इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे बिल्वाम्रकोत्पत्तिवर्णनो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 23 मार्कण्डेय उवाच: हरिकेश इति ख्यातः शालग्रामे द्विजोत्तमः । शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe bilvāmrakotpattivarṇano nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 23 mārkaṇḍeya uvāca: harikeśa iti khyātaḥ śālagrāme dvijottamaḥ / śiloñchavṛttirdharmātmā satyavrataparāyaṇaḥ
ब्राह्मणी सुव्रता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा पतिशुश्रूषणे रता
brāhmaṇī suvratā tasya dharmapatnī yaśasvinī / pativratā mahābhāgā patiśuśrūṣaṇe ratā
काले ऋतुमती सा तु ऋतुगामी च स द्विजः । तस्य पुत्रशतं जज्ञे कपिलापुरम् आश्रितम्
kāle ṛtumatī sā tu ṛtugāmī ca sa dvijaḥ / tasya putraśataṃ jajñe kapilāpuram āśritam
शिलोञ्छवृत्तियोगेन प्रस्थमेकमुपार्जयत् । क्षुत्क्षामाः ते च शिशवो रुदन्ति करुणं ततः
śiloñchavṛttiyogena prasthamekamupārjayat / kṣutkṣāmāḥ te ca śiśavo rudanti karuṇaṃ tataḥ
शिशून् बुभुक्षितान् दृष्ट्वा माता शोकार्तिविह्वला । गर्हयन्ती सुदुःखार्ता ब्राह्मणी पतिम् अब्रवीत्
śiśūn bubhukṣitān dṛṣṭvā mātā śokārtivihvalā / garhayantī suduḥkhārtā brāhmaṇī patim abravīt
वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः । भरणीयाः प्रयत्नेन एष धर्मः सनातनः
vṛddhau ca mātāpitarau sādhvī bhāryā sutaḥ śiśuḥ / bharaṇīyāḥ prayatnena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
भरणं पोष्यवर्गस्य पुत्राणां च विशेषतः । एतच् छ्रुत्वा तु वचनं ब्राह्मण्याः शोकविह्वलः
bharaṇaṃ poṣyavargasya putrāṇāṃ ca viśeṣataḥ / etac chrutvā tu vacanaṃ brāhmaṇyāḥ śokavihvalaḥ
हरिकेशो ऽब्रवीद् वाक्यं ब्राह्मणीं प्रति भारत । न मया संचितं धान्यं न वित्तं गृहमेधिना
harikeśo 'bravīd vākyaṃ brāhmaṇīṃ prati bhārata / na mayā saṃcitaṃ dhānyaṃ na vittaṃ gṛhamedhinā
ग्रामे ग्रामे भिक्षयित्वा सविभागं पृथक् पृथक् । ददामि परमं धान्यं नान्यां वृत्तिं तु कारये
grāme grāme bhikṣayitvā savibhāgaṃ pṛthak pṛthak / dadāmi paramaṃ dhānyaṃ nānyāṃ vṛttiṃ tu kāraye
ब्राह्मण्य् उवाच: बालहत्यासमं पापं बाले वृद्धे क्षुधार्दिते । तस्मात् प्रतिग्रहं कृत्वा भर्तव्या मम पुत्रकाः
brāhmaṇy uvāca: bālahatyāsamaṃ pāpaṃ bāle vṛddhe kṣudhārdite / tasmāt pratigrahaṃ kṛtvā bhartavyā mama putrakāḥ
पुत्रेण लोकं जयति पुत्रेण सुखमेधते । पुत्रेण स्वर्गम् आप्नोति पितॄणां परमा गतिः
putreṇa lokaṃ jayati putreṇa sukhamedhate / putreṇa svargam āpnoti pitṝṇāṃ paramā gatiḥ
अम्बरीषस्य नृपतेर् अयोध्याधिपतेः किल । वर्तमाने महायज्ञे कुरुक्षेत्रे द्विजोत्तमाः
ambarīṣasya nṛpater ayodhyādhipateḥ kila / vartamāne mahāyajñe kurukṣetre dvijottamāḥ
गताश् च ब्राह्मणास् तत्र प्रतिग्रहजिघृक्षया । गाः कांचनं धनं प्राप्य शालग्रामनिवासिनः
