इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कुब्जामाहात्म्ये त्रयोविंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 24 युधिष्ठिर उवाच: समुत्पत्तिं च कुब्जाया यस्यां विमलमानसाः । सर्वपापविनिर्मुक्ता गन्धर्वो रगराक्षसाः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kubjāmāhātmye trayoviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 24 yudhiṣṭhira uvāca: samutpattiṃ ca kubjāyā yasyāṃ vimalamānasāḥ / sarvapāpavinirmuktā gandharvo ragarākṣasāḥ
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण महामुने । कथ्यतां मुनिशार्दूल समाख्यानं पुरातनम्
etad vai śrotum icchāmi vistareṇa mahāmune / kathyatāṃ muniśārdūla samākhyānaṃ purātanam
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । चित्राङ्गदः शक्रसुतो गन्धर्वः काममोहितः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm / citrāṅgadaḥ śakrasuto gandharvaḥ kāmamohitaḥ
समालम्ब्य कुमारीणां दशलक्षाणि भारत । रेमे यथेच्छया सो ऽपि पश्चान् मुक्तश् च किल्विषात्
samālambya kumārīṇāṃ daśalakṣāṇi bhārata / reme yathecchayā so 'pi paścān muktaś ca kilviṣāt
आख्यानं कथयिष्यामि यथावृत्त पुरातनम् । सुवर्णो नाम गन्धर्वस् तस्य भार्या यशस्विनी
ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathāvṛtta purātanam / suvarṇo nāma gandharvas tasya bhāryā yaśasvinī
हेमगर्भेति विख्याता शक्रस्यैव यथा शची । सुता तस्याः सुकामेति विदितानङ्गमोहिनी
hemagarbheti vikhyātā śakrasyaiva yathā śacī / sutā tasyāḥ sukāmeti viditānaṅgamohinī
रूपयौवनसम्पन्ना ऊढा वै धनदेन सा । गौर्याराधनयोगेन तस्याः पुत्रो ऽप्य् अजायत
rūpayauvanasampannā ūḍhā vai dhanadena sā / gauryārādhanayogena tasyāḥ putro 'py ajāyata
केतुमाल इति ख्यातो राजा वैद्याधरे पुरे । शशिरेखा प्रिया तस्य भार्व्या वै रूपशालिनी
ketumāla iti khyāto rājā vaidyādhare pure / śaśirekhā priyā tasya bhārvyā vai rūpaśālinī
द्वे कन्ये जनयामास रतिः प्रीतिर्मनोरमे । ददौ स कामदेवाय पाणिग्रहणपूर्वकम्
dve kanye janayāmāsa ratiḥ prītirmanorame / dadau sa kāmadevāya pāṇigrahaṇapūrvakam
कन्यानां दशलक्षाणि भूषणैर् भूषितानि च । तास् तु यानसमारूढाः कामरूपा मनोरमाः
kanyānāṃ daśalakṣāṇi bhūṣaṇair bhūṣitāni ca / tās tu yānasamārūḍhāḥ kāmarūpā manoramāḥ
विचित्रवस्त्राभरणा गौर्याराधन तत् परा । तावन्न भुज्यते ताभिस् ताम्बूलं भोजनादिकम्
vicitravastrābharaṇā gauryārādhana tat parā / tāvanna bhujyate tābhis tāmbūlaṃ bhojanādikam
यावन्न कार्यम् अस्माभिर् इति सङ्कल्पमादधुः । नित्यं तैर्यत्रिकं तास् तु चक्रुः सर्वा समाहिता
yāvanna kāryam asmābhir iti saṅkalpamādadhuḥ / nityaṃ tairyatrikaṃ tās tu cakruḥ sarvā samāhitā
