Chapter 22

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कुब्जामाहात्म्य एकविंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 22 युधिष्ठिर उवाच: कथं निवर्तितो यज्ञो रन्तिदेवस्य धीमतः । कण्वाश्रमपदे रम्ये रेवाकुब्जासमागमे

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kubjāmāhātmya ekaviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 22 yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ nivartito yajño rantidevasya dhīmataḥ / kaṇvāśramapade ramye revākubjāsamāgame

निखिलं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व शिवोदितम् । मार्कण्डेय उवाच: शृण्वन्तु मुनयः सर्वे श्रोतुकामास् समागमम्

nikhilaṃ śrotumicchāmi kathayasva śivoditam / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇvantu munayaḥ sarve śrotukāmās samāgamam

मया ख्यातम् इदं पुण्यम् इतिहासं पुरातनम् । शण्डामर्को ऽथ राजर्षिर् मानसो ब्रह्मणः सुतः

mayā khyātam idaṃ puṇyam itihāsaṃ purātanam / śaṇḍāmarko 'tha rājarṣir mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ

सूर्यतेजः समप्रख्यस् तेजसा प्रज्वलन्न् इव । ब्रह्मिष्ठः सत्यवादी च वेदवेदाङ्गपारगः

sūryatejaḥ samaprakhyas tejasā prajvalann iva / brahmiṣṭhaḥ satyavādī ca vedavedāṅgapāragaḥ

ब्रह्मचारी जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः । षडशीतिसहस्राणि मुनीनां दीप्ततेजसाम्

brahmacārī jitakrodhaḥ sarvabhūtahite rataḥ / ṣaḍaśītisahasrāṇi munīnāṃ dīptatejasām

तपस्तत्रैव तप्यन्ते मोक्षोपायविचिन्तकाः । कन्दमूलफलाहारा जलाहारास् तथा परे

tapastatraiva tapyante mokṣopāyavicintakāḥ / kandamūlaphalāhārā jalāhārās tathā pare

मासोपवासिनश् चान्ये तथा पक्षोपवासिनः । चरन्ति के सान्तपनं प्राजापत्यं तथैव च

māsopavāsinaś cānye tathā pakṣopavāsinaḥ / caranti ke sāntapanaṃ prājāpatyaṃ tathaiva ca

चान्द्रायणपराश् चान्ये ब्रह्मकूर्चास् तथापरे । शण्डामर्काश्रिताः सर्वे सर्वेषां गुरुर् एव च

cāndrāyaṇaparāś cānye brahmakūrcās tathāpare / śaṇḍāmarkāśritāḥ sarve sarveṣāṃ gurur eva ca

वेदध्वनितनिर्घोषैर् दिवं भूमिं व्यनादयन् । निर्धूमो ज्वलनस् तत्र हूयमानो हुताशनः

vedadhvanitanirghoṣair divaṃ bhūmiṃ vyanādayan / nirdhūmo jvalanas tatra hūyamāno hutāśanaḥ

कामक्रोधविनिर्मुक्तैर् ब्रह्मचारिजितेन्द्रियैः । शण्डामर्काश्रमं दिव्यं युक्तं ब्रह्मसमद्विजैः

kāmakrodhavinirmuktair brahmacārijitendriyaiḥ / śaṇḍāmarkāśramaṃ divyaṃ yuktaṃ brahmasamadvijaiḥ

तथाकामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैस् त्वतिशोभितम् । सर्वाश्रमगुरुश् चासीद् रन्तिदेवो महीपतिः

tathākāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitais tvatiśobhitam / sarvāśramaguruś cāsīd rantidevo mahīpatiḥ

शासिता धरणी तेन सशैलवनकानना । न नराः शोकमात्सर्यरोगदारिद्र्यदुःखिताः

śāsitā dharaṇī tena saśailavanakānanā / na narāḥ śokamātsaryarogadāridryaduḥkhitāḥ

चिरायुषः प्रजाः सर्वा धनधान्यसमाकुलाः । स्वयं कामदुघा गावः पृथिवी सस्यशालिनी

cirāyuṣaḥ prajāḥ sarvā dhanadhānyasamākulāḥ / svayaṃ kāmadughā gāvaḥ pṛthivī sasyaśālinī

कौशेयं पट्टसूत्रं च सर्वेषां विमलं चितम् । पर्जन्यः कामवर्षी च काले काले ऋतावृतौ

kauśeyaṃ paṭṭasūtraṃ ca sarveṣāṃ vimalaṃ citam / parjanyaḥ kāmavarṣī ca kāle kāle ṛtāvṛtau

