इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ब्रह्महत्याछेदनो नाम विंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 21 युधिष्ठिर उवाच: भूयश्चेच्छाम्य् अहं श्रोतुं नर्मदातीर्थकीर्तनम् । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि शृण्वन्नपि महामुने
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe brahmahatyāchedano nāma viṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 21 yudhiṣṭhira uvāca: bhūyaścecchāmy ahaṃ śrotuṃ narmadātīrthakīrtanam / tṛptiṃ naivādhigacchāmi śṛṇvannapi mahāmune
इदानीं श्रोतुम् इच्छामि रेवाकुब्जासमागमम् । आख्यानसहितं ब्रह्मन् कथयस्व प्रसादतः
idānīṃ śrotum icchāmi revākubjāsamāgamam / ākhyānasahitaṃ brahman kathayasva prasādataḥ
कुब्जिका कर्मणा केन त्रिषु लोकेषु विश्रुता । एतन्नस्त्वं परं ब्रह्मन् संशयं छेत्तुमर्हसि
kubjikā karmaṇā kena triṣu lokeṣu viśrutā / etannastvaṃ paraṃ brahman saṃśayaṃ chettumarhasi
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । कथितामीश्वरेणैव पार्वत्याः षण्मुखस्य मे
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm / kathitāmīśvareṇaiva pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya me
ऋषीणां ब्रह्ममुख्यानां गणानां चानुचारिणाम् । नानाऋक्षाणि सूर्यस्य जगदुद्योतकारिणः
ṛṣīṇāṃ brahmamukhyānāṃ gaṇānāṃ cānucāriṇām / nānāṛkṣāṇi sūryasya jagadudyotakāriṇaḥ
शशिसूर्योपगमने तारा भान्ति नभस्तले । नान्या पयस्विनी शक्ता संसारार्णवतारणे
śaśisūryopagamane tārā bhānti nabhastale / nānyā payasvinī śaktā saṃsārārṇavatāraṇe
पितृदेवमनुष्याणां मुक्त्वा चैव तु कल्पगाम् । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ muktvā caiva tu kalpagām / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
चान्द्रायणसहस्रं च ब्रह्मकूर्चायुतं तथा । नर्मदातोयपानेन तुल्यं भवति वा न वा
cāndrāyaṇasahasraṃ ca brahmakūrcāyutaṃ tathā / narmadātoyapānena tulyaṃ bhavati vā na vā
तिलोदकप्रदानेन पितॄणां प्रीतिरक्षया । गायन्ति पितरो गाथा तथैव च पितामहाः
tilodakapradānena pitṝṇāṃ prītirakṣayā / gāyanti pitaro gāthā tathaiva ca pitāmahāḥ
मातामहाद्याः सततं सर्व एव परस्परम् । अपि स्यात् स्वकुले ऽस्माकं पुत्रः परमधार्मिकः
mātāmahādyāḥ satataṃ sarva eva parasparam / api syāt svakule 'smākaṃ putraḥ paramadhārmikaḥ
हविस् तिलयुतं दद्याद् यो रेवासलिलार्चितम् । वर्षलक्षं तथा तेन तृप्ता यामः परां गतिम्
havis tilayutaṃ dadyād yo revāsalilārcitam / varṣalakṣaṃ tathā tena tṛptā yāmaḥ parāṃ gatim
यज्ञक्रिया कृता तेन समग्रा भूरिदक्षिणा । एतत् ते कथितं राजं शिवेनोक्त यथा पुरा
yajñakriyā kṛtā tena samagrā bhūridakṣiṇā / etat te kathitaṃ rājaṃ śivenokta yathā purā
स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । मा गयां गच्छ कौन्तेय मा गङ्गां मा सरस्वतीम्
svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / mā gayāṃ gaccha kaunteya mā gaṅgāṃ mā sarasvatīm
तत्र गच्छ नृपश्रेष्ठ यत्र कुब्जा सनर्मदा । वाराणसीं प्रयागं च गङ्गासागरसङ्गमम्
tatra gaccha nṛpaśreṣṭha yatra kubjā sanarmadā / vārāṇasīṃ prayāgaṃ ca gaṅgāsāgarasaṅgamam
केदारं कनखलं च प्रभासं शशिभूषणम् । हरिश्चन्द्रपुरं चान्द्रं श्रीशैलं त्रिपुरान्तकम्