वसन्ते समनुप्राप्ते द्रष्टुं प्रेक्षणकं पुरा । पुष्पकेण विमानेन जग्मुस् ता इन्द्रमन्दिरम्
vasante samanuprāpte draṣṭuṃ prekṣaṇakaṃ purā / puṣpakeṇa vimānena jagmus tā indramandiram
क्रीडयित्वा यथा न्यायं मदिरामदविह्वलाः । अदृष्ट्वैव भवानीं ताश् चक्रे ताम्बूलभक्षणम्
krīḍayitvā yathā nyāyaṃ madirāmadavihvalāḥ / adṛṣṭvaiva bhavānīṃ tāś cakre tāmbūlabhakṣaṇam
चित्राङ्गदस्य चापारं रूपं दृष्ट्वा वराङ्गनाः । मोहिता ना ऽभिजानन्ति मदिरोन्मत्तमानसाः
citrāṅgadasya cāpāraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā varāṅganāḥ / mohitā nā 'bhijānanti madironmattamānasāḥ
तैश् चापि कामिताः सर्वा गन्धर्व्यो मुदिताननाः । नानाविधैस् तथा कार्यैश् चिक्रीडुर्मन्मथाद् दिवि
taiś cāpi kāmitāḥ sarvā gandharvyo muditānanāḥ / nānāvidhais tathā kāryaiś cikrīḍurmanmathād divi
अतीते वत्सरे तास् तु गन्धर्वपुरमागताः । गौरीं द्रष्टुं समाजग्मुर् उमा माहेश्वरं पुरम्
atīte vatsare tās tu gandharvapuramāgatāḥ / gaurīṃ draṣṭuṃ samājagmur umā māheśvaraṃ puram
नमस्कृत्य ततो देवीम् इदं वचनम् अब्रुवन् । रक्षस्वास्माकमीशानि च्युतानां नियमात् स्वकात्
namaskṛtya tato devīm idaṃ vacanam abruvan / rakṣasvāsmākamīśāni cyutānāṃ niyamāt svakāt
ततश् चुकोप देवी तान् पापकर्मरतान् प्रति । व्रतादिकं हता ये ये परदाराविदूषकाः
tataś cukopa devī tān pāpakarmaratān prati / vratādikaṃ hatā ye ye paradārāvidūṣakāḥ
अपत्रपा दुराचाराः सर्वलोकबहिष्कृताः । तद् अधर्मस्य पापस्यानिष्कृतिर् धरणीतले
apatrapā durācārāḥ sarvalokabahiṣkṛtāḥ / tad adharmasya pāpasyāniṣkṛtir dharaṇītale
कुमारीं कामयेद् यस् तु कामलोभेन मोहितः । षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः
kumārīṃ kāmayed yas tu kāmalobhena mohitaḥ / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ
एतस्मिन्न् अन्तरे राजंस् ततश्चैत्राङ्गदः स्तुवन् । प्रणम्य शिरसा देवीम् इदं वचनम् अब्रवीत्
etasminn antare rājaṃs tataścaitrāṅgadaḥ stuvan / praṇamya śirasā devīm idaṃ vacanam abravīt
शापस्य स भयाद् भूरि विललाप नराधिप । अकार्यं कृतम् अस्माभिर् गन्धर्वतनयान्वितैः
śāpasya sa bhayād bhūri vilalāpa narādhipa / akāryaṃ kṛtam asmābhir gandharvatanayānvitaiḥ
प्रायश्चित्तं किम् अस्याद्य पापस्य गद निष्कृतिम् । उवाच वचनं देवी गन्धर्वं काममोहितम्
prāyaścittaṃ kim asyādya pāpasya gada niṣkṛtim / uvāca vacanaṃ devī gandharvaṃ kāmamohitam
धर्मक्रियाविलुप्तस्य स्वर्गलोकच्युतस्य च । कुमारीदूषणे पापं महतां लोमहर्षणम्
dharmakriyāviluptasya svargalokacyutasya ca / kumārīdūṣaṇe pāpaṃ mahatāṃ lomaharṣaṇam
कुमारीदूषणे पापे निष्कृतिर् न विधीयते । मम गन्धर्वकन्याश् च मधुपानैर् विडम्बिताः
kumārīdūṣaṇe pāpe niṣkṛtir na vidhīyate / mama gandharvakanyāś ca madhupānair viḍambitāḥ