नाना पुराणि रम्याणि हेमरत्नान्वितानि च । नाना चामरमाला च हेमरत्नावगण्ठिता

nānā purāṇi ramyāṇi hemaratnānvitāni ca / nānā cāmaramālā ca hemaratnāvagaṇṭhitā

किङ्किणीजालसंछन्ना मणिमालाविलम्बिता । बुद्बुदैर् अर्धचन्द्रैश् च पारिजातकदम्बकैः

kiṅkiṇījālasaṃchannā maṇimālāvilambitā / budbudair ardhacandraiś ca pārijātakadambakaiḥ

गोपुरैश् च महादिव्यैर् नानानकनिनादिता । नाट्यहर्म्यैश् च सङ्गीतैर् विचित्रकुसुमावृतैः

gopuraiś ca mahādivyair nānānakanināditā / nāṭyaharmyaiś ca saṅgītair vicitrakusumāvṛtaiḥ

भूमिर् हेममयी चैव चार्चिता यत्र संचितैः । प्रासादश् च महारत्नैर् देवदेवस्य शूलिनः

bhūmir hemamayī caiva cārcitā yatra saṃcitaiḥ / prāsādaś ca mahāratnair devadevasya śūlinaḥ

मेरुमन्दरकैलासे यादृशश् च विराजते । नानारत्नशिलाभिश् च अनेकशिखरोत्करैः

merumandarakailāse yādṛśaś ca virājate / nānāratnaśilābhiś ca anekaśikharotkaraiḥ

चन्द्रशालागवाक्षैश् च रत्नमालाविभूषितैः । शतार्धसाप्तभौमैश् च तथैवायुतभूमिकैः

candraśālāgavākṣaiś ca ratnamālāvibhūṣitaiḥ / śatārdhasāptabhaumaiś ca tathaivāyutabhūmikaiḥ

चन्द्राननपताकाभिर् यज्ञैश् चापि विराजिता । एवं विधा नृपश्रेष्ठ सर्वशोभा समन्विता

candrānanapatākābhir yajñaiś cāpi virājitā / evaṃ vidhā nṛpaśreṣṭha sarvaśobhā samanvitā

रन्तिदेवस्य राजर्षेर् अयोध्यानगरी शुभा । इत्थं शशास धरणीं यथा शक्रस्त्रिविष्टपम्

rantidevasya rājarṣer ayodhyānagarī śubhā / itthaṃ śaśāsa dharaṇīṃ yathā śakrastriviṣṭapam

नृपो यागसहस्रैश् च भूमिपृष्ठं ददाह सः । पुरोधसं वशिष्ठं च पप्रच्छ मुनिसत्तमम्

nṛpo yāgasahasraiś ca bhūmipṛṣṭhaṃ dadāha saḥ / purodhasaṃ vaśiṣṭhaṃ ca papraccha munisattamam

कस्मिंस् तीर्थे तु निर्विघ्ना यज्ञसिद्धिर् महामुने । इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर् मुनिसत्तमः

kasmiṃs tīrthe tu nirvighnā yajñasiddhir mahāmune / iti tasya vacaḥ śrutvā rājarṣer munisattamaḥ

उवाच रन्तिदेवं च वशिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । दुर्वासाः कश्यपो गर्गो नारदः पर्वतः क्रतुः

uvāca rantidevaṃ ca vaśiṣṭho brahmavittamaḥ / durvāsāḥ kaśyapo gargo nāradaḥ parvataḥ kratuḥ

अग्निश् च शौनकश् चैव बृहस्पतिर् अथाङ्गिराः । भृगुर् अत्रिस् तथा वत्स्यः पुलस्त्यः पुलहस्तथा

agniś ca śaunakaś caiva bṛhaspatir athāṅgirāḥ / bhṛgur atris tathā vatsyaḥ pulastyaḥ pulahastathā

काश्यपो गालवश् चैव ऋष्यशृङ्गो विभाण्डकः । अहं च मुनयश् चैते मुनयो ब्रह्मवर्चसः

kāśyapo gālavaś caiva ṛṣyaśṛṅgo vibhāṇḍakaḥ / ahaṃ ca munayaś caite munayo brahmavarcasaḥ

सर्वेषां मतमेवं वै मम चैव नराधिप । अन्यतीर्थात् परं तीर्थं पुराणे परिकीर्तितम्

sarveṣāṃ matamevaṃ vai mama caiva narādhipa / anyatīrthāt paraṃ tīrthaṃ purāṇe parikīrtitam