kedāraṃ kanakhalaṃ ca prabhāsaṃ śaśibhūṣaṇam / hariścandrapuraṃ cāndraṃ śrīśailaṃ tripurāntakam
माहेन्द्र मलयं चैव गोकर्णं च महाबलम् । कालञ्जरं नीलकण्ठं त्र्यम्बकं धूतकिल्बिषम्
māhendra malayaṃ caiva gokarṇaṃ ca mahābalam / kālañjaraṃ nīlakaṇṭhaṃ tryambakaṃ dhūtakilbiṣam
रुद्रकोटिं हिमस्थानं भैरवं च महापथम् । तीर्थान्य् एतानि चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्
rudrakoṭiṃ himasthānaṃ bhairavaṃ ca mahāpatham / tīrthāny etāni cānyāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
नानातीर्थसहस्राणि पुराणे कीर्तितानि च । ब्रह्मविष्णुशिवोक्तं हि तत्प्रमाणं हि सिद्धये
nānātīrthasahasrāṇi purāṇe kīrtitāni ca / brahmaviṣṇuśivoktaṃ hi tatpramāṇaṃ hi siddhaye
सोमे प्रसिद्धा ऽमावास्या रेवाकुब्जासमागमे । एरण्ड्यां चण्डवेगायां रेवया सह संगमे
some prasiddhā 'māvāsyā revākubjāsamāgame / eraṇḍyāṃ caṇḍavegāyāṃ revayā saha saṃgame
राजन् दर्शे यदा सोमः संविशेद् रविमण्डले । व्यतीपाते च संक्रान्तौ वैधृतौ विषुवे तथा
rājan darśe yadā somaḥ saṃviśed ravimaṇḍale / vyatīpāte ca saṃkrāntau vaidhṛtau viṣuve tathā
दक्षोत्तरायणे चैव षडशीतिमुखे तथा । दर्शे स्याद् विंशतिगुणं व्यतीपाते समां शतः
dakṣottarāyaṇe caiva ṣaḍaśītimukhe tathā / darśe syād viṃśatiguṇaṃ vyatīpāte samāṃ śataḥ
संक्रमे वैधृतौ राजं छतार्धं परिकीर्तितम् । अमासोमसमायोगे राहुसोमसमागमे
saṃkrame vaidhṛtau rājaṃ chatārdhaṃ parikīrtitam / amāsomasamāyoge rāhusomasamāgame
कुरुक्षेत्राच् छतगुणं पुण्यम् आह शिवः स्वयम् । बिल्वाम्रकं सिद्धलिङ्गं ब्रह्महत्याव्यपोहनम्
kurukṣetrāc chataguṇaṃ puṇyam āha śivaḥ svayam / bilvāmrakaṃ siddhaliṅgaṃ brahmahatyāvyapohanam
दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य शिवलोके महीयते । कुब्जेश्वरं तथैवान्यत् न तत् पश्यन्ति मानवाः
darśanāt sparśanāt tasya śivaloke mahīyate / kubjeśvaraṃ tathaivānyat na tat paśyanti mānavāḥ
नर्मदाकुब्जिकामध्ये नागकन्याभिर् अर्च्यते । स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे
narmadākubjikāmadhye nāgakanyābhir arcyate / svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge
कालाग्निरुद्रसंकाशं भित्त्वा पातालसङ्गमम् । सूर्यकोटिसमप्रख्यं प्रदीप्तज्वलनप्रभम्
kālāgnirudrasaṃkāśaṃ bhittvā pātālasaṅgamam / sūryakoṭisamaprakhyaṃ pradīptajvalanaprabham
उत्थितं कल्पगामध्ये देवा ऽवाहनकाम्यया । ओंकारस्य यवैकेन हीनं लिङ्गं नृपोत्तम
utthitaṃ kalpagāmadhye devā 'vāhanakāmyayā / oṃkārasya yavaikena hīnaṃ liṅgaṃ nṛpottama
पृथिव्यां यानि तीर्थानि लोके ऽस्मिन् सचराचरे । हीनान् यस्माद् यवार्द्धेन सत्यम् एतच् छिवोदितम्
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni loke 'smin sacarācare / hīnān yasmād yavārddhena satyam etac chivoditam
तत्र यस् त्यजति प्राणानमासोमसमागमे । दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः
tatra yas tyajati prāṇānamāsomasamāgame / divyayānasamārūḍhaḥ stūyamāno 'psarogaṇaiḥ
धृतदिव्यातपत्रस् तु सर्वालङ्कारभूषितः । त्रिंशच्छतसहस्राणि वसेच् छिवपुरे शुभे
dhṛtadivyātapatras tu sarvālaṅkārabhūṣitaḥ / triṃśacchatasahasrāṇi vasec chivapure śubhe