gatāś ca brāhmaṇās tatra pratigrahajighṛkṣayā / gāḥ kāṃcanaṃ dhanaṃ prāpya śālagrāmanivāsinaḥ
नानाभरणशोभाढ्या आगताः समलंकृताः । याहि यत्र द्विजाः सर्वे शालग्रामनिवासिनः
nānābharaṇaśobhāḍhyā āgatāḥ samalaṃkṛtāḥ / yāhi yatra dvijāḥ sarve śālagrāmanivāsinaḥ
सुतार्थं हरिकेशो ऽथ रक्षिते कुरुजाङ्गले । अम्बरीषस्य नृपतेर् वर्तमाने महामखे
sutārthaṃ harikeśo 'tha rakṣite kurujāṅgale / ambarīṣasya nṛpater vartamāne mahāmakhe
गृहीत्वा ब्राह्मणीं पुत्रान् कुरुक्षेत्रं जगाम ह । प्रविष्टश्चाध्वरे तस्मिन् यत्र ते सन्ति ऋत्विजः
gṛhītvā brāhmaṇīṃ putrān kurukṣetraṃ jagāma ha / praviṣṭaścādhvare tasmin yatra te santi ṛtvijaḥ
ब्रह्मघोषस्वरेणैव स दृष्ट्वा दिवि देवताः । यमो ऽङ्गिरामुनिर् विष्णुर्वशिष्ठो दक्ष एव च
brahmaghoṣasvareṇaiva sa dṛṣṭvā divi devatāḥ / yamo 'ṅgirāmunir viṣṇurvaśiṣṭho dakṣa eva ca
बृहद्विष्णुः प्रसन्नात्मा शातातपपराशरौ । आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्यायनबृहस्पती
bṛhadviṣṇuḥ prasannātmā śātātapaparāśarau / āpastambośanovyāsāḥ kātyāyanabṛhaspatī
हारीतः शङ्खलिखितौ याज्ञवल्क्यो ऽथ गौतमः । दुर्वासाः काश्यपो गर्गो भारद्वाजो ऽत्रिरेव च
hārītaḥ śaṅkhalikhitau yājñavalkyo 'tha gautamaḥ / durvāsāḥ kāśyapo gargo bhāradvājo 'trireva ca
नारदः पर्वतश् चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । विभाण्डको भृगुश् चैव शाकटो बादरायणः
nāradaḥ parvataś caiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / vibhāṇḍako bhṛguś caiva śākaṭo bādarāyaṇaḥ
बालखिल्या ब्रह्मपुत्रा ब्रह्मतेजो वपुर्धराः । अष्टाशीतिसहस्राणि ब्रह्मदण्डं समारुहन्
bālakhilyā brahmaputrā brahmatejo vapurdharāḥ / aṣṭāśītisahasrāṇi brahmadaṇḍaṃ samāruhan
अम्बरीषो महाराज दृष्ट्वा ब्राह्मणपुङ्गवम् । ब्रह्मर्षींस् तान् नमस्कृत्य अर्घपाद्यैर् अपूजयत्
ambarīṣo mahārāja dṛṣṭvā brāhmaṇapuṅgavam / brahmarṣīṃs tān namaskṛtya arghapādyair apūjayat
किमर्थमागतो विप्रसभार्यः सहपुत्रकैः । अनुग्रहम् इमं मन्ये यन्मां वदसि सुव्रत
kimarthamāgato viprasabhāryaḥ sahaputrakaiḥ / anugraham imaṃ manye yanmāṃ vadasi suvrata
आतिथ्यकाले सम्प्राप्तो याचयस्व यथोचितम् । ब्राह्मण उवाच: वित्तं वर्षशतं यावदेकैकाय सुताय मे
ātithyakāle samprāpto yācayasva yathocitam / brāhmaṇa uvāca: vittaṃ varṣaśataṃ yāvadekaikāya sutāya me
त्वं देहि जीवनायाश होमधेनुं तथोत्तमाम् । अयुतं तु गवां भूप हेमभारपरिष्कृतम्
tvaṃ dehi jīvanāyāśa homadhenuṃ tathottamām / ayutaṃ tu gavāṃ bhūpa hemabhārapariṣkṛtam
कोटिमेकां हिरण्यस्य वस्त्रभूषणमुत्तमम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा द्विजस्य पृथिवीपतिः
koṭimekāṃ hiraṇyasya vastrabhūṣaṇamuttamam / iti tasya vacaḥ śrutvā dvijasya pṛthivīpatiḥ
श्रद्धया परया युक्तः सर्वं दत्त्वा यथोदितम् । शालग्रामपदं यानैः शीघ्रं प्रावेशयत् ततः