कोटिकोटिगुणं पुण्यं कल्पगा यत्र वर्तते । एवम् एवेति तं ब्रूयात् सत्यम् एतत् त्वयोदितम्

koṭikoṭiguṇaṃ puṇyaṃ kalpagā yatra vartate / evam eveti taṃ brūyāt satyam etat tvayoditam

ततश्चाज्ञापयाम् आस भृत्यामात्यपुरोधसः । यज्ञोपस्करसम्भारः शीघ्रम् एव विधीयताम्

tataścājñāpayām āsa bhṛtyāmātyapurodhasaḥ / yajñopaskarasambhāraḥ śīghram eva vidhīyatām

आदिदेश ततो दूतान् नानादेशेषु सत्वरान् । घोषणा क्रियतां राष्ट्रे समागच्छन्तु भूमिपाः

ādideśa tato dūtān nānādeśeṣu satvarān / ghoṣaṇā kriyatāṃ rāṣṭre samāgacchantu bhūmipāḥ

आगतास् ते ततः सर्वे रन्तिदेवस्य शासनात् । यथा विभवशोभाढ्याः शक्रतुल्या महीभृतः

āgatās te tataḥ sarve rantidevasya śāsanāt / yathā vibhavaśobhāḍhyāḥ śakratulyā mahībhṛtaḥ

गावश् च दशलक्षाणि सवत्साश् च पयस्विनीः । हेमभारैर्भूषिताश् च कामधेनुपयस्विनीः

gāvaś ca daśalakṣāṇi savatsāś ca payasvinīḥ / hemabhārairbhūṣitāś ca kāmadhenupayasvinīḥ

लक्षमेकं हयानां तु अयुतं दन्तिनां तथा । मणिमाणिक्यरत्नानां तत्र संख्या न विद्यते

lakṣamekaṃ hayānāṃ tu ayutaṃ dantināṃ tathā / maṇimāṇikyaratnānāṃ tatra saṃkhyā na vidyate

अनेकानि सहस्राणि करभानां च भारत । दिव्ययानं समारुह्य सान्तःपुरपरिच्छदः

anekāni sahasrāṇi karabhānāṃ ca bhārata / divyayānaṃ samāruhya sāntaḥpuraparicchadaḥ

नानातूर्यैर् गीतवाद्यैर् मेकलातीरम् आगतः । तत्र मण्डपकुण्डानि यज्ञयूपा हिरण्मयाः

nānātūryair gītavādyair mekalātīram āgataḥ / tatra maṇḍapakuṇḍāni yajñayūpā hiraṇmayāḥ

नानाभक्षाणि भोज्यानि पक्वानि विविधानि च । नानाभरणरत्नैश् च ब्राह्मणाः समलंकृताः

nānābhakṣāṇi bhojyāni pakvāni vividhāni ca / nānābharaṇaratnaiś ca brāhmaṇāḥ samalaṃkṛtāḥ

यज्ञदीक्षां च जग्राह पत्न्या सह नराधिपः । ततः प्रवर्तितो यज्ञो रेवातीरे सुशोभने

yajñadīkṣāṃ ca jagrāha patnyā saha narādhipaḥ / tataḥ pravartito yajño revātīre suśobhane

तत्र ज्वलति निर्धूमः प्रत्यक्षो हव्यवाहनः । ब्रह्मशक्रादयो देवा लोकपाला मरुद्गणाः

tatra jvalati nirdhūmaḥ pratyakṣo havyavāhanaḥ / brahmaśakrādayo devā lokapālā marudgaṇāḥ

विश्वेदेवाश् च साध्याश् च वसवश्चन्द्रभास्करौ । सरितः सागराः शैलाः सर्वतीर्थानि चापगा

viśvedevāś ca sādhyāś ca vasavaścandrabhāskarau / saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ sarvatīrthāni cāpagā

मातरः सिद्धगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । उमया सहितो रुद्रो विष्णुश् चैव सुरेश्वरः

mātaraḥ siddhagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ / umayā sahito rudro viṣṇuś caiva sureśvaraḥ

सर्वेषा यज्ञभागांश् च पृथक् पृथग् अकल्पयत् । एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् वेदध्वनि निवेदितम्

sarveṣā yajñabhāgāṃś ca pṛthak pṛthag akalpayat / etasminn antare rājan vedadhvani niveditam

विस्मिता ह्यभवन् सर्वे श्रुत्वा स्मृतिभयानकम् । दानवा बलवन्तो ऽद्य ते क्रौञ्चपुरवासिनः

vismitā hyabhavan sarve śrutvā smṛtibhayānakam / dānavā balavanto 'dya te krauñcapuravāsinaḥ

