Chapter 25

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कुब्जामाहात्म्ये चित्राङ्गदशापमोचनो नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 25 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं दिव्यं स्वर्गसोपानसन्निभम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kubjāmāhātmye citrāṅgadaśāpamocano nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 25 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat kathayiṣyāmi tīrthānāṃ tīrthamuttamam / sarvapāpaharaṃ divyaṃ svargasopānasannibham

सपादकोटितीर्थानि पुरे माहेश्वरे नृप । रौद्रं वारुणम् आसाद्य क्रोशमात्रप्रमाणतः

sapādakoṭitīrthāni pure māheśvare nṛpa / raudraṃ vāruṇam āsādya krośamātrapramāṇataḥ

अत्रान्तरे महाराज शिवक्षेत्रमुदाहृतम् । प्राणत्यागं च यः कुर्याच् छिवलोके च मोदते

atrāntare mahārāja śivakṣetramudāhṛtam / prāṇatyāgaṃ ca yaḥ kuryāc chivaloke ca modate

तिर्यग्योनिगताः पापाः कीटपक्षिमृगादयः । ते ऽपि यान्ति शिवस्थानं यत्र देवो महेश्वरः

tiryagyonigatāḥ pāpāḥ kīṭapakṣimṛgādayaḥ / te 'pi yānti śivasthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ

तिलोदकप्रदानेन मातृकाः पितृकास् तथा । पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावद् आभूतसम्प्लवम्

tilodakapradānena mātṛkāḥ pitṛkās tathā / pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam

तत्रेष्टा ब्रह्मणा पूर्वमसंख्येयां मखोत्तमाः । शक्रश्च देवराज्रत्वं तत्रेष्ट्वा समवाप्तवान्

tatreṣṭā brahmaṇā pūrvamasaṃkhyeyāṃ makhottamāḥ / śakraśca devarājratvaṃ tatreṣṭvā samavāptavān

कार्तवीर्येण तत्रैव कृतं यज्ञशतं पुरा । अयोध्यायां पुरा राजन् यज्ञदानपरायणः

kārtavīryeṇa tatraiva kṛtaṃ yajñaśataṃ purā / ayodhyāyāṃ purā rājan yajñadānaparāyaṇaḥ

आदित्यस्य सुतश्चासीत् सूर्यवंशे महीपतिः । जित्वा ऽसुरांस् तथा दैत्यान् रक्षोगणसमन्वितान्

ādityasya sutaścāsīt sūryavaṃśe mahīpatiḥ / jitvā 'surāṃs tathā daityān rakṣogaṇasamanvitān

मनुर्नाम्ना चक्रवर्ती शक्रादीशाद् गुणोत्तमः । पुरोत्तमे न सर्पन्ति मृत्युरोगजरास् तथा

manurnāmnā cakravartī śakrādīśād guṇottamaḥ / purottame na sarpanti mṛtyurogajarās tathā

शतार्द्धसाप्तभौमैश् च गृहैर् हेममयैः शुभैः । वापीकूपतडागानां दीर्घिकानां शतैर् युता

śatārddhasāptabhaumaiś ca gṛhair hemamayaiḥ śubhaiḥ / vāpīkūpataḍāgānāṃ dīrghikānāṃ śatair yutā

सुशोभिता प्रेक्षणीयैर् नानारूपैर् विलासिभिः । वेणुवीणाध्वनियुता नानावाद्यैः सहस्रशः

suśobhitā prekṣaṇīyair nānārūpair vilāsibhiḥ / veṇuvīṇādhvaniyutā nānāvādyaiḥ sahasraśaḥ

अलकेव कुबेरस्य शक्रस्येवामरावती । पुरी विराजते तद्वद् अयोध्या देवनिर्मिता

alakeva kuberasya śakrasyevāmarāvatī / purī virājate tadvad ayodhyā devanirmitā

लक्षाणि द्वे च सार्धाणि प्रजा जीवन्ति तत्र च । तत्रैव वंशे राजर्षीर् अभूत् परमधार्मिकः

lakṣāṇi dve ca sārdhāṇi prajā jīvanti tatra ca / tatraiva vaṃśe rājarṣīr abhūt paramadhārmikaḥ

नानामखसहस्रैर् यो ददाह पृथिवीम् इमाम् । न तद् देशो न तत् तीर्थं न तद् राष्टं न चाश्रमः

nānāmakhasahasrair yo dadāha pṛthivīm imām / na tad deśo na tat tīrthaṃ na tad rāṣṭaṃ na cāśramaḥ

नेष्टं यत्र महायज्ञैः सालङ्कायनभूभृता । सस्यमालाधृता पृथ्वी धनधान्यसमन्विता

neṣṭaṃ yatra mahāyajñaiḥ sālaṅkāyanabhūbhṛtā / sasyamālādhṛtā pṛthvī dhanadhānyasamanvitā

स्वयं कामदुघा गावः पट्टवस्त्रमहीरुहाः । यज्ञैः सर्वैर् विवाहैश् च वेदैर् माङ्गल्यमङ्गलैः

svayaṃ kāmadughā gāvaḥ paṭṭavastramahīruhāḥ / yajñaiḥ sarvair vivāhaiś ca vedair māṅgalyamaṅgalaiḥ

एवं तु सततं धात्री कालेन महता ततः । अनावृष्टिरभूद् राष्ट्रे पुरा द्वादशवार्षिकी

evaṃ tu satataṃ dhātrī kālena mahatā tataḥ / anāvṛṣṭirabhūd rāṣṭre purā dvādaśavārṣikī