śraddhayā parayā yuktaḥ sarvaṃ dattvā yathoditam / śālagrāmapadaṃ yānaiḥ śīghraṃ prāveśayat tataḥ
क्रतुम् इष्ट्वा स राजर्षिर् मुमुदे देववच् चिरम् । नानाविधान् स भुक्त्वा ऽथ भोगान् पत्नीसुतैः सह
kratum iṣṭvā sa rājarṣir mumude devavac ciram / nānāvidhān sa bhuktvā 'tha bhogān patnīsutaiḥ saha
कालान्तरे ततः प्राप्ते ऋषिर् मृत्युवशं गतः । मरुदेशे निरुदके ब्रह्मरक्षस्त्वमागतः
kālāntare tataḥ prāpte ṛṣir mṛtyuvaśaṃ gataḥ / marudeśe nirudake brahmarakṣastvamāgataḥ
राजप्रतिग्रहाद् दुष्टात् पुनर्जन्म न विद्यते । ब्राह्मण्यं यः परित्यज्य द्रव्यलोभेन मोहितः
rājapratigrahād duṣṭāt punarjanma na vidyate / brāhmaṇyaṃ yaḥ parityajya dravyalobhena mohitaḥ
विषयामिषलुब्धस् तु कुर्याद् राज प्रतिग्रहम् । नरके रौरवे घोरे तस्येह पतनं ध्रुवम्
viṣayāmiṣalubdhas tu kuryād rāja pratigraham / narake raurave ghore tasyeha patanaṃ dhruvam
वृक्षादावाग्निना दग्धाः प्ररोहन्ति वनागमे । राजप्रतिग्रहाद् दग्धा न प्ररोहन्ति कर्हिचित्
vṛkṣādāvāgninā dagdhāḥ prarohanti vanāgame / rājapratigrahād dagdhā na prarohanti karhicit
शोचन्ति पूर्व जन्मानि अन्यजन्मकृतानि च । भार्यापुत्रकृतेनैव गतो ऽहं नरकार्णवम्
śocanti pūrva janmāni anyajanmakṛtāni ca / bhāryāputrakṛtenaiva gato 'haṃ narakārṇavam
एवम् उक्त्वा कुरुक्षेत्रं पुत्रदारादिभिः सह । तत्र द्वादशवर्षाणि उषित्वा सुबुभुक्षितः
evam uktvā kurukṣetraṃ putradārādibhiḥ saha / tatra dvādaśavarṣāṇi uṣitvā sububhukṣitaḥ
उच्छिष्टं कश्मलं भुङ्क्ते राक्षसीं योनिमाश्रितः । वाराणसीं प्रयागं तु पुष्करं नैमिषं तथा
ucchiṣṭaṃ kaśmalaṃ bhuṅkte rākṣasīṃ yonimāśritaḥ / vārāṇasīṃ prayāgaṃ tu puṣkaraṃ naimiṣaṃ tathā
गङ्गासागरसम् भेदं क्षेत्रं कनखलं तथा । केदारं च महापुण्यं प्रभासं शशिभूषणम्
gaṅgāsāgarasam bhedaṃ kṣetraṃ kanakhalaṃ tathā / kedāraṃ ca mahāpuṇyaṃ prabhāsaṃ śaśibhūṣaṇam
अटित्वा सर्वतीर्थानि पापयोनिरतो नृप । चिन्तयामास देहं मे न निवृत्तं कथंचन
aṭitvā sarvatīrthāni pāpayonirato nṛpa / cintayāmāsa dehaṃ me na nivṛttaṃ kathaṃcana
तस्मात् पापविशद्ध्यर्थं प्रविशामि हुताशनम् । भार्या तस्य सपुत्रा वै भर्तारं सुव्रता ऽब्रवीत्
tasmāt pāpaviśaddhyarthaṃ praviśāmi hutāśanam / bhāryā tasya saputrā vai bhartāraṃ suvratā 'bravīt
किंचिद् विज्ञापयामि त्वां यदि मां मन्यसे विभो । क्षणमात्रेण दुःखेन साधयामि सुखं बहु
kiṃcid vijñāpayāmi tvāṃ yadi māṃ manyase vibho / kṣaṇamātreṇa duḥkhena sādhayāmi sukhaṃ bahu
ब्राह्मणस्य हि धर्मो ऽयं सर्वस् तद् वह्णिसाधनेन । तत्समाहृत्य दारूणि प्रदीप्य च हुताशनम्
brāhmaṇasya hi dharmo 'yaṃ sarvas tad vahṇisādhanena / tatsamāhṛtya dārūṇi pradīpya ca hutāśanam
अहं विशाम्यविधवा भर्तारं प्रथमं द्रुतम् । न पश्यामि पतन्तं वै ज्वलने दारुणे भृशम्