महाबाहुः सुबाहुश् च दैत्यकोटिसमावृताः । आगता नर्मदा तीरे सभृत्यबलवाहनाः

mahābāhuḥ subāhuś ca daityakoṭisamāvṛtāḥ / āgatā narmadā tīre sabhṛtyabalavāhanāḥ

दक्षिणां दिशमाश्रित्य यज्ञविघ्नं विचक्रिरे । ब्रह्माद्या मुनयः सर्वे भयत्रस्ताश् च कम्पिरे

dakṣiṇāṃ diśamāśritya yajñavighnaṃ vicakrire / brahmādyā munayaḥ sarve bhayatrastāś ca kampire

उवाच वचनं ब्रह्मा देवतुल्यं पुरोधसम् । मया विधिर् विस्मृतश् च मन्त्रादीनां महाभयात्

uvāca vacanaṃ brahmā devatulyaṃ purodhasam / mayā vidhir vismṛtaś ca mantrādīnāṃ mahābhayāt

उवाच रन्तिदेवं च यज्ञध्वंसं निवारय । ब्रह्मिष्ठस् तद् वचः श्रुत्वा रन्तिदेवो महीपतिः

uvāca rantidevaṃ ca yajñadhvaṃsaṃ nivāraya / brahmiṣṭhas tad vacaḥ śrutvā rantidevo mahīpatiḥ

यदि मे विद्यते सत्यं शिवभक्तिपरा मतिः । दैत्यराक्षसदुष्टाश् च ये चान्ये विघ्नकारकाः

yadi me vidyate satyaṃ śivabhaktiparā matiḥ / daityarākṣasaduṣṭāś ca ye cānye vighnakārakāḥ

सर्वे ते विलयं यान्ति तमः सूर्योदये यथा । पश्यन्तु मम सामर्थ्यं देवा विगतकल्मषाः

sarve te vilayaṃ yānti tamaḥ sūryodaye yathā / paśyantu mama sāmarthyaṃ devā vigatakalmaṣāḥ

एवमुक्त्वा ततो राजन् कुशाग्रेण तु नार्मदः । प्रवाहो दुष्टरक्षार्थं दक्षिणस्यां प्रकल्पितः

evamuktvā tato rājan kuśāgreṇa tu nārmadaḥ / pravāho duṣṭarakṣārthaṃ dakṣiṇasyāṃ prakalpitaḥ

विष्णुश् चैव स्मृतस् तत्र शङ्खचक्रगदाधरः । उत्तरे देवयानस्य प्रवाहः परिकल्पितः

viṣṇuś caiva smṛtas tatra śaṅkhacakragadādharaḥ / uttare devayānasya pravāhaḥ parikalpitaḥ

एवं कृत्वा तु घोरेण देवमन्त्रेण सुव्रतः । जुहावाहवनीये तु कुण्डे बिल्वाम्रवेतसम्

evaṃ kṛtvā tu ghoreṇa devamantreṇa suvrataḥ / juhāvāhavanīye tu kuṇḍe bilvāmravetasam

तस्मात् समुत्थितं लिङ्गं ज्वलत् कालानलप्रभम् । नान्तो नादिर् न मध्यं च तस्य लिङ्गस्य भारत

tasmāt samutthitaṃ liṅgaṃ jvalat kālānalaprabham / nānto nādir na madhyaṃ ca tasya liṅgasya bhārata

ततः सुरासुराः सर्वे चक्रुः स्तोत्रम् इदं पुरः । ओं नमो भुवनेशाय आदिदेव नमो ऽस्तु ते

tataḥ surāsurāḥ sarve cakruḥ stotram idaṃ puraḥ / oṃ namo bhuvaneśāya ādideva namo 'stu te

चराचरख्यापकाय सृष्टिसंहारकारिणे । स्तोत्रं श्रुत्वा महादेवः शान्तरूपो जगत् पतिः

carācarakhyāpakāya sṛṣṭisaṃhārakāriṇe / stotraṃ śrutvā mahādevaḥ śāntarūpo jagat patiḥ

बभूव परमप्रीतश् चराचरगुरुस् तदा । तद् दृष्ट्वा तादृशं कर्म रन्तिदेवस्य धीमतः

babhūva paramaprītaś carācaragurus tadā / tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ karma rantidevasya dhīmataḥ

आगत्य दानवाधीशो रन्तिदेवमपूजयत् । आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमीति चाब्रवीत्