मृता जानपदाः सर्वे द्विपदाश् च चतुष्पदाः । तृणगुल्मलतावल्यो भूतग्रामं चतुर्विधम्

mṛtā jānapadāḥ sarve dvipadāś ca catuṣpadāḥ / tṛṇagulmalatāvalyo bhūtagrāmaṃ caturvidham

हाहाकारोमहानासीद् देवासुरनृणां तथा । सालङ्कायनराजर्षिः चिन्तयामास भारत

hāhākāromahānāsīd devāsuranṛṇāṃ tathā / sālaṅkāyanarājarṣiḥ cintayāmāsa bhārata

जन्मप्रभृति मे पापं किंचिद् एव न विद्यते । पूजयामि हरिं देवं संसारार्णवतारणम्

janmaprabhṛti me pāpaṃ kiṃcid eva na vidyate / pūjayāmi hariṃ devaṃ saṃsārārṇavatāraṇam

ब्राह्मणांश् च मुनींश् चैव तर्पयामास चेच्छया । बृहस्पतिसमं बुद्ध्या वशिष्ठं ब्रह्मवादिनम्

brāhmaṇāṃś ca munīṃś caiva tarpayāmāsa cecchayā / bṛhaspatisamaṃ buddhyā vaśiṣṭhaṃ brahmavādinam

पप्रच्छ नृपतिर् भक्त्या साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । अनावृष्टिर् अभूद् विप्र कथं द्वादशवार्षिकी

papraccha nṛpatir bhaktyā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / anāvṛṣṭir abhūd vipra kathaṃ dvādaśavārṣikī

ना ऽपराधो मया कश्चित् कृतो ब्राह्मणदेवयोः । संशयो मे महास्तत्र वेदानुग्रहतत्पर

nā 'parādho mayā kaścit kṛto brāhmaṇadevayoḥ / saṃśayo me mahāstatra vedānugrahatatpara

वशिष्ठ उवाच: शृणु राजन् महाबाहो अनावृष्टेश् च कारणम् । पुरा सांवत्सरे यज्ञे वृद्धाश् च मुनयो ऽवदन्

vaśiṣṭha uvāca: śṛṇu rājan mahābāho anāvṛṣṭeś ca kāraṇam / purā sāṃvatsare yajñe vṛddhāś ca munayo 'vadan

तेषां च वचनं श्रुत्वा कर्तव्यं जनसंसदि । तावद् एव मुनिश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

teṣāṃ ca vacanaṃ śrutvā kartavyaṃ janasaṃsadi / tāvad eva muniścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

भृगुरग्निर् मरीचिश् च कश्यपो ऽथ विभाण्डकः । जमदग्निश् च माण्डव्यो यमो विष्णुस् तथाङ्गिराः

bhṛguragnir marīciś ca kaśyapo 'tha vibhāṇḍakaḥ / jamadagniś ca māṇḍavyo yamo viṣṇus tathāṅgirāḥ

बृहस्पतिस् तथा दक्षः शातातपपराशरौ । उशना गौतमश् चैव व्यासः कात्यायनस् तथा

bṛhaspatis tathā dakṣaḥ śātātapaparāśarau / uśanā gautamaś caiva vyāsaḥ kātyāyanas tathā

विश्वामित्रो ऽथ शाण्डिल्यः कक्षः कात्यायनिस् तथा । हारीतः शङ्खलिखितौ याज्ञवल्क्यो ऽथ गालवः

viśvāmitro 'tha śāṇḍilyaḥ kakṣaḥ kātyāyanis tathā / hārītaḥ śaṅkhalikhitau yājñavalkyo 'tha gālavaḥ

आत्रेयः शौनको गर्गो जह्नुर् उद्दालकस् तथा । कौशिको भार्गवो ऽगस्त्यो दुर्वासाश्च्यवनस् तथा

ātreyaḥ śaunako gargo jahnur uddālakas tathā / kauśiko bhārgavo 'gastyo durvāsāścyavanas tathā

एते चान्ये ऽपि बहवो ऋषयः सूर्यवर्चसः

ete cānye 'pi bahavo ṛṣayaḥ sūryavarcasaḥ

धर्माणामुपदेष्टारो वेदशास्त्रानुयायिनः । अनावृष्टिं तु वै ज्ञात्वा प्रत्ययोध्यां प्रतस्थिरे

dharmāṇāmupadeṣṭāro vedaśāstrānuyāyinaḥ / anāvṛṣṭiṃ tu vai jñātvā pratyayodhyāṃ pratasthire

आगतान् स मुनीन् दृष्ट्वा राजा परमधार्मिकः । उदतिष्ठन् महाभाग दिवि शक्र इव ऽपरः

āgatān sa munīn dṛṣṭvā rājā paramadhārmikaḥ / udatiṣṭhan mahābhāga divi śakra iva 'paraḥ

तान् अभ्यर्च्य यथा न्यायम् अर्घपाद्यादिभिः स्वयम् । उपविष्टान् यथा न्यायम् आसने शुभदर्शने

tān abhyarcya yathā nyāyam arghapādyādibhiḥ svayam / upaviṣṭān yathā nyāyam āsane śubhadarśane

