इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पञ्चविंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 26 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि मण्डपेश्वरम् उत्तमम् । स्नातमात्रो नरस् तत्र न विशेद् योनिसङ्कटम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 26 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat kathayiṣyāmi maṇḍapeśvaram uttamam / snātamātro naras tatra na viśed yonisaṅkaṭam
दशलक्षाणि तीर्थानि तस्मिंस् तिष्ठन्ति भारत । मण्डपेश्वरतीर्थस्य कूर्मवृद्धिवदर्चनम्
daśalakṣāṇi tīrthāni tasmiṃs tiṣṭhanti bhārata / maṇḍapeśvaratīrthasya kūrmavṛddhivadarcanam
सुरासुरगणैर् इष्टं तस्मिंस् तीर्थे नराधिप । अनेकभाविकं पापं तत्क्षणाद् एव नश्यति
surāsuragaṇair iṣṭaṃ tasmiṃs tīrthe narādhipa / anekabhāvikaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati
तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत । तृप्यन्ति पितरः सर्वे यावत् तिष्ठति कल्पगा
tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata / tṛpyanti pitaraḥ sarve yāvat tiṣṭhati kalpagā
तत्र यस् त्यजति प्राणान् अवशस्ववशो ऽपि वा । दशवर्षसहस्राणि राजा वैद्याधरे पुरे
tatra yas tyajati prāṇān avaśasvavaśo 'pi vā / daśavarṣasahasrāṇi rājā vaidyādhare pure
मानसौ ब्रह्मणः पुत्रौ बादरायण शाकटौ । अगस्त्यस्याश्रमं पुण्यं महर्षिगणसेवितम्
mānasau brahmaṇaḥ putrau bādarāyaṇa śākaṭau / agastyasyāśramaṃ puṇyaṃ maharṣigaṇasevitam
कन्दमूलफलैः शाकैः शिवभक्तिपरायणैः । एकदा ऽवसरे प्राप्ते अजापालो नृपात्मजः
kandamūlaphalaiḥ śākaiḥ śivabhaktiparāyaṇaiḥ / ekadā 'vasare prāpte ajāpālo nṛpātmajaḥ
अयोध्याधिपतिः श्रीमान् चक्रतुल्यपराक्रमः । अष्टोत्तरं शतं व्याघ्रानजाः कृत्वा ररक्ष च
ayodhyādhipatiḥ śrīmān cakratulyaparākramaḥ / aṣṭottaraṃ śataṃ vyāghrānajāḥ kṛtvā rarakṣa ca
सपादलक्षं जीवन्ति प्रजास्तस्मिन् महीपतौ । धनाढ्या धनदस्येव प्रशशास पुरीं तथा
sapādalakṣaṃ jīvanti prajāstasmin mahīpatau / dhanāḍhyā dhanadasyeva praśaśāsa purīṃ tathā
स कदाचित् महाभागः ससैन्यो मृगयां गतः । महीपालसहस्रेण मुदा परमया युतः
sa kadācit mahābhāgaḥ sasainyo mṛgayāṃ gataḥ / mahīpālasahasreṇa mudā paramayā yutaḥ
सो ऽपश्यत् पर्वतस्याग्रे मेरुतुल्ये महीपतिः । पुष्पारामसहस्राणि हर्म्याणि विविधानि च
so 'paśyat parvatasyāgre merutulye mahīpatiḥ / puṣpārāmasahasrāṇi harmyāṇi vividhāni ca
तत्रैव शतसाहस्रं यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । भक्त्या ऽभ्यर्च्य विधानेन देवेशं च मुनींस् तथा
tatraiva śatasāhasraṃ yatīnām ūrdhvaretasām / bhaktyā 'bhyarcya vidhānena deveśaṃ ca munīṃs tathā
प्रणम्योवाच मधुरं बादरायणशाकटौ । पितॄणां तारणार्थाय श्राद्धकालत्वसिद्धये
praṇamyovāca madhuraṃ bādarāyaṇaśākaṭau / pitṝṇāṃ tāraṇārthāya śrāddhakālatvasiddhaye
महानयं भवद्भिश् च प्रसाद क्रियतां मयि । अभ्यर्च्य तान् मुनीन् सर्वान् प्रणिपत्य स्थितस् ततः
mahānayaṃ bhavadbhiś ca prasāda kriyatāṃ mayi / abhyarcya tān munīn sarvān praṇipatya sthitas tataḥ
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अजापालस्य भूभृतः । ऋषीणां तापसौ वृद्धौ बादरायणशाकटौ
tasya tadvacanaṃ śrutvā ajāpālasya bhūbhṛtaḥ / ṛṣīṇāṃ tāpasau vṛddhau bādarāyaṇaśākaṭau
ऊचतुस्तौ तु वचनम् अजापालं नराधिपम् । न राजग्राहकाः सर्वे मुनयः शंसितव्रताः
ūcatustau tu vacanam ajāpālaṃ narādhipam / na rājagrāhakāḥ sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ
राजप्रतिग्रहो घोरो रौद्रः पापो भयावहः । नरके यातनां घोरां कः सोढुं शक्तिमान् भवेत्
rājapratigraho ghoro raudraḥ pāpo bhayāvahaḥ / narake yātanāṃ ghorāṃ kaḥ soḍhuṃ śaktimān bhavet
स्वस्ति ते ऽस्तु नृपश्रेष्ठ पन्थानः सन्तु ते शिवाः । एवम् उक्त्वा तु चक्रुस् ते मुनयो वाक्यसंयमम्
svasti te 'stu nṛpaśreṣṭha panthānaḥ santu te śivāḥ / evam uktvā tu cakrus te munayo vākyasaṃyamam
ब्रह्मशापभयाद्भीतो नृपस्तूष्णीं बभूव ह । गजानां दशसाहस्रं घण्टाभरणभूषितम्
brahmaśāpabhayādbhīto nṛpastūṣṇīṃ babhūva ha / gajānāṃ daśasāhasraṃ ghaṇṭābharaṇabhūṣitam
प्रादाद् विप्राय संकल्प्य मठं हेममयं शुभम् । कालञ्जरगिरिं राजा त्रिश्चकार प्रदक्षिणाम्
prādād viprāya saṃkalpya maṭhaṃ hemamayaṃ śubham / kālañjaragiriṃ rājā triścakāra pradakṣiṇām
नमस्कृत्वा महेशानं भक्तियुक्तः सुहृद्वृतः । जगाम स्वपुरं राजा यथा शक्रो ऽमरावतीम्
namaskṛtvā maheśānaṃ bhaktiyuktaḥ suhṛdvṛtaḥ / jagāma svapuraṃ rājā yathā śakro 'marāvatīm
गते तस्मिन् महीपाले ऋषयः काममोहिताः । केचिद् गजसमारूढा नानारत्नसमन्विताः
gate tasmin mahīpāle ṛṣayaḥ kāmamohitāḥ / kecid gajasamārūḍhā nānāratnasamanvitāḥ
केचिद् अश्वसमारूढा वीज्यमानाश् च चामरैः । लभन्ते विविधान् भोगांस् ते ब्रह्मर्षितपोधनाः
kecid aśvasamārūḍhā vījyamānāś ca cāmaraiḥ / labhante vividhān bhogāṃs te brahmarṣitapodhanāḥ
देवस्वभक्षकाः सर्वे स्त्रीलोभवशवर्तिनः । सुखं च परमं प्राप्ता देवद्रव्येन राजसाः
devasvabhakṣakāḥ sarve strīlobhavaśavartinaḥ / sukhaṃ ca paramaṃ prāptā devadravyena rājasāḥ
कालान्तरे ततः प्राप्ते सर्वे मृत्युवशं गताः । वर्जयित्वा तु विप्रौ द्वौ बादरायणशाकटौ
kālāntare tataḥ prāpte sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ / varjayitvā tu viprau dvau bādarāyaṇaśākaṭau
श्वयोनिं समनुप्राप्ताः सर्वे ते मुनिपुङ्गवाः । अमेध्यभक्षकाः पापा देवनिर्माल्यभक्षणात्
śvayoniṃ samanuprāptāḥ sarve te munipuṅgavāḥ / amedhyabhakṣakāḥ pāpā devanirmālyabhakṣaṇāt
तेषां सम्पर्कभावेन श्ववक्त्रौ द्वाव् उपस्थितौ । शोचन्तः स्वानि कर्माणि व्याहरन्तः स्वकां गिरम्
teṣāṃ samparkabhāvena śvavaktrau dvāv upasthitau / śocantaḥ svāni karmāṇi vyāharantaḥ svakāṃ giram
पप्रच्छतुः श्वयोनींस् तौ बादरायणशाकटौ । कर्मणा केन यूयं वै श्वयोनिं समुपागताः
papracchatuḥ śvayonīṃs tau bādarāyaṇaśākaṭau / karmaṇā kena yūyaṃ vai śvayoniṃ samupāgatāḥ
ऋषय ऊचुः: देवद्रव्ये गुरुद्रव्ये द्रव्ये चण्डीश्वरस्य च । त्रिविधं पातकं दृष्टं दानभक्षणलङ्घनात्
ṛṣaya ūcuḥ: devadravye gurudravye dravye caṇḍīśvarasya ca / trividhaṃ pātakaṃ dṛṣṭaṃ dānabhakṣaṇalaṅghanāt
तस्मात् सम्पर्कदोषेण सारमेयत्वम् आगताः । बभ्रमुः सर्वतीर्थानि दिव्यं वर्षशतं तथा
tasmāt samparkadoṣeṇa sārameyatvam āgatāḥ / babhramuḥ sarvatīrthāni divyaṃ varṣaśataṃ tathā
नैमिषारण्यम् आसाद्य यथा योगं व्यवस्थिताः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा बादरायणशाकटौ
naimiṣāraṇyam āsādya yathā yogaṃ vyavasthitāḥ / teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bādarāyaṇaśākaṭau
जग्मतुर् ब्रह्मलोकं तौ ब्रह्मपुत्रौ यशस्विनौ । अभिवाद्य यथान्यायं ब्रह्माणं जगतां पतिम्
jagmatur brahmalokaṃ tau brahmaputrau yaśasvinau / abhivādya yathānyāyaṃ brahmāṇaṃ jagatāṃ patim
ऊचतुश् च स्ववृत्तान्तं पितरं तत्त्वदर्शिनम् । अत्यन्तौ मुनिशार्दूलौ दृष्ट्वा तौ विकृताननौ
ūcatuś ca svavṛttāntaṃ pitaraṃ tattvadarśinam / atyantau muniśārdūlau dṛṣṭvā tau vikṛtānanau