यूयं त्व् अनेन पापेन गन्धर्वाः काममोहिताः । कुब्जावामनहीनाङ्गा भविष्यथ सहस्रशः
yūyaṃ tv anena pāpena gandharvāḥ kāmamohitāḥ / kubjāvāmanahīnāṅgā bhaviṣyatha sahasraśaḥ
दिव्यवर्षसहस्रं तु मर्त्यलोके चरिष्यथ । कन्याविकृतदोषेण कुब्जामर्कटकाननाः
divyavarṣasahasraṃ tu martyaloke cariṣyatha / kanyāvikṛtadoṣeṇa kubjāmarkaṭakānanāḥ
स्वकर्मकृतदोषेण पापं भुञ्जन्तु भूतले । एव शप्तास् तु ते देव्या सर्वे मर्त्य समागमन्
svakarmakṛtadoṣeṇa pāpaṃ bhuñjantu bhūtale / eva śaptās tu te devyā sarve martya samāgaman
शोचन्तः स्वानि कर्माणि पूर्वजन्मकृतानि च । बभ्रमुः सर्वतीर्थानि लोके चैव चराचरे
śocantaḥ svāni karmāṇi pūrvajanmakṛtāni ca / babhramuḥ sarvatīrthāni loke caiva carācare
विषण्णवदनास् सर्वे पापेना ऽनेन कार्षिताः । शापस्या ऽन्तं न विन्दन्ति सर्वतीर्थान् भ्रमन्त्यपि
viṣaṇṇavadanās sarve pāpenā 'nena kārṣitāḥ / śāpasyā 'ntaṃ na vindanti sarvatīrthān bhramantyapi
एकविंशतिलक्षाणि गन्धर्वाणि तथा ऽनघ । न देवा न च तीर्थानि पापस्या ऽस्य विशुद्धये
ekaviṃśatilakṣāṇi gandharvāṇi tathā 'nagha / na devā na ca tīrthāni pāpasyā 'sya viśuddhaye
नान्यद् वा युज्यते कर्म मुक्त्वा चैव हुताशनम् । कर्मणां दोषदाहेन मुञ्चामः पापकर्मणः
nānyad vā yujyate karma muktvā caiva hutāśanam / karmaṇāṃ doṣadāhena muñcāmaḥ pāpakarmaṇaḥ
दत्तो ऽस्माकं महाशापो पापमार्गनिवर्तकः । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः सकुबेरः पुराधिपः
datto 'smākaṃ mahāśāpo pāpamārganivartakaḥ / etasminn antare prāptaḥ sakuberaḥ purādhipaḥ
सम्प्राप्तो नैमिषारण्ये यत्र चित्राङ्गदादयः । तान् दृष्ट्वा सो ऽब्रवीद् देवः क्षणमात्रं प्रतीक्षत
samprāpto naimiṣāraṇye yatra citrāṅgadādayaḥ / tān dṛṣṭvā so 'bravīd devaḥ kṣaṇamātraṃ pratīkṣata
उमामाहेश्वरे यावद् वच्मि गत्वा यथोदितम् । एवम् उक्त्वा ययौ देवः कैलासं पर्वतोत्तमम्
umāmāheśvare yāvad vacmi gatvā yathoditam / evam uktvā yayau devaḥ kailāsaṃ parvatottamam
साष्टाङ्गं च नमस्कृत्य उमया सहितं हरम् । जय देवि सुरेशानि संसारार्णवतारिणि
sāṣṭāṅgaṃ ca namaskṛtya umayā sahitaṃ haram / jaya devi sureśāni saṃsārārṇavatāriṇi
त्वया सृष्टम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । व्यापिनी शक्तिरूपेण सर्वेषां प्राणिनाम् अपि
tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / vyāpinī śaktirūpeṇa sarveṣāṃ prāṇinām api
इत्येवम् आदिभिर् वाक्यैर् देवीं तुष्टाव वासवः । स्तोत्रैः स्तुता महादेवी शक्रं वचनम् अब्रवीत्
ityevam ādibhir vākyair devīṃ tuṣṭāva vāsavaḥ / stotraiḥ stutā mahādevī śakraṃ vacanam abravīt
आर्तिः का ते समुत्पन्ना यथार्थं कथयस्व मे । उवाच वचनं शक्रः पार्वतीं प्रति भारत