स कारणम् अनावृष्टेः तान् पप्रच्छ महात्मनः । अब्रुवन् मुनयो वाक्यं सालङ्कायनभूपतिम्

sa kāraṇam anāvṛṣṭeḥ tān papraccha mahātmanaḥ / abruvan munayo vākyaṃ sālaṅkāyanabhūpatim

भविष्यभूततत्त्वज्ञं सप्तकल्पान्तवासिनम् । मार्कण्डेयं महात्मानं सर्वेषां गुरुम् अर्चय

bhaviṣyabhūtatattvajñaṃ saptakalpāntavāsinam / mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ sarveṣāṃ gurum arcaya

तस्याश्रमपदं गत्वा ब्राह्मणैः सह चिन्तय । यं यं धर्मं स वदति तं तं कर्तुम् इहार्हसि

tasyāśramapadaṃ gatvā brāhmaṇaiḥ saha cintaya / yaṃ yaṃ dharmaṃ sa vadati taṃ taṃ kartum ihārhasi

एवमुक्तो द्विजैः सर्वैः सालङ्कायनभूपतिः । उवाच वचनं सर्वान् मुनीन्द्रां छंसितव्रतान्

evamukto dvijaiḥ sarvaiḥ sālaṅkāyanabhūpatiḥ / uvāca vacanaṃ sarvān munīndrāṃ chaṃsitavratān

अनुग्रहम् इमं मन्ये प्रसादं मुनिसत्तमाः । आदिदेश ततो राजा भ्रातरौ द्वारपालकौ

anugraham imaṃ manye prasādaṃ munisattamāḥ / ādideśa tato rājā bhrātarau dvārapālakau

सुधन्ववीरधन्वानौ प्रतीहारौ महाबलौ । रथे हयानि युज्यन्तां ब्राह्मणारोहणं प्रति

sudhanvavīradhanvānau pratīhārau mahābalau / rathe hayāni yujyantāṃ brāhmaṇārohaṇaṃ prati

ब्रह्मशर्मा देवशर्मा मन्त्रिणौ तत्त्वदर्शिनौ । पप्रच्छ गमनार्थाय कर्तव्यं च यथा ऽदिशत्

brahmaśarmā devaśarmā mantriṇau tattvadarśinau / papraccha gamanārthāya kartavyaṃ ca yathā 'diśat

मन्त्रिणावूचतुः: समयज्ञो महाबाहो त्वम् एव विहितं कुरु । राजा तद्वचनं श्रुत्वा धर्मशास्त्रविशारदः

mantriṇāvūcatuḥ: samayajño mahābāho tvam eva vihitaṃ kuru / rājā tadvacanaṃ śrutvā dharmaśāstraviśāradaḥ

उवाच श्लक्ष्णाया वाचा हर्षगद्गदमानसः । गन्तव्यं ब्राह्मणैः सार्द्धं यत्र कल्पान्तगो मुनिः

uvāca ślakṣṇāyā vācā harṣagadgadamānasaḥ / gantavyaṃ brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yatra kalpāntago muniḥ

एवमुक्त्वा ययौ राजा ब्राह्मणैः सह भारत । दिव्ययानसमारूढः सम्प्राप्तः कल्पगातटम्

evamuktvā yayau rājā brāhmaṇaiḥ saha bhārata / divyayānasamārūḍhaḥ samprāptaḥ kalpagātaṭam

धर्मारण्यं समासाद्य मार्कण्डं मुनिभिः सह । स समीपे समासीनं प्रणम्य प्रणतिक्षमम्

dharmāraṇyaṃ samāsādya mārkaṇḍaṃ munibhiḥ saha / sa samīpe samāsīnaṃ praṇamya praṇatikṣamam

आपृष्टः कुशलं तेन तदा वै ब्रह्मवादिना । उवाच वचनं राजा मार्कण्डं ज्ञानचक्षुषम्

āpṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena tadā vai brahmavādinā / uvāca vacanaṃ rājā mārkaṇḍaṃ jñānacakṣuṣam

अद्य मे कुशलं ब्रह्मंस् त्वत्पादाम्बुजदर्शनात् । किंतु मां बाधते नित्यं भविष्यं चैव तत्त्ववित्

adya me kuśalaṃ brahmaṃs tvatpādāmbujadarśanāt / kiṃtu māṃ bādhate nityaṃ bhaviṣyaṃ caiva tattvavit

मार्कण्डेय उवाच: अपमार्गेण प्रजानां देव ब्राह्मणहिंसया । वर्णाश्रमविलोपेन अधर्मो धर्मबाधकः

mārkaṇḍeya uvāca: apamārgeṇa prajānāṃ deva brāhmaṇahiṃsayā / varṇāśramavilopena adharmo dharmabādhakaḥ

शम्भुर् न पूज्यते यत्र रुद्रभागो न दीयते । देशे तस्मिन् अनावृष्टिर् दुर्भिक्षं मरणं ध्रुवम्

śambhur na pūjyate yatra rudrabhāgo na dīyate / deśe tasmin anāvṛṣṭir durbhikṣaṃ maraṇaṃ dhruvam

विनश्यन्ति प्रजा राष्ट्रे अल्पायुर् नृपतिर् भवेत् । अब्रह्मण्या ब्राह्मणाश् च शूद्रा वै ब्रह्मवादिनः

vinaśyanti prajā rāṣṭre alpāyur nṛpatir bhavet / abrahmaṇyā brāhmaṇāś ca śūdrā vai brahmavādinaḥ