उवाच वचनं श्रीमान् ब्रह्मालोकपितामहः । देवद्रव्यापहारेण दुष्कृतं स्वर्गगर्हितम्
uvāca vacanaṃ śrīmān brahmālokapitāmahaḥ / devadravyāpahāreṇa duṣkṛtaṃ svargagarhitam
सुरासुरगणैर् यत्तु लङ्घितुं नैव शक्यते । किं पुनर् मानुषैः क्षुद्रैर् देवद्रव्योपजीविकैः
surāsuragaṇair yattu laṅghituṃ naiva śakyate / kiṃ punar mānuṣaiḥ kṣudrair devadravyopajīvikaiḥ
तेषां तु नियतं घोरे नरके पतनं स्मृतम् । निष्कृतिर्नर्मदा तेषां विहिता लोकपावनी
teṣāṃ tu niyataṃ ghore narake patanaṃ smṛtam / niṣkṛtirnarmadā teṣāṃ vihitā lokapāvanī
स्नात्वा तु कल्पगा तोये ऽभ्यर्चयित्वा वृषध्वजम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः सत्यमेतत् मयोदितम्
snātvā tu kalpagā toye 'bhyarcayitvā vṛṣadhvajam / mucyate sarvapāpebhyaḥ satyametat mayoditam
पितामहवचः श्रुत्वा बादरायणशाकटौ । ऋषिभिः सह तत्रैव नर्मदातीरमाश्रितौ
pitāmahavacaḥ śrutvā bādarāyaṇaśākaṭau / ṛṣibhiḥ saha tatraiva narmadātīramāśritau
सरिन्नान्या ऽस्ति लोके ऽस्मिन्पापस्यास्य विशुद्धये । ततस् ते मुनयः सर्वे स्मरन्तः पूर्वदुष्कृतम्
sarinnānyā 'sti loke 'sminpāpasyāsya viśuddhaye / tatas te munayaḥ sarve smarantaḥ pūrvaduṣkṛtam
षण्मासा ऽभ्यन्तरे राजन् छिवध्यानपरायणाः । निष्कल्मषाः बभूवुस् ते तीर्थस्यास्य प्रभावतः
ṣaṇmāsā 'bhyantare rājan chivadhyānaparāyaṇāḥ / niṣkalmaṣāḥ babhūvus te tīrthasyāsya prabhāvataḥ
बल्याद्या मुनयः सर्वे शतक्रतुपुरोगमाः । ददृशुस् ते क्रतुवरं शिवेनैव यथोदितम्
balyādyā munayaḥ sarve śatakratupurogamāḥ / dadṛśus te kratuvaraṃ śivenaiva yathoditam
गृहीत्वा ऽथ मुनीन् सर्वे ब्रह्माद्याश् च सुरासुराः । सुप्रभास् तांस् तु देवत्वं मण्डपेश्वरदर्शनात्
gṛhītvā 'tha munīn sarve brahmādyāś ca surāsurāḥ / suprabhās tāṃs tu devatvaṃ maṇḍapeśvaradarśanāt
तेन लिङ्गं तु विख्यातं लोके ऽस्मिन् मण्डपेश्वरम् । स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते त्रेतायां तु नृपोत्तम
tena liṅgaṃ tu vikhyātaṃ loke 'smin maṇḍapeśvaram / svārociṣe 'ntare prāpte tretāyāṃ tu nṛpottama
क्षत्रियाणां सहस्राणि तत्र सिद्धानि भारत । एतत् सर्वं समाख्यातं समासेन मया ऽनघ
kṣatriyāṇāṃ sahasrāṇi tatra siddhāni bhārata / etat sarvaṃ samākhyātaṃ samāsena mayā 'nagha
श्रवणात् कीर्तनाद् राजन् हयमेधफलं लभेत्
śravaṇāt kīrtanād rājan hayamedhaphalaṃ labhet
युधिष्ठिर उवाच: अमरेश्वरपूर्वेण पर्यङ्कात् पश्चिमे तथा
yudhiṣṭhira uvāca: amareśvarapūrveṇa paryaṅkāt paścime tathā
तीर्थसंख्यां क्रमेणैव कथयस्व तपोधन
tīrthasaṃkhyāṃ krameṇaiva kathayasva tapodhana
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग पूर्वभागे व्यवस्थितम्
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga pūrvabhāge vyavasthitam
श्वेतकिंशुकनामानं तीर्थं पापप्रणाशनम् । नराः सुखेन रूपेण यत्र स्नाता दिवं गताः
śvetakiṃśukanāmānaṃ tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / narāḥ sukhena rūpeṇa yatra snātā divaṃ gatāḥ
श्वेतकिंशुकनामास्ति लिङ्गं परमसिद्धिदम् । ताटकेश्वरदेवश् च तत्र स्वर्गफलप्रदः
śvetakiṃśukanāmāsti liṅgaṃ paramasiddhidam / tāṭakeśvaradevaś ca tatra svargaphalapradaḥ
अन्यत् तु वर्णनामेति तीर्थं पापप्रणाशनम् । त्र्यम्बकस् तु महादेवो यत्रलोके वरप्रदः
anyat tu varṇanāmeti tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / tryambakas tu mahādevo yatraloke varapradaḥ
तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् गण्डेशस् त्रिदिवं गतः । गण्डकेश्वरलिङ्गं तु लिङ्गं शुक्लेश्वरं तथा
