजम्

aghamarṣā 'śramapadaṃ brahmalokasamaṃnṛpa / dharmas tu vaiśyarūpeṇa jijñāsārthaṃ samāgamat / saptasārasvate tīrthe so 'rcitvā vṛṣabhadhvajam

गन्धपुष्पैस् तथा दीपैर् उपहारैर् मनोरमैः । वर्तेरन् ऋषयस् तत्र शतमष्टोत्तरं तथा

gandhapuṣpais tathā dīpair upahārair manoramaiḥ / varteran ṛṣayas tatra śatamaṣṭottaraṃ tathā

भिक्षा च भिक्षवे दत्ता कौपीनं मृगचर्म च । साष्टाङ्गं च नमस्कृत्य तान् देवर्षिगणान् मुनीन्

bhikṣā ca bhikṣave dattā kaupīnaṃ mṛgacarma ca / sāṣṭāṅgaṃ ca namaskṛtya tān devarṣigaṇān munīn

मासोपवासनिरतो नाशिकारण्यम् आगमत् । पुत्रदारस्नुषास् तस्य नित्यं तद् गातगमानसाः

māsopavāsanirato nāśikāraṇyam āgamat / putradārasnuṣās tasya nityaṃ tad gātagamānasāḥ

मासे मासे त्वतिक्रान्ते रविसंक्रमणे नृप । ऋतवः षडतिक्रान्ता निराहारं तपस्यत

māse māse tvatikrānte ravisaṃkramaṇe nṛpa / ṛtavaḥ ṣaḍatikrāntā nirāhāraṃ tapasyata

न भोगो न च कार्पण्यं न मानो न च मत्सरः । न कामक्रोधलोभाश् च निर्जितास् तेन भारत

na bhogo na ca kārpaṇyaṃ na māno na ca matsaraḥ / na kāmakrodhalobhāś ca nirjitās tena bhārata

वेदार्थे ब्राह्मणार्थे च मम वित्तस्य चार्जनम् । विष्णुधर्मपरो नित्यं विष्ण्वाराथन तत् परः

vedārthe brāhmaṇārthe ca mama vittasya cārjanam / viṣṇudharmaparo nityaṃ viṣṇvārāthana tat paraḥ

उत्तरे चायने मासे सप्तसारस्वते तथा । स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य लिङ्गरूपं जनार्दनम्

uttare cāyane māse saptasārasvate tathā / snātvā devaṃ samabhyarcya liṅgarūpaṃ janārdanam

यथा विभवयोगेन भिक्षां दत्त्वा यथा पुरा । हर उवाच: वरं ब्रूहि महाभाग सिद्धस्त्वं धर्मतो यतः

yathā vibhavayogena bhikṣāṃ dattvā yathā purā / hara uvāca: varaṃ brūhi mahābhāga siddhastvaṃ dharmato yataḥ

महाराज महाभाग यत् ते मनसि वर्तते । इदं विमानम् आरुह्य दिव्यभोगसुखं कुरु

mahārāja mahābhāga yat te manasi vartate / idaṃ vimānam āruhya divyabhogasukhaṃ kuru

पुत्रदारस्नुषोपेतो विष्णुलोकमितो व्रज । शार्ङ्ग उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं यथेप्सितम्

putradārasnuṣopeto viṣṇulokamito vraja / śārṅga uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ yathepsitam

वरं दशसहस्राणि लोकं यान्तु द्विजोत्तमाः । इदं वरमहं मन्ये हरेर् नान्यं कदाचन

varaṃ daśasahasrāṇi lokaṃ yāntu dvijottamāḥ / idaṃ varamahaṃ manye harer nānyaṃ kadācana

ऋषय ऊचुः: वैश्यः पापो दुराचारो महतां लाघवं यतः । सर्वेषाम् एव वर्णानां ब्राह्मणो गुरुर् उच्यते

ṛṣaya ūcuḥ: vaiśyaḥ pāpo durācāro mahatāṃ lāghavaṃ yataḥ / sarveṣām eva varṇānāṃ brāhmaṇo gurur ucyate

त्रीन् वर्णान् याजयित्वा च त्वं यदा दिवमानयेः । न दृष्टं न श्रुतं चासीद् एवं श्रुतिपुराणयोः

trīn varṇān yājayitvā ca tvaṃ yadā divamānayeḥ / na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāsīd evaṃ śrutipurāṇayoḥ