शिवजपं यज्ञसूत्रं शूद्रो धारयते यदा । अलिङ्गिनो लिङ्गिनश् च अव्रता व्रतधारिणः

śivajapaṃ yajñasūtraṃ śūdro dhārayate yadā / aliṅgino liṅginaś ca avratā vratadhāriṇaḥ

स्वपापं कृतवन्तश् च तान् स्वराष्ट्रे प्रवासिनः । सव्याङ्गे ब्रह्मसूत्रं च वह्णिसूत्रं च कारयेत्

svapāpaṃ kṛtavantaś ca tān svarāṣṭre pravāsinaḥ / savyāṅge brahmasūtraṃ ca vahṇisūtraṃ ca kārayet

गर्दभारोहणं तस्य कारयेल् लोकगार्हितम् । एतत् ते कथितं राजन्न् अनावृष्टेश् च कारणम्

gardabhārohaṇaṃ tasya kārayel lokagārhitam / etat te kathitaṃ rājann anāvṛṣṭeś ca kāraṇam

अनावृष्ट्या सस्यहानिस् तत्क्षयान् म्रियते प्रजा । प्रजाक्षयाद् वेदहानिस् तद्धानौ यज्ञसंक्षयः

anāvṛṣṭyā sasyahānis tatkṣayān mriyate prajā / prajākṣayād vedahānis taddhānau yajñasaṃkṣayaḥ

तत्क्षयाद् धर्महानिश् च तद्धानौ वर्णसङ्करः । तत्सङ्करात् कर्मलोपः पतनं नरके ध्रुवम्

tatkṣayād dharmahāniś ca taddhānau varṇasaṅkaraḥ / tatsaṅkarāt karmalopaḥ patanaṃ narake dhruvam

गङ्गासागरसम्भेदे चाण्डालाः सप्तसाम्प्रतम् । कणधूमं पिबन्त्याशु ऊर्ध्वपादा ह्यधः शिराः

gaṅgāsāgarasambhede cāṇḍālāḥ saptasāmpratam / kaṇadhūmaṃ pibantyāśu ūrdhvapādā hyadhaḥ śirāḥ

चकम्पिरे सुराः सर्वे सिद्धगन्धर्वकिन्नराः । देवराजः सुरैः सार्धमासनाच् चलितो नृप

cakampire surāḥ sarve siddhagandharvakinnarāḥ / devarājaḥ suraiḥ sārdhamāsanāc calito nṛpa

तपसस् तु प्रभावो ऽयम् अपि दृष्टो नराधिप । नैमिषे च महारण्ये सुरासुरनमस्कृते

tapasas tu prabhāvo 'yam api dṛṣṭo narādhipa / naimiṣe ca mahāraṇye surāsuranamaskṛte

शतमष्टोत्तरं सर्वे तापसाः शूद्रजन्मनः । ब्रह्मकर्म समासाद्य स्थिता धर्मपरायणाः

śatamaṣṭottaraṃ sarve tāpasāḥ śūdrajanmanaḥ / brahmakarma samāsādya sthitā dharmaparāyaṇāḥ

अधर्मचारिणां पुंसां राजा पापेन लिप्यते । अयज्ञयाजकस्थाने अनावृष्टिर् भवेत् सदा

adharmacāriṇāṃ puṃsāṃ rājā pāpena lipyate / ayajñayājakasthāne anāvṛṣṭir bhavet sadā

अपूजनात् तथा नित्यं देवेदेवस्य शूलिनः । न स्वर्गो नापवर्गश् च न भोगाश् चापि पुष्कलाः

apūjanāt tathā nityaṃ devedevasya śūlinaḥ / na svargo nāpavargaś ca na bhogāś cāpi puṣkalāḥ

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राद् या अर्चयन्ति महेश्वरम् । किं पुनर् मानुषाः पापा राजानः पापजीविनः

brahmaviṣṇusurendrād yā arcayanti maheśvaram / kiṃ punar mānuṣāḥ pāpā rājānaḥ pāpajīvinaḥ

नार्चयन्ति महेशं ये ते नराः पापभागिनः । न च स्वर्गस्य मोक्षस्य फलं भोगम् अवाप्नुयुः

nārcayanti maheśaṃ ye te narāḥ pāpabhāginaḥ / na ca svargasya mokṣasya phalaṃ bhogam avāpnuyuḥ

तस्मान् नृप त्वं श्रेयांसि ब्राह्मणैः सह चिन्तय । नर्मदातीरमासाद्य रुद्रयज्ञं समारभ

tasmān nṛpa tvaṃ śreyāṃsi brāhmaṇaiḥ saha cintaya / narmadātīramāsādya rudrayajñaṃ samārabha

तेषां शिरांसि होमे ऽस्मिन् पातय त्वं यथाविधि । समर्चय सुरेशानं ततः शान्तिर् भविष्यति

teṣāṃ śirāṃsi home 'smin pātaya tvaṃ yathāvidhi / samarcaya sureśānaṃ tataḥ śāntir bhaviṣyati

कामवर्षी च पर्जन्यः पुनः सृष्टिः प्रवर्तते । मुच्यतां पापदोषेण राज्यं स्वर्गमवाप्स्यसि

kāmavarṣī ca parjanyaḥ punaḥ sṛṣṭiḥ pravartate / mucyatāṃ pāpadoṣeṇa rājyaṃ svargamavāpsyasi

तवैतत् कथितं राजन् यथादृष्टं मया ऽनघ । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः

tavaitat kathitaṃ rājan yathādṛṣṭaṃ mayā 'nagha / tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ

नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठम् ऋषिभिः सह भारत । अनुग्रहम् इमं मन्ये त्वत्प्रसादाद् यथोदितम्

namaskṛtya muniśreṣṭham ṛṣibhiḥ saha bhārata / anugraham imaṃ manye tvatprasādād yathoditam

आदिदेश प्रतीहारान् यज्ञसम्भारसिद्धये । गत्वा ऽयोध्यां पुरीं रम्यामादेशं मखसम्भवम्

ādideśa pratīhārān yajñasambhārasiddhaye / gatvā 'yodhyāṃ purīṃ ramyāmādeśaṃ makhasambhavam

यज्ञोपस्करमादाय सर्वैर् आगम्य ताम् इति । राज्ञीनां च कुमाराणां सहस्रं साष्टकं तथा

yajñopaskaramādāya sarvair āgamya tām iti / rājñīnāṃ ca kumārāṇāṃ sahasraṃ sāṣṭakaṃ tathā

सर्वांश् चैव महीपालान् नानादेशसमुद्भवान् । सप्तरात्राभ्यन्तरतो यथा यज्ञः प्रवर्तते

sarvāṃś caiva mahīpālān nānādeśasamudbhavān / saptarātrābhyantarato yathā yajñaḥ pravartate

नमस्कृत्य गतौ तौ तु प्रतीहारौ पुरं प्रति । कथयामासतुस्तत्र यथोद्दिष्टं नृपेण तु

namaskṛtya gatau tau tu pratīhārau puraṃ prati / kathayāmāsatustatra yathoddiṣṭaṃ nṛpeṇa tu

अष्टोत्तरसहस्रं तु राज्ञीनां दिव्यवाससाम् । कुमारा ये च राजानो ये चान्ये गृहकर्मिणः

aṣṭottarasahasraṃ tu rājñīnāṃ divyavāsasām / kumārā ye ca rājāno ye cānye gṛhakarmiṇaḥ

असूताक्षतयोनीनां लक्षम् एकं तु योषिताम् । रम्भोर्वशीसमानानां रूपेणाप्रतिमत्विषाम्

asūtākṣatayonīnāṃ lakṣam ekaṃ tu yoṣitām / rambhorvaśīsamānānāṃ rūpeṇāpratimatviṣām

महोरस्कन्धगात्राणां वाहानामयुतानि षट् । सुवर्णारत्नपूर्णानां मुद्राणामयुतं तथा

mahoraskandhagātrāṇāṃ vāhānāmayutāni ṣaṭ / suvarṇāratnapūrṇānāṃ mudrāṇāmayutaṃ tathā

सवसानां च धेनूनां त्रिंशल् लक्षाणि यन्त्रितः । पाण्डुराणां हयानां तु अयुतानि दशैव तु

savasānāṃ ca dhenūnāṃ triṃśal lakṣāṇi yantritaḥ / pāṇḍurāṇāṃ hayānāṃ tu ayutāni daśaiva tu

घण्टाभरणशोभानां दन्तिनामयुतं तथा । यज्ञोपस्करमादाय सर्वसम्भारसम्भृतम्

ghaṇṭābharaṇaśobhānāṃ dantināmayutaṃ tathā / yajñopaskaramādāya sarvasambhārasambhṛtam

प्रस्थितौ नर्मदां राज्ञे सन्निवेशयतां पुरः । प्रणम्य चाब्रवीद् राजा सप्तकल्पान्तवासिनम्

prasthitau narmadāṃ rājñe sanniveśayatāṃ puraḥ / praṇamya cābravīd rājā saptakalpāntavāsinam

आदेशो दीयतां मह्यं मखं यत्र प्रवर्तते । मार्कण्डेय उवाच: वैदूर्यस्य च वारुण्यां यज्ञयूपांश् च मण्डपान्

ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ makhaṃ yatra pravartate / mārkaṇḍeya uvāca: vaidūryasya ca vāruṇyāṃ yajñayūpāṃś ca maṇḍapān

अन्यांश् च यज्ञसम्भारान् सर्वांस् तत्रैव कारय । वशिष्ठं वामदेवं च भृगुमङ्गिरसं तथा

anyāṃś ca yajñasambhārān sarvāṃs tatraiva kāraya / vaśiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhṛgumaṅgirasaṃ tathā

पुलस्त्यं पुलहं चैव भारद्वाजं च कश्यपम् । याज्ञवल्क्यं मुनिं चैव मुनिं दुर्वाससं तथा

pulastyaṃ pulahaṃ caiva bhāradvājaṃ ca kaśyapam / yājñavalkyaṃ muniṃ caiva muniṃ durvāsasaṃ tathā

विभाण्डकं पर्वतं च विश्वामित्रं च नारदम् । शौनकं चैव गर्गं च संवर्तं च पराशरम्

vibhāṇḍakaṃ parvataṃ ca viśvāmitraṃ ca nāradam / śaunakaṃ caiva gargaṃ ca saṃvartaṃ ca parāśaram

आपस्तम्बोशनो व्यासान् सकात्यायनगौतमम् । हारीतं शङ्खलिखितौ ऋष्यशृङ्गं च सोमपम्

āpastambośano vyāsān sakātyāyanagautamam / hārītaṃ śaṅkhalikhitau ṛṣyaśṛṅgaṃ ca somapam