tasya tīrthasya māhātmyād gaṇḍeśas tridivaṃ gataḥ / gaṇḍakeśvaraliṅgaṃ tu liṅgaṃ śukleśvaraṃ tathā
नर्मदादन्तिवनिकासङ्गमो लोकविश्रुतः । तत्र लिङ्गेश्वरं लिङ्गं सर्वसिद्धिप्रदायकम्
narmadādantivanikāsaṅgamo lokaviśrutaḥ / tatra liṅgeśvaraṃ liṅgaṃ sarvasiddhipradāyakam
बालकेश्वरलिङ्गं तु तथा ऽन्यत् पूर्णकेश्वरम् । रेवाया उत्तरे कूले नर्मदापुरमुत्तमम्
bālakeśvaraliṅgaṃ tu tathā 'nyat pūrṇakeśvaram / revāyā uttare kūle narmadāpuramuttamam
तीर्थं कपिशिला नाम सर्वानर्थविदूषणम् । लिङ्गं सिद्धेश्वरं नाम तथा ऽन्यन्नाडकेश्वरम्
tīrthaṃ kapiśilā nāma sarvānarthavidūṣaṇam / liṅgaṃ siddheśvaraṃ nāma tathā 'nyannāḍakeśvaram
अत्रान्तरे नृपश्रेष्ठ दशलक्षाणि नामतः । तीर्थानि दशलक्षाणि कीर्तितानि यथाक्रमम्
atrāntare nṛpaśreṣṭha daśalakṣāṇi nāmataḥ / tīrthāni daśalakṣāṇi kīrtitāni yathākramam
ततो गच्छेन् नृपश्रेष्ठ वैदूर्यात् पश्चिमां दिशम् । शशभीनर्मदायोगं सर्वपापप्रणाशनम्
tato gacchen nṛpaśreṣṭha vaidūryāt paścimāṃ diśam / śaśabhīnarmadāyogaṃ sarvapāpapraṇāśanam
भुक्तिदं मुक्तिद चैव लिङ्गं वै शशभेश्वरम् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं गर्दभीयोनिमोक्षणम्
bhuktidaṃ muktida caiva liṅgaṃ vai śaśabheśvaram / triṣu lokeṣu vikhyātaṃ gardabhīyonimokṣaṇam
मण्डलेश्वरनामेह तीर्थं लिङ्गं नराधिप । यत्र माण्डलिकाः सिद्धा अजापालो मनुस् तथा
maṇḍaleśvaranāmeha tīrthaṃ liṅgaṃ narādhipa / yatra māṇḍalikāḥ siddhā ajāpālo manus tathā
तत्र चेष्ट्वा तु मनुजः सम्भवेन् न पुनर्भवे । तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत
tatra ceṣṭvā tu manujaḥ sambhaven na punarbhave / tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata
पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावच् चन्द्रदिवाकरौ । तत्र प्रदीयते दानं तस्य संख्या न विद्यते
pitaras tasya tṛpyanti yāvac candradivākarau / tatra pradīyate dānaṃ tasya saṃkhyā na vidyate
कान्तारकं ततो गच्छेत् सर्वतीर्थवरं शुभम् । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
kāntārakaṃ tato gacchet sarvatīrthavaraṃ śubham / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
सपादलक्षमधिकं तीर्थानां मण्डलेश्वरे । कीर्तिते तव राजेन्द्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्
sapādalakṣamadhikaṃ tīrthānāṃ maṇḍaleśvare / kīrtite tava rājendra yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
त्रेतायां रघुवंशे तु कुमारौ रामलक्षणौ । मैथिल्या सह राजेन्द्र उत्तीर्णो यत्र कल्पगाम्
tretāyāṃ raghuvaṃśe tu kumārau rāmalakṣaṇau / maithilyā saha rājendra uttīrṇo yatra kalpagām
जग्मतुः पितुराज्ञां वै कुर्वन्तौ विष्णुरूपिणौ । स्नात्वा तीर्थवरे तत्र भक्त्या ऽभ्यर्च्य महेश्वरम्
jagmatuḥ piturājñāṃ vai kurvantau viṣṇurūpiṇau / snātvā tīrthavare tatra bhaktyā 'bhyarcya maheśvaram
राजतीर्थं तु तद्गोप्यं लिङ्गं वै लक्षणेश्वरम् । सीतेश्वरं तथा लिङ्गं सुरासुरनमस्कृतम्
rājatīrthaṃ tu tadgopyaṃ liṅgaṃ vai lakṣaṇeśvaram / sīteśvaraṃ tathā liṅgaṃ surāsuranamaskṛtam
तत्र स्नात्वा ऽर्चयित्वा तु शूलपाणिं महेश्वरम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो गाणपत्यम् अवाप्नुयात्
tatra snātvā 'rcayitvā tu śūlapāṇiṃ maheśvaram / sarvapāpavinirmukto gāṇapatyam avāpnuyāt
ततोगच्छेत् नृपश्रेष्ठ पुण्यतीर्थं शिवालयम् । माहिष्मतीं पुरीं रम्यां तां दृष्ट्वा न च्युतः क्वचित्