ahaṃ viśāmyavidhavā bhartāraṃ prathamaṃ drutam / na paśyāmi patantaṃ vai jvalane dāruṇe bhṛśam
उक्ता सा ऽकाशवाण्या च मा ते मृत्युभयं शुभे । श्रूयतां मम वाक्यं हि यथा धर्मो न हीयते
uktā sā 'kāśavāṇyā ca mā te mṛtyubhayaṃ śubhe / śrūyatāṃ mama vākyaṃ hi yathā dharmo na hīyate
कुब्जारेवासमायोगे ब्रह्मरक्षोविमोक्षणम् । तत्र स्नात्वा दिवं याति बिल्वाम्रकम् अर्चनात्
kubjārevāsamāyoge brahmarakṣovimokṣaṇam / tatra snātvā divaṃ yāti bilvāmrakam arcanāt
लभते ब्रह्मलोकं च रक्षोयोनेश् च मोक्षणम् । ब्रह्मराक्षस उवाच: का ऽसि त्वं च वरारोहे कस्य चासि यशस्विनि
labhate brahmalokaṃ ca rakṣoyoneś ca mokṣaṇam / brahmarākṣasa uvāca: kā 'si tvaṃ ca varārohe kasya cāsi yaśasvini
अनुग्रहार्थं भूतानां पूर्वजन्म कृतैः शुभैः । आकाशवाण्य् उवाच: धन्या ऽहं सर्वभूतानामव्यक्ताव्यक्तरूपिणी
anugrahārthaṃ bhūtānāṃ pūrvajanma kṛtaiḥ śubhaiḥ / ākāśavāṇy uvāca: dhanyā 'haṃ sarvabhūtānāmavyaktāvyaktarūpiṇī
एवमुस्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । पुत्रदारान्वितो नत्वा हरिकेशः सुरेश्वरम्
evamustvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata / putradārānvito natvā harikeśaḥ sureśvaram
सम्प्राप्त सुमुदायुक्तः कुब्जारेवासमागमम् । तत्र स्नात्वा यथान्यायम् अर्चयित्वा महेश्वरम्
samprāpta sumudāyuktaḥ kubjārevāsamāgamam / tatra snātvā yathānyāyam arcayitvā maheśvaram
हुताशनं प्रविविशुः स्मृत्वा देवं हारिं हरम् । स्वीयं गृहमिवाक्लेशाः कामक्रोधविवर्जिताः
hutāśanaṃ praviviśuḥ smṛtvā devaṃ hāriṃ haram / svīyaṃ gṛhamivākleśāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ
तत्क्षणाद् दिव्यदेहास् तु ब्रह्मतेजोवपुर्धराः । दिव्ययानं समारुह्य ब्रह्मलोकम् अवाप्नुयुः
tatkṣaṇād divyadehās tu brahmatejovapurdharāḥ / divyayānaṃ samāruhya brahmalokam avāpnuyuḥ
पुत्रदारसमायुक्तो हरिकेशो नृपोत्तम । तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दिवि दीव्यति देववत्
putradārasamāyukto harikeśo nṛpottama / tasya tīrthasya māhātmyād divi dīvyati devavat
शतमष्टोत्तरं तत्र लिङ्गानां पुण्यसङ्गमे । मार्कण्डेश्वरम् इत्येकं मधुरेश्वरम् एव च
śatamaṣṭottaraṃ tatra liṅgānāṃ puṇyasaṅgame / mārkaṇḍeśvaram ityekaṃ madhureśvaram eva ca
शूलपाणिं तथैवान्यम् अगस्त्येश्वरम् एव च । एतान्य् अन्यानि चैवेह सिद्धलिङ्गानि सन्ति वै
śūlapāṇiṃ tathaivānyam agastyeśvaram eva ca / etāny anyāni caiveha siddhaliṅgāni santi vai
एतत् सर्वं यथा न्यायं कथितं तव सुव्रत । कुब्जारेवासमायोगं सुरासुरनिषेवितम्
etat sarvaṃ yathā nyāyaṃ kathitaṃ tava suvrata / kubjārevāsamāyogaṃ surāsuraniṣevitam
प्रातर्यः कीर्तयेद् भक्त्या नर्मदां सप्तकल्पगाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स शैवं लभते पुरम्
prātaryaḥ kīrtayed bhaktyā narmadāṃ saptakalpagām / sarvapāpavinirmuktaḥ sa śaivaṃ labhate puram