अष्टाशीतिसहस्राणि वालखिल्यान् मुनींस् तथा । सर्वदेवनमस्कार्यो यज्ञपर्वतसंज्ञितः

aṣṭāśītisahasrāṇi vālakhilyān munīṃs tathā / sarvadevanamaskāryo yajñaparvatasaṃjñitaḥ

हिरण्मया महास्तम्भा यादृशैर् उपशोभिताः । बहुधा यत्र शोभन्ते तथोक्ते यज्ञमण्डपे

hiraṇmayā mahāstambhā yādṛśair upaśobhitāḥ / bahudhā yatra śobhante tathokte yajñamaṇḍape

कुण्डस्थलीः स्रुवास् सर्वाः कृत्वा हेममया नृपः । नानाविधैर् भक्ष्यभोज्यै रसैश् च विविधैस् तथा

kuṇḍasthalīḥ sruvās sarvāḥ kṛtvā hemamayā nṛpaḥ / nānāvidhair bhakṣyabhojyai rasaiś ca vividhais tathā

सरितः सागरां शैलांस् तीर्थराजं च सर्वशः । लोकपालान् महाबाहुरसुरान् दैत्यदानवान्

saritaḥ sāgarāṃ śailāṃs tīrtharājaṃ ca sarvaśaḥ / lokapālān mahābāhurasurān daityadānavān

चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सार्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलम् । ब्रह्माद्यांश् च सुरांस् तत्र मरुतो देवतास् तथा

candrādityau grahaiḥ sārdhaṃ nakṣatradhruvamaṇḍalam / brahmādyāṃś ca surāṃs tatra maruto devatās tathā

विष्णुं चैव सुरेशानं यज्ञे तत्पुरुषं स्वयम् । आवाहयन् महादेवं गणकोटिसमन्वितम्

viṣṇuṃ caiva sureśānaṃ yajñe tatpuruṣaṃ svayam / āvāhayan mahādevaṃ gaṇakoṭisamanvitam

आवाहितस् ततश् चाग्निर् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । निर्धूमः प्रज्वलंश् चैव सूर्यकोटिसमप्रभः

āvāhitas tataś cāgnir brāhmaṇair vedapāragaiḥ / nirdhūmaḥ prajvalaṃś caiva sūryakoṭisamaprabhaḥ

वेदध्वनितनिर्घोषैर् दिवं भूमिं च नादयन् । कणधूमकृताहारांश् चाण्डालान् सप्तवानय

vedadhvanitanirghoṣair divaṃ bhūmiṃ ca nādayan / kaṇadhūmakṛtāhārāṃś cāṇḍālān saptavānaya

तान् आनय तथा शूद्रान् नैमिषारण्यवासिनः । वशिष्ठ उवाच: अनुग्रहम् इमं मन्ये यन्मां वदसि पार्थिव

tān ānaya tathā śūdrān naimiṣāraṇyavāsinaḥ / vaśiṣṭha uvāca: anugraham imaṃ manye yanmāṃ vadasi pārthiva

कुशाग्रेण ततो राजा तेषां मूर्ध्नो न्यपातयत् । तं दृष्ट्वा मानुषं होमं सामिषं प्रेतरूपिणम्

kuśāgreṇa tato rājā teṣāṃ mūrdhno nyapātayat / taṃ dṛṣṭvā mānuṣaṃ homaṃ sāmiṣaṃ pretarūpiṇam

प्रणष्टतोया रेवा तु विहाय त्रिदिवं गता । होमावसाने सम्प्राप्ते स्नानार्थं नर्मदां ययुः

praṇaṣṭatoyā revā tu vihāya tridivaṃ gatā / homāvasāne samprāpte snānārthaṃ narmadāṃ yayuḥ

शुष्कतोयां ततो ऽपश्यन् नर्मदां शंसितव्रताः । विस्मयं परमं प्राप्तः प्राह दुर्वाससं नृपः

śuṣkatoyāṃ tato 'paśyan narmadāṃ śaṃsitavratāḥ / vismayaṃ paramaṃ prāptaḥ prāha durvāsasaṃ nṛpaḥ

चुकोप राजा विप्रेषु पापकर्मा दुरासदः । पर्जन्यार्थं वृष्टिकामैः कृतो यज्ञो निरर्थकः

cukopa rājā vipreṣu pāpakarmā durāsadaḥ / parjanyārthaṃ vṛṣṭikāmaiḥ kṛto yajño nirarthakaḥ

पयः पुरातनं नष्टं न जातं वर्षणं क्वचित् । राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा दुर्वासाश्चा ऽब्रवीत् नृपम्

payaḥ purātanaṃ naṣṭaṃ na jātaṃ varṣaṇaṃ kvacit / rājñas tu vacanaṃ śrutvā durvāsāścā 'bravīt nṛpam

मुनींश् च सर्वांस् तत्रस्थान् धर्मतत्त्वविशारदान् । उदकं सर्वलोकानाम् ईप्सितं च न संशयः

munīṃś ca sarvāṃs tatrasthān dharmatattvaviśāradān / udakaṃ sarvalokānām īpsitaṃ ca na saṃśayaḥ

ब्राह्मणानां तपो होमो वेदमन्त्रा वशे स्थिताः । दक्षिणा यज्ञरक्षा च यजमानवशे नृप

brāhmaṇānāṃ tapo homo vedamantrā vaśe sthitāḥ / dakṣiṇā yajñarakṣā ca yajamānavaśe nṛpa