tatogacchet nṛpaśreṣṭha puṇyatīrthaṃ śivālayam / māhiṣmatīṃ purīṃ ramyāṃ tāṃ dṛṣṭvā na cyutaḥ kvacit
यत्र कालाग्निरुद्रो ऽस्ति प्रज्वलन्न् इव हेतुभिः । त्रयस्त्रिंशत् तु तिष्ठन्तु लिङ्गानां कोटयस् तथा
yatra kālāgnirudro 'sti prajvalann iva hetubhiḥ / trayastriṃśat tu tiṣṭhantu liṅgānāṃ koṭayas tathā
ततः कोटीश्वरं लिङ्गं कोटितीर्थे नराधिप । यज्ञकोटिफलं तत्र तस्य लिङ्गस्य पूजनात्
tataḥ koṭīśvaraṃ liṅgaṃ koṭitīrthe narādhipa / yajñakoṭiphalaṃ tatra tasya liṅgasya pūjanāt
तत्र दत्तस्य दानस्य कोटिसंख्या तु विद्यते । दशाश्वमेधतीर्थं तु भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
tatra dattasya dānasya koṭisaṃkhyā tu vidyate / daśāśvamedhatīrthaṃ tu bhuktimuktiphalapradam
तिलोदकप्रदानेन पितॄणां गतिरुत्तमा । स्नातमात्रो नरस् तत्र सूर्यतेज समप्रभः
tilodakapradānena pitṝṇāṃ gatiruttamā / snātamātro naras tatra sūryateja samaprabhaḥ
पुराणि पञ्चसामान्याच् छम्भुना कीर्तितानि वै । प्रभासश् च कुरुक्षेत्रं तथा मायापुरी शुभा
purāṇi pañcasāmānyāc chambhunā kīrtitāni vai / prabhāsaś ca kurukṣetraṃ tathā māyāpurī śubhā
अवन्ती च महाकालं तथा माहेश्वरं पुरम् । एतेषु च समग्रेषु विद्धि लिङ्गान्यनुक्रमात्
avantī ca mahākālaṃ tathā māheśvaraṃ puram / eteṣu ca samagreṣu viddhi liṅgānyanukramāt
अत्र दत्तं हुतं वेष्टम् अक्षयाद् अपि चाक्षयम् । अवशः स्ववशो वा ऽपि प्राणत्यागं करोति य
atra dattaṃ hutaṃ veṣṭam akṣayād api cākṣayam / avaśaḥ svavaśo vā 'pi prāṇatyāgaṃ karoti ya
स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः । कीर्तयेत् प्रातरुत्थाय पुण्यान्य् एतानि यो नरः
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ / kīrtayet prātarutthāya puṇyāny etāni yo naraḥ
न स पापेन लिप्येत यमलोकं न पश्यति । तीर्थं पिपीलिका नाम गता यत्र पिपीलिकाः
na sa pāpena lipyeta yamalokaṃ na paśyati / tīrthaṃ pipīlikā nāma gatā yatra pipīlikāḥ
शिवलोकं महाभाग सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । बन्ध्यारेवासमायोगं सुरासुरनमस्कृतम्
śivalokaṃ mahābhāga sarvalokottamottamam / bandhyārevāsamāyogaṃ surāsuranamaskṛtam
सङ्गमे यत्र राजेन्द्र लिङ्गं वै मुनकेश्वरम् । योगिनस् तत् तु पश्यन्ति न तत् पश्यन्ति मानुषाः
saṅgame yatra rājendra liṅgaṃ vai munakeśvaram / yoginas tat tu paśyanti na tat paśyanti mānuṣāḥ
विख्यातं तत् तु नगरं नर्मदादक्षिणे तते । अयुत यत्र लिङ्गानां तीर्थानां च नराधिप
vikhyātaṃ tat tu nagaraṃ narmadādakṣiṇe tate / ayuta yatra liṅgānāṃ tīrthānāṃ ca narādhipa
लिङ्गं चण्डीश्वरं नाम तथैवोडुगणेश्वरम् । वकेश्वरं तत्र विद्धि वका यत्र दिवं गताः
liṅgaṃ caṇḍīśvaraṃ nāma tathaivoḍugaṇeśvaram / vakeśvaraṃ tatra viddhi vakā yatra divaṃ gatāḥ
तीर्थं गङ्गावहं नाम लिङ्गं वै सर्वसिद्धिदम् । अङ्गारेशम् इति ज्ञेयं विमलं तत्र भारत
tīrthaṃ gaṅgāvahaṃ nāma liṅgaṃ vai sarvasiddhidam / aṅgāreśam iti jñeyaṃ vimalaṃ tatra bhārata
सोमतीर्थमिति ज्ञेयं शुक्लतीर्थम् अतः परम् । तीर्थानां निरसं नाम ध्रुवतीर्थं नराधिप
somatīrthamiti jñeyaṃ śuklatīrtham ataḥ param / tīrthānāṃ nirasaṃ nāma dhruvatīrthaṃ narādhipa
अनेकानि सहस्राणि तीर्थानां चैव भारत । तीर्थं पिपीलिका नाम भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
anekāni sahasrāṇi tīrthānāṃ caiva bhārata / tīrthaṃ pipīlikā nāma bhuktimuktipradāyakam
क्रोशमात्रं तु विज्ञेयं पूर्वपश्चिमतस् तथा । तीर्थानाम् अयुतं सार्द्धं ऋषिदेवनिषेवितम्
krośamātraṃ tu vijñeyaṃ pūrvapaścimatas tathā / tīrthānām ayutaṃ sārddhaṃ ṛṣidevaniṣevitam