त्यजेद्धि तत्र यः प्राणान् न वशः स्ववशो ऽपि वा । दशवर्षसहस्राणि राजा विद्याधरे पुरे
tyajeddhi tatra yaḥ prāṇān na vaśaḥ svavaśo 'pi vā / daśavarṣasahasrāṇi rājā vidyādhare pure
रन्तिदेवश् चक्रवर्ती शक्रतुल्यो महीपतिः । अयोध्याधिपतिः श्रीमान् सर्वधर्मभृतां वरः
rantidevaś cakravartī śakratulyo mahīpatiḥ / ayodhyādhipatiḥ śrīmān sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ
कण्वाश्रमपदे रम्ये सुरासुरनिषेविते । आख्यानसहितं राजं छृणु वेद यथाक्रमम्
kaṇvāśramapade ramye surāsuraniṣevite / ākhyānasahitaṃ rājaṃ chṛṇu veda yathākramam
तीर्थसंख्याप्रमाणं च इतिहासं पुरातनम् । हरन्ति के च कार्त्तिक्यां कैलासे पर्वतोत्तमे
tīrthasaṃkhyāpramāṇaṃ ca itihāsaṃ purātanam / haranti ke ca kārttikyāṃ kailāse parvatottame
ब्रह्मादयो गतास् तत्र विष्णुशक्रपुरोगमाः । उमया सहितो रुद्रो गणकोटिसमन्वितः
brahmādayo gatās tatra viṣṇuśakrapurogamāḥ / umayā sahito rudro gaṇakoṭisamanvitaḥ
नन्दिस्कन्दमहाकालसुरासुरनिषेवितः । सरितः सागराः शैलास् तीर्थानां कोटयस् तथा
nandiskandamahākālasurāsuraniṣevitaḥ / saritaḥ sāgarāḥ śailās tīrthānāṃ koṭayas tathā
तेषां मध्ये समुत्थाय स्कन्दो वचनम् अब्रवीत् । कस्यैतानि विमानानि दीव्यन्ते दिवि शङ्कर
teṣāṃ madhye samutthāya skando vacanam abravīt / kasyaitāni vimānāni dīvyante divi śaṅkara
साप्तभौमा गृहा रम्या हेमप्राकारतोरणाः । गीतनृत्यनिनादेन कामिनीनां मनोहराः
sāptabhaumā gṛhā ramyā hemaprākāratoraṇāḥ / gītanṛtyaninādena kāminīnāṃ manoharāḥ
ईश्वर उवाच: शृणु स्कन्द महाभाग कथ्यमानं यथोदितम् । तीर्थदानप्रभावेण तीर्थज्येष्ठक्रमेण तु
īśvara uvāca: śṛṇu skanda mahābhāga kathyamānaṃ yathoditam / tīrthadānaprabhāveṇa tīrthajyeṣṭhakrameṇa tu
ये मृता नर्मदातीरे पर्वते ऽमरकण्टके । माहेश्वरादितीर्थेषु भृगुकच्छावसानतः
ye mṛtā narmadātīre parvate 'marakaṇṭake / māheśvarāditīrtheṣu bhṛgukacchāvasānataḥ
इमानि यानि तीर्थानि लिङ्गमूर्तिधराणि च । सरितश्चापि गङ्गाद्यास् तासु दानप्रभावतः
imāni yāni tīrthāni liṅgamūrtidharāṇi ca / saritaścāpi gaṅgādyās tāsu dānaprabhāvataḥ
एतत् ते कथितं स्कन्द हर्म्यास् सन्ति समुद्धृताः । मार्कण्डेय उवाच: एवं पुरा महाराज कैलासे पर्वतोत्तमे
etat te kathitaṃ skanda harmyās santi samuddhṛtāḥ / mārkaṇḍeya uvāca: evaṃ purā mahārāja kailāse parvatottame
ब्रह्मा पप्रच्छ तीर्थानां शङ्करं विधिपूर्वकम् । देवखातानि सर्वाणि सरितः सागरास् तथा
brahmā papraccha tīrthānāṃ śaṅkaraṃ vidhipūrvakam / devakhātāni sarvāṇi saritaḥ sāgarās tathā
नद्यः सर्वाश् च भूपृष्ठे गङ्गाद्या गिरिसम्भवाः । उत्तमाः कतिचिद् देव कथयस्व प्रसादतः
nadyaḥ sarvāś ca bhūpṛṣṭhe gaṅgādyā girisambhavāḥ / uttamāḥ katicid deva kathayasva prasādataḥ
हर उवाच: कथयामि परं तीर्थं पवित्रं पापनाशनम् । कौतुकेन त्वया पृष्टा नदीनामुत्तमा नदी
hara uvāca: kathayāmi paraṃ tīrthaṃ pavitraṃ pāpanāśanam / kautukena tvayā pṛṣṭā nadīnāmuttamā nadī
सर्वासां सरितां मध्य उत्तमा सप्तकल्पगा । सर्वेषां जननी चेह नदी त्रैलोक्यसुन्दरी
sarvāsāṃ saritāṃ madhya uttamā saptakalpagā / sarveṣāṃ jananī ceha nadī trailokyasundarī
ब्रह्मोवाच: सुरसिन्धुं परित्यज्य नर्मदा वर्ण्यते कथम् । विरुद्धं सर्वलोकानां देवानां च विशेषतः