यज्ञोपस्करणं किंचिद् यच्चान्यद् वेदसम्मितम् । तत्सर्वं यजमानेन वेदमूलं द्विजोत्तमाः

yajñopaskaraṇaṃ kiṃcid yaccānyad vedasammitam / tatsarvaṃ yajamānena vedamūlaṃ dvijottamāḥ

वितोया नर्मदा जाता पर्जन्यो नैव वर्षति । तत्सर्वं कृतम् एवं तु श्रुतिर् एषा सनातनी

vitoyā narmadā jātā parjanyo naiva varṣati / tatsarvaṃ kṛtam evaṃ tu śrutir eṣā sanātanī

या ययौ तां प्रतीक्षस्व नर्मदामापगोत्तमाम् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्षमस्वेत्य् अब्रवीत् नृपः

yā yayau tāṃ pratīkṣasva narmadāmāpagottamām / tasya tadvacanaṃ śrutvā kṣamasvety abravīt nṛpaḥ

वशिष्ठो वामदेवश्च वदत्येवं युधिष्ठिर । काशीपुर्यां प्रयागे वा गङ्गायमुनसङ्गमे

vaśiṣṭho vāmadevaśca vadatyevaṃ yudhiṣṭhira / kāśīpuryāṃ prayāge vā gaṅgāyamunasaṅgame

तत्रैव वर्तते यज्ञः सत्यमेव तपोधनाः । केचिद् आहुः कुरुक्षेत्रं स्थाने यत्र सरस्वती

tatraiva vartate yajñaḥ satyameva tapodhanāḥ / kecid āhuḥ kurukṣetraṃ sthāne yatra sarasvatī

समुद्दिष्टानि तीर्थानि मुनिभिस् तु पृथक्पृथक् । अब्रवीत् सहसा राजन् दुर्वासा रौद्रतापसः

samuddiṣṭāni tīrthāni munibhis tu pṛthakpṛthak / abravīt sahasā rājan durvāsā raudratāpasaḥ

नारदो ऽपि मुनिश्रेष्ठः तापसो गतकिल्बिषः । सरस्वत्यां महाराज तत्र तोयं न विद्यते

nārado 'pi muniśreṣṭhaḥ tāpaso gatakilbiṣaḥ / sarasvatyāṃ mahārāja tatra toyaṃ na vidyate

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सालङ्कायनभूपतिः । अब्रवीच् च ततो वाक्यं सर्वान् ऋषिगणान् प्रति

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sālaṅkāyanabhūpatiḥ / abravīc ca tato vākyaṃ sarvān ṛṣigaṇān prati

क्षणमेकं प्रतीक्षध्वं यावद् वहति कल्पगा । इत्युक्त्वा स नृपश्रेष्ठः ततस्तुष्टाव कल्पगाम्

kṣaṇamekaṃ pratīkṣadhvaṃ yāvad vahati kalpagā / ityuktvā sa nṛpaśreṣṭhaḥ tatastuṣṭāva kalpagām

नमस्ते ऽस्तु सुरेशानि नमस्ते शङ्करात्मजे । इडा च पिङ्गला चैव उमा गङ्गा सरस्वती

namaste 'stu sureśāni namaste śaṅkarātmaje / iḍā ca piṅgalā caiva umā gaṅgā sarasvatī

गायत्री वेदमाता च सावित्री च सरस्वती । ब्राह्मी च वैष्णवी गौरी लोकमाता यशस्विनी

gāyatrī vedamātā ca sāvitrī ca sarasvatī / brāhmī ca vaiṣṇavī gaurī lokamātā yaśasvinī

समुद्दिष्टानि तीर्थानि पृथिव्यां यानि कानि च । त्वया ऽवृतानि सर्वाणि जगच् च सचराचरम्

samuddiṣṭāni tīrthāni pṛthivyāṃ yāni kāni ca / tvayā 'vṛtāni sarvāṇi jagac ca sacarācaram

न तत् पश्यामि त्वद्वारा ऽवृतं यन्न प्रदृश्यते । त्वत्तोयस्नानमात्रेण तृप्ता यान्ति परां गतिम्

na tat paśyāmi tvadvārā 'vṛtaṃ yanna pradṛśyate / tvattoyasnānamātreṇa tṛptā yānti parāṃ gatim

श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवी राज्ञश् चामिततेजसः । मकरासनमारूढा प्रत्यक्षा सप्तकल्पगा

śrutvā stotram idaṃ devī rājñaś cāmitatejasaḥ / makarāsanamārūḍhā pratyakṣā saptakalpagā

प्राह ब्रूहि वरं राजन् यत् ते मनसि वर्तते । राजोवाच: पूर्वान् सप्त परान् सप्त प्रवाहान् अक्षयान् कुरु

prāha brūhi varaṃ rājan yat te manasi vartate / rājovāca: pūrvān sapta parān sapta pravāhān akṣayān kuru

वरम् एतम् अहं मन्ये सप्तकल्पान्तवासिनि । नर्मदोवाच: दत्तो वरो मया ह्येष सत्यं तव नराधिप

varam etam ahaṃ manye saptakalpāntavāsini / narmadovāca: datto varo mayā hyeṣa satyaṃ tava narādhipa

एवमुक्त्वा सरिच् छ्रेष्ठा जलौघेन परिप्लुता । प्रवाहैर् विस्तृतैस् तत्र वहन्ती सा व्यवस्थिता

evamuktvā saric chreṣṭhā jalaughena pariplutā / pravāhair vistṛtais tatra vahantī sā vyavasthitā