तत्र दत्तं हुतं चैव तस्य संख्या न विद्यते । तत्र यः सन्त्यजेत् प्राणानवशः स्ववशो ऽपि वा
tatra dattaṃ hutaṃ caiva tasya saṃkhyā na vidyate / tatra yaḥ santyajet prāṇānavaśaḥ svavaśo 'pi vā
सर्वपापविनिर्मुक्त उमामाहेश्वरे पुरे । मोदते सर्वकामैस् तु यावद् इन्द्राश् चतुर्दश
sarvapāpavinirmukta umāmāheśvare pure / modate sarvakāmais tu yāvad indrāś caturdaśa
यस्माद् एव शिवं तस्मादर्चयेच् छान्तमानसः । मैत्रः कारुणिको नित्यं प्राप्नोति परमं पदम्
yasmād eva śivaṃ tasmādarcayec chāntamānasaḥ / maitraḥ kāruṇiko nityaṃ prāpnoti paramaṃ padam
क्षणमात्रेण यत्पुण्यं ततः कुर्यान् नराधिप । न तद् वर्षशतेना ऽपि न तु यज्ञशतैर् अपि
kṣaṇamātreṇa yatpuṇyaṃ tataḥ kuryān narādhipa / na tad varṣaśatenā 'pi na tu yajñaśatair api
शक्यं साधयितुं राजंस् तथा तीर्थशतैर् अपि । सर्वप्राणिषु कारुण्यं दीनानाथेषु भावयन्
śakyaṃ sādhayituṃ rājaṃs tathā tīrthaśatair api / sarvaprāṇiṣu kāruṇyaṃ dīnānātheṣu bhāvayan
मैत्री च मुदिता राजन् पुण्यशीलेषु सर्वदा । पुण्यवत्सुखमापेक्ष्यं सर्वप्राणिषु यत्नतः
maitrī ca muditā rājan puṇyaśīleṣu sarvadā / puṇyavatsukhamāpekṣyaṃ sarvaprāṇiṣu yatnataḥ
अक्षेत्रे तु कृतं पुण्यं समं भवति भारत । नर्मदासङ्गमो यत्र तत्र संख्या न विद्यते
akṣetre tu kṛtaṃ puṇyaṃ samaṃ bhavati bhārata / narmadāsaṅgamo yatra tatra saṃkhyā na vidyate
अन्यदेशे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति
anyadeśe kṛtaṃ pāpaṃ puṇyakṣetre vinaśyati / puṇyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ vajralepo bhaviṣyati
उत्तीर्णो नर्मदां यत्र कार्त्तिकेयो महाबलः । लिङ्गं तत्र च विज्ञेयं सिद्धिदं कार्त्तिकेश्वरम्
uttīrṇo narmadāṃ yatra kārttikeyo mahābalaḥ / liṅgaṃ tatra ca vijñeyaṃ siddhidaṃ kārttikeśvaram
चन्द्रेश्वरं तथा लिङ्गं लिङ्गं चैव शिखीश्वरम् । शक्तीश्वरं तथा चान्यत् सर्वपापप्रणाशनम्
candreśvaraṃ tathā liṅgaṃ liṅgaṃ caiva śikhīśvaram / śaktīśvaraṃ tathā cānyat sarvapāpapraṇāśanam
तेषाञ् चैव लिङ्गानाम् अर्चनं भक्तिभावतः । ब्रह्महत्यादिकात् पापान् मुच्यते नात्र संशयः
teṣāñ caiva liṅgānām arcanaṃ bhaktibhāvataḥ / brahmahatyādikāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ
शिवलोकमवाप्नोति पितॄणां स्वर्गतिस् तथा
śivalokamavāpnoti pitṝṇāṃ svargatis tathā
युधिष्ठिर उवाच: भगवान् छ्रोतुम् इच्छामि माहिष्मत्यास् तु पश्चिमे
yudhiṣṭhira uvāca: bhagavān chrotum icchāmi māhiṣmatyās tu paścime
सन्निधौ च तिलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् । रासभीनर्मदाभेदं सुरासुरनमस्कृतम्
sannidhau ca tileśasya sarvapāpapraṇāśanam / rāsabhīnarmadābhedaṃ surāsuranamaskṛtam
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग इतिहासं पुरातनम् । नर्मदागर्दभीभेदं तिर्यग्योनिविमोक्षणम्
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga itihāsaṃ purātanam / narmadāgardabhībhedaṃ tiryagyonivimokṣaṇam
यस्मिंस् तीर्थे महाराज सतेजाहरिकेशयोः । अपाराद्रासभत्वाच् च मुक्तिः कल्मषनाशने
yasmiṃs tīrthe mahārāja satejāharikeśayoḥ / apārādrāsabhatvāc ca muktiḥ kalmaṣanāśane
हविर्धानस् तु राजर्षिरासीत् कल्पो युधिष्ठिर । आत्रेयस्य सुतश् चासीद् ब्रह्मर्षिर्ब्रह्मवित्तमः
havirdhānas tu rājarṣirāsīt kalpo yudhiṣṭhira / ātreyasya sutaś cāsīd brahmarṣirbrahmavittamaḥ
पावकस्य सुताया तु पाणिग्रहणधर्मतः । हविर्धानाय सा दत्ता सुतेजा नाम नामतः