ārtiḥ kā te samutpannā yathārthaṃ kathayasva me / uvāca vacanaṃ śakraḥ pārvatīṃ prati bhārata
वरदा यदि मे देवि वरं दातुं त्वम् इच्छसि । चित्राङ्गदादिपापस्य मोक्षणं क्रियतां शुभे
varadā yadi me devi varaṃ dātuṃ tvam icchasi / citrāṅgadādipāpasya mokṣaṇaṃ kriyatāṃ śubhe
देव्युवाच: शिवाज्ञा वर्तते लोके पापस्यास्य विशुद्धये । तस्मात् पापविशुद्ध्यर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
devyuvāca: śivājñā vartate loke pāpasyāsya viśuddhaye / tasmāt pāpaviśuddhyarthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
देवदेवं महादेवं याचस्व परमेश्वरम् । एवं देव्या वचः श्रुत्वा शक्रः प्रोवाच शङ्करम्
devadevaṃ mahādevaṃ yācasva parameśvaram / evaṃ devyā vacaḥ śrutvā śakraḥ provāca śaṅkaram
निष्कृतिस् त्व् अस्य पापस्य क्रियतां वचनात् मम । शङ्कर उवाच: यज्ञपाकाश्रमं गत्वा मेकलातीरम् आश्रितम्
niṣkṛtis tv asya pāpasya kriyatāṃ vacanāt mama / śaṅkara uvāca: yajñapākāśramaṃ gatvā mekalātīram āśritam
यज्ञपर्वतमासाद्य विन्ध्यस्यैव सुतोत्तमम् । तत्र यज्ञेश्वरं देवं लिङ्गं परमसिद्धिदम्
yajñaparvatamāsādya vindhyasyaiva sutottamam / tatra yajñeśvaraṃ devaṃ liṅgaṃ paramasiddhidam
बिल्वाम्रकं तथा चान्यत् कल्पगा तीरम् आश्रितम् । पुण्यस्थाने तु तत्रास्य शापस्यान्तो भविष्यति
bilvāmrakaṃ tathā cānyat kalpagā tīram āśritam / puṇyasthāne tu tatrāsya śāpasyānto bhaviṣyati
एकविंशतिलक्षाणि तत्र मुक्तानि सङ्गमे । गन्धर्वाणां महाराज कुब्जभावम् उपेयुषाम्
ekaviṃśatilakṣāṇi tatra muktāni saṅgame / gandharvāṇāṃ mahārāja kubjabhāvam upeyuṣām
महानदी नृपश्रेष्ठ कुब्जा तेन प्रकीर्तिता । दिव्ययानसमारूढाः स्तूयमाना मरुद्गणैः
mahānadī nṛpaśreṣṭha kubjā tena prakīrtitā / divyayānasamārūḍhāḥ stūyamānā marudgaṇaiḥ
मुदा परमया युक्ता गान्धर्वं लोकम् आप्नुयुः । बिल्वाम्रकं पूजयित्वा गन्धर्वा गतकिल्बिषाः
mudā paramayā yuktā gāndharvaṃ lokam āpnuyuḥ / bilvāmrakaṃ pūjayitvā gandharvā gatakilbiṣāḥ
यथा पूर्वं तथेदानी तीर्थस्या ऽस्य प्रभावतः । हर्षेण महता युक्तः शक्रो ऽपि त्रिदिवालयम्
yathā pūrvaṃ tathedānī tīrthasyā 'sya prabhāvataḥ / harṣeṇa mahatā yuktaḥ śakro 'pi tridivālayam
जगाम त्रिदशैः सार्धं परिपूर्णमनोरथः । षडस्य चोत्तरे भागे षडस्य दक्षिणे तथा
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ paripūrṇamanorathaḥ / ṣaḍasya cottare bhāge ṣaḍasya dakṣiṇe tathā
एवं ते कथितो राजन् रेवाकुब्जासमागमः । अनेके यस्य माहात्म्यात् संसिद्धिं परमां गताः
evaṃ te kathito rājan revākubjāsamāgamaḥ / aneke yasya māhātmyāt saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ
श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि मुच्यते भवबन्धनात्
śravaṇāt kīrtanād vā 'pi mucyate bhavabandhanāt