तं दृष्ट्वा तादृशं कर्म सालङ्कायनभूपतेः । तुष्टुवुर् मुनयः सर्वे सत्यधर्मपरायणाः

taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ karma sālaṅkāyanabhūpateḥ / tuṣṭuvur munayaḥ sarve satyadharmaparāyaṇāḥ

स्नानावगाहनं पानं चक्रुस् ते पितृतर्पणम् । ततो निर्वतितो यज्ञो विप्रैः सर्वस्वदक्षिणैः

snānāvagāhanaṃ pānaṃ cakrus te pitṛtarpaṇam / tato nirvatito yajño vipraiḥ sarvasvadakṣiṇaiḥ

यो यत्कामयते कामं तत्तस्मै प्रतिपादितम् । वस्त्रालङ्कारदानैश् च दिव्ययानैः सुशोभनैः

yo yatkāmayate kāmaṃ tattasmai pratipāditam / vastrālaṅkāradānaiś ca divyayānaiḥ suśobhanaiḥ

ऋत्विजः पूजिताः सर्वे सालङ्कायनभूभृता । युगपत् पूजिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

ṛtvijaḥ pūjitāḥ sarve sālaṅkāyanabhūbhṛtā / yugapat pūjitāḥ sarve brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

ततः शिवालयं गत्वा लिङ्गं त्रिदशपूजितम् । नाम्ना माहेश्वराख्यातं सर्वकामफलप्रदम्

tataḥ śivālayaṃ gatvā liṅgaṃ tridaśapūjitam / nāmnā māheśvarākhyātaṃ sarvakāmaphalapradam

उमया सहितं शम्भुं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । ओं महेश्वराय देवाय शम्भवाय नमो नमः

umayā sahitaṃ śambhuṃ bhuktimuktipradāyakam / oṃ maheśvarāya devāya śambhavāya namo namaḥ

इत्यादिना तु मन्त्रेण समभ्यर्च्य विधानतः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स्थितस् तत्रैव पार्थिवः

ityādinā tu mantreṇa samabhyarcya vidhānataḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sthitas tatraiva pārthivaḥ

ततो विनिर्गता देवी पदमूलेन शूलिनः । प्रवाहो नर्मदा भेदे नार्मदः सुरपूजितः

tato vinirgatā devī padamūlena śūlinaḥ / pravāho narmadā bhede nārmadaḥ surapūjitaḥ

ईश्वराद्यास् तथा देवाः सर्वे तुष्टास् तु भारत । वरं याचस्व भूपाल यथेष्टं मनसेप्सितम्

īśvarādyās tathā devāḥ sarve tuṣṭās tu bhārata / varaṃ yācasva bhūpāla yatheṣṭaṃ manasepsitam

उवाच वचनं देवान् राजा परमधार्मिकः । यदि मे वरदा यूयं कामदाश् च प्रसादतः

uvāca vacanaṃ devān rājā paramadhārmikaḥ / yadi me varadā yūyaṃ kāmadāś ca prasādataḥ

इदं स्थानं तु न त्याज्यम् ईश्वराद् यैः सुरैर् अपि । यान्तु राष्ट्रे प्रजावृद्धिम् अनावृष्ट्या प्रपीडिताः

idaṃ sthānaṃ tu na tyājyam īśvarād yaiḥ surair api / yāntu rāṣṭre prajāvṛddhim anāvṛṣṭyā prapīḍitāḥ

इदं वरम् अहं मन्ये पापा यान्तु त्रिविष्टपम् । अग्निश् चाहवनीयो ऽत्र स्वयं तिष्ठति सर्वदा

idaṃ varam ahaṃ manye pāpā yāntu triviṣṭapam / agniś cāhavanīyo 'tra svayaṃ tiṣṭhati sarvadā

देवा ऊचुः: यत् त्वया भाषितं राजंस् तत् सर्वं तु भवेद् इति । एवम् उक्त्वा ययुः सर्वे ह्य् अन्तर्धानं च खेचराः

devā ūcuḥ: yat tvayā bhāṣitaṃ rājaṃs tat sarvaṃ tu bhaved iti / evam uktvā yayuḥ sarve hy antardhānaṃ ca khecarāḥ

पुनः प्रवर्धितं राष्ट्रं कामवर्षी च वासवः । यज्ञं निवर्तयित्वा तु दिव्यामात्यैः समावृतः

punaḥ pravardhitaṃ rāṣṭraṃ kāmavarṣī ca vāsavaḥ / yajñaṃ nivartayitvā tu divyāmātyaiḥ samāvṛtaḥ

महीपालसहस्रैस् तु सान्तःपुरपरिच्छदः । विवेश नगरीं रम्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम्

mahīpālasahasrais tu sāntaḥpuraparicchadaḥ / viveśa nagarīṃ ramyām ayodhyāṃ devanirmitām

एतत् ते कथितं राजन्न् उमामाहेश्वरं प्रति । तिर्यग् योनिगताः पापा मृगपक्षिसरीसृपाः

etat te kathitaṃ rājann umāmāheśvaraṃ prati / tiryag yonigatāḥ pāpā mṛgapakṣisarīsṛpāḥ

अवशः स्ववशो वा ऽपि शिवलोकमवाप्नुयात्

avaśaḥ svavaśo vā 'pi śivalokamavāpnuyāt