pāvakasya sutāyā tu pāṇigrahaṇadharmataḥ / havirdhānāya sā dattā sutejā nāma nāmataḥ
कुशवल्कपरीधाना कन्दमूलफलाशिनी । रूपयौवनसम्पन्ना पार्वतीव मनोहरा
kuśavalkaparīdhānā kandamūlaphalāśinī / rūpayauvanasampannā pārvatīva manoharā
हविर्धानस् तु राजर्षिरृतुं बुद्ध्वा गतस् तु ताम् । आगतो ऽसौ युवा तत्र सर्वशास्त्रविशारदः
havirdhānas tu rājarṣirṛtuṃ buddhvā gatas tu tām / āgato 'sau yuvā tatra sarvaśāstraviśāradaḥ
महर्षिं त्वागतं ज्ञात्वा सुतेजा कामितुं गता । सहसा ऽलंकृतां तां तु करं जग्राह स द्विजः
maharṣiṃ tvāgataṃ jñātvā sutejā kāmituṃ gatā / sahasā 'laṃkṛtāṃ tāṃ tu karaṃ jagrāha sa dvijaḥ
तेन सा धर्षिता तत्र यथेष्टं कामपीडिता । अग्निहोत्रस्य शालायां दाम्पत्यं कामसंयुतम्
tena sā dharṣitā tatra yatheṣṭaṃ kāmapīḍitā / agnihotrasya śālāyāṃ dāmpatyaṃ kāmasaṃyutam
ददृशे स महात्मा वै धर्माधर्मविशारदः । आसीद् विषण्णवदनो दृष्ट्वा तां पावकात्मजाम्
dadṛśe sa mahātmā vai dharmādharmaviśāradaḥ / āsīd viṣaṇṇavadano dṛṣṭvā tāṃ pāvakātmajām
अवध्यो ब्राह्मणो दुष्टः पापात्मा पापकर्मकृत् । इयं च पत्नी दुष्टा मे न वध्या स्त्रीस्वभावतः
avadhyo brāhmaṇo duṣṭaḥ pāpātmā pāpakarmakṛt / iyaṃ ca patnī duṣṭā me na vadhyā strīsvabhāvataḥ
तमुवाच विचार्यैवं ब्राह्मणं दारकर्षकम् । मातरं गुरुपत्नीं च स्वसारं दुहितरं तथा
tamuvāca vicāryaivaṃ brāhmaṇaṃ dārakarṣakam / mātaraṃ gurupatnīṃ ca svasāraṃ duhitaraṃ tathā
गत्वा तु प्रविशेद् अग्निं ततः शुद्ध्येत मानवः । गर्दभस् त्वं भवेद् विप्र गर्दभी च तथा विधिः
gatvā tu praviśed agniṃ tataḥ śuddhyeta mānavaḥ / gardabhas tvaṃ bhaved vipra gardabhī ca tathā vidhiḥ
दिव्यं वर्षसहस्रं तु अमेध्यं भक्षयिष्यथः । सुतेजाहरिकेशौ तु हविर्धानः शशाप तौ
divyaṃ varṣasahasraṃ tu amedhyaṃ bhakṣayiṣyathaḥ / sutejāharikeśau tu havirdhānaḥ śaśāpa tau
पीडितौ कर्मणा तेन गतौ द्वौ बद्रिकाश्रमम् । हिमस्थानं च केदारं भैरवं नैमिषं तथा
pīḍitau karmaṇā tena gatau dvau badrikāśramam / himasthānaṃ ca kedāraṃ bhairavaṃ naimiṣaṃ tathā
सूर्याक्षं च गयातीर्थं गङ्गासागरसङ्गमम् । वाराणसीं प्रयागं च ओघतीर्थं च पुष्करम्
sūryākṣaṃ ca gayātīrthaṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam / vārāṇasīṃ prayāgaṃ ca oghatīrthaṃ ca puṣkaram
योगीश्वरं रुद्रकोटिं महेन्द्रं ब्रह्मसम्भवम् । प्रभासं च कुरुक्षेत्रं तीर्थं सौम्येश्वरं तथा
yogīśvaraṃ rudrakoṭiṃ mahendraṃ brahmasambhavam / prabhāsaṃ ca kurukṣetraṃ tīrthaṃ saumyeśvaraṃ tathā
अनेकानि च तीर्थानि पृथिव्यां यानि कानि च । सार्द्धं तया तपस्विन्या हविर्धानस्य शापतः
anekāni ca tīrthāni pṛthivyāṃ yāni kāni ca / sārddhaṃ tayā tapasvinyā havirdhānasya śāpataḥ
अनेकदुःखसम्पन्नो हरिकेशो भ्रमन् महीम् । खरयोनिनियुक्तस् तु परदाराभिकर्षकः
anekaduḥkhasampanno harikeśo bhraman mahīm / kharayoniniyuktas tu paradārābhikarṣakaḥ
कालेन भूयसा तत्र हरिकेशस् तया सह । तेनैव खररूपेण अगस्त्यं च महामुनिम्
kālena bhūyasā tatra harikeśas tayā saha / tenaiva khararūpeṇa agastyaṃ ca mahāmunim
नमस्कृत्य मुनिं तत्र साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । गुरुतल्पगपापस्य परदाराभिगमिनः
namaskṛtya muniṃ tatra sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / gurutalpagapāpasya paradārābhigaminaḥ
प्रायश्चित्तं विधानेन दीयताम् मे द्विजोत्तम । मोचय त्वमिमां योनिं ब्रह्मलोकपदस्थितः
prāyaścittaṃ vidhānena dīyatām me dvijottama / mocaya tvamimāṃ yoniṃ brahmalokapadasthitaḥ