ब्राह्मणस्यापमानेन धर्मो वै जायते क्वचित् । तपसा ध्यानधर्माभ्यां न यास्यसि दिवमुने

brāhmaṇasyāpamānena dharmo vai jāyate kvacit / tapasā dhyānadharmābhyāṃ na yāsyasi divamune

अपि वर्षसहस्रेण दुर्गमस्ते सुरालयः । व्रज त्वं वैश्यधर्मेण स्वगृहं प्रति साम्प्रतम्

api varṣasahasreṇa durgamaste surālayaḥ / vraja tvaṃ vaiśyadharmeṇa svagṛhaṃ prati sāmpratam

स एवम् उक्तो विप्रैस्तान् साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । उवाच वचनं वैश्यो विमुक्तं मुनिपुङ्गवम्

sa evam ukto vipraistān sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / uvāca vacanaṃ vaiśyo vimuktaṃ munipuṅgavam

अज्ञानाञ्ज्ञानतो वा ऽपि कोपं कर्तुं न युज्यते । अज्ञातं त्वां न गृह्णीयाच् छ्रद्धाहीनं च देवता

ajñānāñjñānato vā 'pi kopaṃ kartuṃ na yujyate / ajñātaṃ tvāṃ na gṛhṇīyāc chraddhāhīnaṃ ca devatā

सक्रोधेन तपस् तप्तं सर्वं भवति निष्फलम् । दैवतैर् अपि दुर्ज्ञेया गहना कर्मणो गतिः

sakrodhena tapas taptaṃ sarvaṃ bhavati niṣphalam / daivatair api durjñeyā gahanā karmaṇo gatiḥ

सत्येन ध्रियते धर्मस् ततः स्वर्गः प्रजायते । स्वकर्मनिरतं चैवम् उद्धरन्तं तथा द्विजम्

satyena dhriyate dharmas tataḥ svargaḥ prajāyate / svakarmanirataṃ caivam uddharantaṃ tathā dvijam

वैश्यं ब्राह्मणम् इत्याहुर् ब्राह्मणं वैश्यमेव च । निष्ठुरं निर्घृणं क्रूरं कृतघ्नं दीर्घकोपिनम्

vaiśyaṃ brāhmaṇam ityāhur brāhmaṇaṃ vaiśyameva ca / niṣṭhuraṃ nirghṛṇaṃ krūraṃ kṛtaghnaṃ dīrghakopinam

द्विजं वाचालरूपं तु दूरतः परिवर्जयेत् । ब्राह्मणा ऊचुः: को भवान् वैश्यरूपेण ब्रह्मा शक्रो जनार्दनः

dvijaṃ vācālarūpaṃ tu dūrataḥ parivarjayet / brāhmaṇā ūcuḥ: ko bhavān vaiśyarūpeṇa brahmā śakro janārdanaḥ

साङ्गोपाङ्गास् तथा वेदास् त्वयि धर्मः प्रतिष्ठितः । शार्ङ्ग उवाच: धर्मो ऽहं वैश्यरूपेण जिज्ञासा ऽर्थम् इहागतः

sāṅgopāṅgās tathā vedās tvayi dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ / śārṅga uvāca: dharmo 'haṃ vaiśyarūpeṇa jijñāsā 'rtham ihāgataḥ

इदं विमानमारुह्य गम्यतां वैष्णवं पदम् । एते विमानम् आरुह्य सम्प्राप्तास् त्रिदशालयम्

idaṃ vimānamāruhya gamyatāṃ vaiṣṇavaṃ padam / ete vimānam āruhya samprāptās tridaśālayam

सप्तसारस्वतं नत्वा तीर्थं देवं हरं हरिम् । वैश्यः पुत्रादिभिर् युक्तो प्राप लोकं तु वैष्णवम्

saptasārasvataṃ natvā tīrthaṃ devaṃ haraṃ harim / vaiśyaḥ putrādibhir yukto prāpa lokaṃ tu vaiṣṇavam

एतत् ते कथितं राजन् नर्मदातीर्थमुत्तमम्

etat te kathitaṃ rājan narmadātīrthamuttamam