brahmovāca: surasindhuṃ parityajya narmadā varṇyate katham / viruddhaṃ sarvalokānāṃ devānāṃ ca viśeṣataḥ
ब्रह्मणस् तु वचः श्रुत्वा अगस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत् । मध्ये पदे नियुक्तश् च वक्तुम् एव न युज्यते
brahmaṇas tu vacaḥ śrutvā agastyo vākyam abravīt / madhye pade niyuktaś ca vaktum eva na yujyate
धर्माः सर्वे वेदमूला ब्राह्मणा वेदसम्भवाः । वेदहीना न सिध्यन्ति यज्ञदानविधिक्रियाः
dharmāḥ sarve vedamūlā brāhmaṇā vedasambhavāḥ / vedahīnā na sidhyanti yajñadānavidhikriyāḥ
स्वयम्भूर् भगवां छम्भुः शम्भुश् च भगवान् हरिः । वेदाश् च भगवां छम्भुः कल्पगा शम्भुसम्भवा
svayambhūr bhagavāṃ chambhuḥ śambhuś ca bhagavān hariḥ / vedāś ca bhagavāṃ chambhuḥ kalpagā śambhusambhavā
अव्यक्ताव्यक्तरूपेण जगतः कारणेच्छया । संहारसृष्टिरूपेण प्रलयोत्पत्तिकारिणी
avyaktāvyaktarūpeṇa jagataḥ kāraṇecchayā / saṃhārasṛṣṭirūpeṇa pralayotpattikāriṇī
भगीरथनेमिनीता हरिणा ऽत्रावतारिता । गङ्गा सा जह्नुना पीता मुनिना चुलुकेन च
bhagīrathaneminītā hariṇā 'trāvatāritā / gaṅgā sā jahnunā pītā muninā culukena ca
क्रुद्धः पीत्वा मुनिस्तां तु स्थितो ध्यानपरायणः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा तु तस्योदरे स्थिता
kruddhaḥ pītvā munistāṃ tu sthito dhyānaparāyaṇaḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu sā tu tasyodare sthitā
विस्मयो देवतानां हि समापेदे कुतूहलम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गत्वा तस्याश्रमं प्रति
vismayo devatānāṃ hi samāpede kutūhalam / brahmādyā devatāḥ sarvā gatvā tasyāśramaṃ prati
शापशङ्काकुलात्मानो मुनिं विज्ञापयन्ति ते । महानदीं मुने मुञ्च पवित्रां पापनाशिनीम्
śāpaśaṅkākulātmāno muniṃ vijñāpayanti te / mahānadīṃ mune muñca pavitrāṃ pāpanāśinīm
मर्त्ये वहतु सा नित्यं लोकसन्तापहारिणी । देवता ऋषिप्रोक्तेन मुक्ता तेन महानदी
martye vahatu sā nityaṃ lokasantāpahāriṇī / devatā ṛṣiproktena muktā tena mahānadī
मुक्ता तु जह्नुना तत्र तेन सा जाह्नवी स्मृता । सा तु किं वर्ण्यते ब्रह्मन् पीताया जह्नुना पुरा
muktā tu jahnunā tatra tena sā jāhnavī smṛtā / sā tu kiṃ varṇyate brahman pītāyā jahnunā purā
मया चुलुकमात्रेण शोषिताः सप्तसागराः । हरिश् च भगवान् शम्भुश् शम्भुश् च भगवान् इति
mayā culukamātreṇa śoṣitāḥ saptasāgarāḥ / hariś ca bhagavān śambhuś śambhuś ca bhagavān iti
विन्ध्यः सप्तशैलराजो नर्मदायाः प्रभावतः । तेनोद्धता देवमार्गा वर्तमानानि वारिताः
vindhyaḥ saptaśailarājo narmadāyāḥ prabhāvataḥ / tenoddhatā devamārgā vartamānāni vāritāḥ
यज्ञपर्वतपर्यङ्कावुभौ विन्ध्यस्तौ पुरा । मया निवारितौ बुद्ध्या देवमार्ग प्रवृत्तये
yajñaparvataparyaṅkāvubhau vindhyastau purā / mayā nivāritau buddhyā devamārga pravṛttaye
एवं विगर्हितो ब्रह्मा संवादेन परस्परम् । ततस् तुष्टाः सुराः सर्वे ह्य् अगस्त्यं प्रति भारत
evaṃ vigarhito brahmā saṃvādena parasparam / tatas tuṣṭāḥ surāḥ sarve hy agastyaṃ prati bhārata
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । इति ते कथितो राजन्न् इतिहासः पुरातनः
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca / iti te kathito rājann itihāsaḥ purātanaḥ