हविर्धानान्तिकं याहि ततो ऽगस्त्य उवाच तम् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । हरिकेशो ऽब्रवीद् वाक्यं सुतेजा सह सङ्गतः
havirdhānāntikaṃ yāhi tato 'gastya uvāca tam / tasya tadvacanaṃ śrutvā munīnāmūrdhvaretasām / harikeśo 'bravīd vākyaṃ sutejā saha saṅgataḥ
अनुग्रहम् इमं मन्ये ब्राह्मणानां न संशयः । ततो गतौ तु तं राजन् हविर्धानस्य चाश्रमम्
anugraham imaṃ manye brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ / tato gatau tu taṃ rājan havirdhānasya cāśramam
नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं हरिकेशो ऽब्रवीद् वचः । गुरुतल्पगपापो ऽहं क्षमस्व मयि पुत्रके
namaskṛtya muniśreṣṭhaṃ harikeśo 'bravīd vacaḥ / gurutalpagapāpo 'haṃ kṣamasva mayi putrake
शापान्तं च वरं मन्ये दातुम् अर्हसि सुव्रत । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिकेशस्य दुर्मतेः
śāpāntaṃ ca varaṃ manye dātum arhasi suvrata / tasya tad vacanaṃ śrutvā harikeśasya durmateḥ
उवाच वचनं विप्रस् तं वै गर्दभरूपिणम् । स्वकर्मणा तनुं त्वं हि गार्दभीं प्राप्तवानसि
uvāca vacanaṃ vipras taṃ vai gardabharūpiṇam / svakarmaṇā tanuṃ tvaṃ hi gārdabhīṃ prāptavānasi
जन्मान्तरकृतैश् चैव कर्मभिः कर्मकारिभिः । शुभं वाप्य् अशुभं वापि प्राप्यते नात्र संशयः
janmāntarakṛtaiś caiva karmabhiḥ karmakāribhiḥ / śubhaṃ vāpy aśubhaṃ vāpi prāpyate nātra saṃśayaḥ
कर्मणां च विपाको ऽयमपि देवैः सवासवैः । ज्ञातुं न शक्यते विप्र गाहना कर्मणां गतिः
karmaṇāṃ ca vipāko 'yamapi devaiḥ savāsavaiḥ / jñātuṃ na śakyate vipra gāhanā karmaṇāṃ gatiḥ
दोषो न विद्यते चैव तद् ब्राह्मण कथंचन । किंतु जन्मान्तरे येन कर्मणा तत्कृतं तव
doṣo na vidyate caiva tad brāhmaṇa kathaṃcana / kiṃtu janmāntare yena karmaṇā tatkṛtaṃ tava
तस्माद्विश हुताशं त्वमनया मेकलातटे । शङ्कराद् वरमासाद्य तावत् प्राप्स्यसि सद्गतिम्
tasmādviśa hutāśaṃ tvamanayā mekalātaṭe / śaṅkarād varamāsādya tāvat prāpsyasi sadgatim
एवमुक्तो ययौ राजन् हरिकेशस् तया सह । हरिकेशः सुतेजा च नर्मदातीरसन्निधौ
evamukto yayau rājan harikeśas tayā saha / harikeśaḥ sutejā ca narmadātīrasannidhau
दारूणि च समाहृत्य प्रविष्टौ च हुताशनम् । तत्क्षणाद् दिव्यदेहौ तु स्नात्वा स्पृष्ट्वा ह्युभाव् अपि
dārūṇi ca samāhṛtya praviṣṭau ca hutāśanam / tatkṣaṇād divyadehau tu snātvā spṛṣṭvā hyubhāv api
कामिकं यानमारूढौ सर्वालङ्कारभूषितौ । अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् यथा लक्ष्मीजनार्दनौ
kāmikaṃ yānamārūḍhau sarvālaṅkārabhūṣitau / asya tīrthasya māhātmyād yathā lakṣmījanārdanau
भुञ्जन्तौ विविधान् भोगान् गतौ माहेश्वरं पुरुम् । तेना ऽसौ सङ्गमः पुण्यस्तिर्यग्योनिविमोक्षणः
bhuñjantau vividhān bhogān gatau māheśvaraṃ purum / tenā 'sau saṅgamaḥ puṇyastiryagyonivimokṣaṇaḥ
हरिकेशेश्वरं लिङ्गं सुतेजानिर्मितं तथा । हविर्धानेश्वरं नाम चतुर्थो ऽगस्त्यनिर्मितम्
harikeśeśvaraṃ liṅgaṃ sutejānirmitaṃ tathā / havirdhāneśvaraṃ nāma caturtho 'gastyanirmitam
चत्वारि पुण्यलिङ्गानि काममोक्षप्रदानि तु । तिलोदकप्रदानेन तस्मिंस् तीर्थे नराधिप
catvāri puṇyaliṅgāni kāmamokṣapradāni tu / tilodakapradānena tasmiṃs tīrthe narādhipa
मातृकं पैतृकं चैव नरकाद् उद्धरेत् पितॄन् । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
mātṛkaṃ paitṛkaṃ caiva narakād uddharet pitṝn / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
एतत् ते कथितं राजन्न् आख्यानं च पुरातनम्
etat te kathitaṃ rājann ākhyānaṃ ca purātanam