āgatya dānavādhīśo rantidevamapūjayat / ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomīti cābravīt

उवाच वचनं राजा प्रहसन्न् इव भारत । आतिथ्यकाले सम्प्राप्ते यज्ञभागं वदामि ते

uvāca vacanaṃ rājā prahasann iva bhārata / ātithyakāle samprāpte yajñabhāgaṃ vadāmi te

देवानां यज्ञभांगं च दानवानां च सर्वशः । परिकल्प्य यथान्यायं मुदा परमया युतः

devānāṃ yajñabhāṃgaṃ ca dānavānāṃ ca sarvaśaḥ / parikalpya yathānyāyaṃ mudā paramayā yutaḥ

स्वं स्वं यानं समारुह्य दानवास् ते च सर्वशः । लिङ्गं बिल्वाम्रकं नाम जुष्टं दैवैर् जगत् पतेः

svaṃ svaṃ yānaṃ samāruhya dānavās te ca sarvaśaḥ / liṅgaṃ bilvāmrakaṃ nāma juṣṭaṃ daivair jagat pateḥ

नमस्कृत्य महादेवं रन्तिदेवं प्रतुष्टुवुः । ततः प्रमुदिता देवा रन्तिदेवम् अपूजयन्

namaskṛtya mahādevaṃ rantidevaṃ pratuṣṭuvuḥ / tataḥ pramuditā devā rantidevam apūjayan

उमया सह देवेशं गणकोटिसमन्वितम् । ब्रह्मा विष्णुश् च देवाश् च वरं दत्त्वा दिवं ययुः

umayā saha deveśaṃ gaṇakoṭisamanvitam / brahmā viṣṇuś ca devāś ca varaṃ dattvā divaṃ yayuḥ

गतेषु तेषु देवेषु रन्तिदेवः पुरं ययौ । कदाचिद् वृत्रहा तत्र ब्रह्महत्यासमावृतः

gateṣu teṣu deveṣu rantidevaḥ puraṃ yayau / kadācid vṛtrahā tatra brahmahatyāsamāvṛtaḥ

रेवाकुब्जासमायोगे सर्वं स्नानादिकं व्यधात् । तत्क्षणाद् दिव्यदेहस् तु सूर्यसंकाशतेजसः

revākubjāsamāyoge sarvaṃ snānādikaṃ vyadhāt / tatkṣaṇād divyadehas tu sūryasaṃkāśatejasaḥ

शरीरात् तस्य निर्गत्य ब्रह्महत्याह वासवम् । अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् एकहत्या तवैव का

śarīrāt tasya nirgatya brahmahatyāha vāsavam / asya tīrthasya māhātmyād ekahatyā tavaiva kā

ब्रह्महत्यासहस्रं हि तमः सूर्योदये यथा । तीर्थे ऽस्मिन् विनशेद् यावद् योजनानि चतुर्दश

brahmahatyāsahasraṃ hi tamaḥ sūryodaye yathā / tīrthe 'smin vinaśed yāvad yojanāni caturdaśa

एतस्मिन्न् अन्तरे शक्रं प्रत्यक्षं प्राह कल्पगा । शान्तिस् ते ऽस्तु महाभाग यथेष्टं गच्छ साम्प्रतम्

etasminn antare śakraṃ pratyakṣaṃ prāha kalpagā / śāntis te 'stu mahābhāga yatheṣṭaṃ gaccha sāmpratam

इति तस्या वचः श्रुत्वा तां नमस्कृत्य कल्पगाम् । दिव्ययानं समारुह्य मुदा परमया युतः

iti tasyā vacaḥ śrutvā tāṃ namaskṛtya kalpagām / divyayānaṃ samāruhya mudā paramayā yutaḥ

अप्सरोगणसंयुक्तं दिव्यगन्धर्वनादितम् । तत्रारूढः सुरपतिर् यथा पूर्वं तथैव सः

apsarogaṇasaṃyuktaṃ divyagandharvanāditam / tatrārūḍhaḥ surapatir yathā pūrvaṃ tathaiva saḥ

धृतदिव्यातपत्रस् तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः । स्तूयमानः सुरगणैः प्रविवेशामरावतीम्

dhṛtadivyātapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ / stūyamānaḥ suragaṇaiḥ praviveśāmarāvatīm

शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च । मया च कथितं राजंस् तव ब्रह्मर्षिपूर्वकम्

śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca / mayā ca kathitaṃ rājaṃs tava brahmarṣipūrvakam